Niết Bà n có phải là hư vô?

Nếu chỉ vì ngũ quan không thể tri giác được mà ta quả quyết rằng Niết Bà n (*) là hư vô, là không không, không có gì hết, thì cũng phi lý như người mù kia kết luận rằng trong đời không có ánh sáng, chỉ vì không bao giờ anh ta thấy ánh sáng.

Trong bà i ngụ ngôn được nhiều người biết, "Rùa và Cá", cá chỉ biết có nước nên trong lúc trò chuyện với rùa, cá dõng dạc kết luận rằng không có đất bởi vì những câu hỏi của cá đều được rùa trả lời "không".

Thuở xưa có một con cá. Cá chỉ sống trong nước và không biết gì ngoà i nước.

Một hôm, cá mải mê vởn vơ bơi lội thì gặp lại chị rùa. Hỏi ra thì hèn lâu rùa đi chơi dạo trên đất liền. Cá hỏi: "Chà o chị rùa, chị đi đâu mà đã lâu tôi không gặp?"

-- € chị cá, chà o chị. Hôm rà y tôi đi một vòng trên đất khô. Rùa trả lời.

-- Ðất khô à ! Cá lấy là m ngạc nhiên. Chị nói đất khô, vậy đất khô là cái gì? Tôi chưa khi nà o thấy đất mà khô. Ðất khô chắc là không có gì hết. Bẩm tánh ôn hòa, rùa nhỏ nhẹ đáp:

-- Ðược, tốt lắm, chị muốn nghĩ như vậy cũng được. Không ai ngăn cản chị đâu. Tuy nhiên, chỗ mà tôi đi mấy hôm rà y đất khô thật.

-- Nà y chị rùa, đâu chị nói rõ lại coi. Ðất khô mà chị nói nó ra là m sao, giống như cái gì? Nó có ẩm ướt không?

-- Không, đất khô, không ẩm ướt.

-- Ðất khô có mát mẻ , êm dịu và dỠchịu không?

-- Không, đất khô không mát mẻ và êm dịu dỠchịu.

-- Ðất khô có trong suốt và ánh sáng rọi xuyên qua được không?

-- Không, đất khô không trong suốt và ánh sáng không rọi xuyên qua được.

-- Ðất khô có mềm mại và dịu dà ng để mình bơi lội trong ấy được không?

-- Không, đất không mềm mại dịu dà ng, và không thể bơi lội trong lòng đất.

-- Ðất có di chuyển và trôi thà nh dòng không?

-- Không, đất không di chuyển và không trôi chảy thà nh dòng.

-- Ðất có nổi sóng và tan ra thà nh bọt không? Cá bực mình với hà ng loạt trả lời không của rùa.

-- Không, đất không nổi sóng. Rùa thà nh thật trả lời.

Cá bỗng nhiên lộ vẻ hân hoan của người đắc thắng và vang lên:

-- Thấy chưa, thật quả như tôi đã nói chớ gì nữa? Tôi đã bảo rằng đất khô của chị chỉ là hư vô, không có gì hết. Tôi hỏi và chị đã xác nhận rằng đất khô không ẩm ướt, không mát mẻ, và không êm dịu dỠchịu, không trong suốt và ánh sáng không rọi xuyên qua được, không mềm mại và dịu dà ng dỠchịu để mình có thể bơi lội trong ấy, đất cũng không di chuyển và trôi chảy thà nh dòng, cũng không nổi sóng và cũng không tan thà nh bọt. Không phải gì hết thì có phải là hư vô không?

Rùa đáp:

-- Ðược, tốt lắm, nà y chị cá, nếu chị quả quyết rằng đất là hư vô, không có gì hết, thì chị cứ tiếp tục nghĩ như thế. Thực ra, người nà o đã biết nước và đất liền rồi sẽ nói rằng chị chỉ là con cá dại dột, vì chị quả quyết rằng cái gì mà chị không biết là không có gì hết, là hư vô. Nói là hư vô bởi vì không bao giờ chị biết.

Ðến đây rùa bỏ cá ở lại một mình với ao đầm nhỏ bé, quay đầu lội đi và suy tưởng đến một cuộc viỠn du khác lên đất khô, nơi mà cá tưởng tượng là hư vô.

Câu chuyện lý thú nầy ngụ ý rằng tuy đã có sống trong nước và trên đất khô, rùa không thể giải thích cho cá, chỉ biết nước, bản chất thật sự của đất. Mà cá cũng không thể nhận thức được thế nà o là đất liền, vì chỉ biết có nước thôi.

Cũng thế ấy, tuy chư vị A-La-Hán đã từng biết thế nà o là thế gian, và trạng thái siêu nhiên là sao, nhưng các Ngà i không thể dùng ngôn ngữ bình thường của thế gian để mô tả trạng thái siêu thế. Mà người tại thế cũng không thể nhận thức bằng sự hiểu biết thông thường của người thế gian trạng thái siêu thế là sao.

(...) Niết Bà n không phải là hư vô, cũng không phải chỉ là một sự chấm dứt. Niết Bà n không phải là thế nà o thì ta có thể nói một cách quả quyết. Nhưng nếu phải mô tả chính xác Niết Bà n là thế nà o thì ngôn ngữ của thế gian không thể thích hợp vì Niết Bà n là tuyệt đối, duy nhứt. Phải tự mình chứng ngộ (paccatam veditabbo).

---

Câu chuyện trên được trích từ quyển Ðức Phật và Phật Pháp (The Buddha and His Teachings) của Ðại đức Mahathera Narada, bản dịch của Phạm Kim Khánh (Chương 33 - Niết Bà n).

Chú thích:

(*) Niết Bà n: Từ chữ Nirvana (Sankrit), Nibbà na (Pali). Niết bà n là trạng thái tịch tịnh, tịch diệt, mục đích giải thoát cuối cùng của đạo Phật. Tịch diệt hết các phiền não, tham ái sinh y. Tịch tịnh là một trạng thái an tịnh an lạc tuyệt đối, không còn bị sinh tử chi phối.

"Ni" có nghĩa là "không" và "vana" có nghĩa là "ái dục" là sự thương yêu và thèm muốn. Như vậy Niết Bà n là sự diệt tắt ái dục, diệt tắt thương yêu và thèm muốn. Ngà y nà o còn bị ái dục hay luyến ái trói buộc thì còn tạo thêm nghiệp mới và cái nghiệp mới nầy phải trổ sanh quả dưới một hình thức nà o trong vòng sanh tử tử sanh không cùng tận. Ðến khi mọi hình thức ái dục chấm dứt thì năng lực của nghiệp tái tạo cũng dứt và ta thà nh đạt Niết Bà n, thoát ra khỏi vòng sinh tử luân hồi. (Trích: Trang nhà Hoa Sen, https://www.jps.net/hoasen/)

---