Những đại đệ tử của Phật như Xá Lợi Phất hay Mục Kiền Liên trước kia ở phái San Xa Dạ thuộc Lục Sư ngoại đạo, mỗi người có đến 100 đệ tử, cũng đại đệ tử như Ðại Ca Diếp vốn thuộc dòng dõi Bà La Môn, còn những vị vương tử khác thuộc dòng dõi Sát Ðế Lợi như A Nan, A Na Luật, Nan Ðà , Ma Ha Nam ... dĩ nhiên những người đó là u thông chữ nghĩa Sanscrit, nhưng kinh điển đã không được ghi chép vì theo Tạng Luật của nhiều bộ phái còn ghi lại sự kiện sau đây: "Bấy giờ có hai anh em Bà La Môn xin xuất gia theo Phật. Họ yêu cầu Ngà i cho phép họ tụng, đọc những lời Ngà i dạy theo kiểu tụng đọc kinh điển Vệ Ðà mà họ đã quen đọc, họ cũng yêu cầu sử dụng tiếng Sanscrit và sắp xếp câu văn thế nà o cho hoa mỹ như cách hà nh văn của Sanscrit trong kinh điển ấy ". Về lời yêu cầu nầy, Phật dạy rằng trong đạo Ngà i không cần văn chương hoa mỹ, chỉ cần nghĩa lý rõ rà ng, lập luận chặt chẻ. Lời văn giọng nói cần phải đơn giản, thế nà o cho người nghe hiểu được mình muốn nói gì. Ðó là vấn đề chính yếu để giải đáp cho câu hỏi vì sao kinh điển không được ghi chép từ thời đức Phật còn hiện tiền.

Trong kiết tập lần thứ nhất, ngà i Ðại Ca Diếp chủ tọa kiết tập, đưa ra ý kiến:" Nếu chúng ta xem học pháp là những giới nhỏ nhặt, có thể loại bỏ thì các Tỳ Kheo khác sẽ bảo: Bốn giới Ba La Ðề Ðề Xá Ni cũng là những giới nhỏ nhặt có thể loại bỏ. Nếu chúng ta bảo bốn giới Ba La Ðề Ðề Xá Ni là những giới nhỏ nhặt, thì các Tỳ Kheo khác sẽ bảo: Các giới Ba Dật Ðề cũng là những giớ nhỏ nhặt... Giờ đây chung ta không thể khẳng định, giới nà o là giới nhỏ nhặt mà loại bỏ một cách tùy tiện thì bọn ngoại đạo sẽ bảo: " Pháp của sa môn Thích tử giống như mây khói, khi thầy còn sống thì những pháp do thầy chế định các đệ tử tuân thủ một cách nghiêm túc, nhưng sau khi thầy nhập niết bà n, họ không chịu thực hà nh nữa " Do vậy, tôi khẳng định lại: " Những gì không do Phật chế thì không được tự ý chế định, và những gì do Phật chế định thì không được vi phạm. Chúng ta phải kính cẩn học tập những gì mà Phật đã truyền dạy ". Ý kiến nầy nầy đã được đại hội quyết nghị chấp thuận, do đó cho chúng ta thấy rằng, tăng đoà n quyết bảo tồn và hà nh trì đúng y theo những lời Phật dạy, Thượng Tọa bộ đã tiếp nối truyền thống nầy nên họ được mệnh danh là bảo thủ, chính truyền thống bảo thủ nầy mà trải qua nhiều thế kỷ, kinh điển vẫn khẩu truyền chớ không được ghi chép.

Tương truyền rằng sau khi mãn Hạ trong lần kiết tập thứ nhất đó, ngà i Ưu Bà Ly đem quyển Luật của ngà i đã kiết tập ghi 1 điểm, cứ thế sau mỗi Hạ ghi 1 điểm, quyển Luật nầy có tên là Luật Thiện Kiến, sau ngà i truyền cho đệ tử là Ðà Ðã Tật, Ðà Ðã Tật truyền cho ngà i Tu Câu và cứ thế lưu truyền, đến ngà i Bạt Ðà La mang nguyên bổn Luật nầy sang Trung Hoa và o đời Tề, năm Vĩnh Bình Thứ Bảy, dịch ra Hán Văn tại chùa Trúc Lâm ở Quảng Châu, mãn Hạ năm ấy đếm số ghi cuối cùng được 976 điểm, vì do chư thánh Tăng đã điểm và o quyển nầy, nên nó còn có tên là "Chúng Thánh Ðiểm Ký". Phật Lịch được định theo điểm ký nầy.

Nhìn lại lịch sử Phật giáo, chúng ta biết rằng kiết tập lần thứ hai khoảng 100 năm sau Phật nhập diệt, hay ở thế kỷ thứ V trước Công nguyên, lần kiết tập nầy do vấn đề giới luật, Phật giáo lần đầu tiên bị phân phái thà nh Thượng Tọa bộ và Ðại Chúng bộ. Ðến thời đại vua A Dục, khoảng 236 năm sau khi Phật nhập Niết Bà n, tức năm 250 trước CN nhà vua hộ trì tổ chức kiết tập lần nầy để chỉnh đốn lại hà ng ngủ Tăng già , có thuyết cho là do tân thuyết của Ðại Thiên. Lần kiết tập nầy xuất hiện bộ "Thuyết sự", sau nầy người ta cho rằng từ đó Phật Giáo có đủ Tam Tạng Kinh Ðiển. Lần kiết tập thứ tư dưới triều đại Ca Nhị Sắc Ca (128-151), khoảng 700 năm sau khi Phật nhập niết bà n, khoảng năm 140 CN, lần kiết tập nầy, hội nghị đã sáng tác bộ "Luận Nghị" (Upadesa), để giải thích tạng Kinh, bộ "Tỳ Bà Sa" (Vibhasa) để giải thích tạng Luật và bộ "A Tỳ Ðạt Ma" (Abhidarma) để giải thích tạng Luận. Như vậy cả bốn lần kiết tập, đều cho chúng ta thấy, không lần nà o có tổ chức ghi chép kinh điển.

Chúng ta lại biết rằng, sau khi Phật nhập niết bà n 236 năm, dưới triều đại vua A Dục, ngà i muốn truyền bá Phật giáo nên phái một đoà n truyền giáo sang Tích Lan, do Trưởng Lão Minhada (là vương tử, con vua A Dục) hướng dẫn, đoà n truyền giáo nầy đã truyền khẩu Kinh và Luật tại vương quốc Tích Lan bằng tiếng Ma Kiệt Ðà , để giải thích kinh họ dùng ngôn ngữ và chữ Tích Lan để ghi chép. Ðến triều vua Vô Úy Vương (Vatthagà mani-Abhaya thế kỷ I trước Công Nguyên), một vị vua rất hâm mộ và nhiệt tâm hộ trì Phật giáo, đã tạo dựng một ngôi chùa nguy nga đồ sộ tại núi Vô Úy tên là Vô Úy Tự. Thời kỳ nầy và o những năm 35-32 TCN Phật Giáo Tích Lan họp chư tăng tại chùa Alu gần thị trấn Matale, kiết tập toà n bộ Tam Tạng, có sách cho đây là lần Kiết Tập Thứ IV, lần kiết tập nầy, kinh điển bắt đầu ghi chép bằng tiếng Pali theo ngôn ngữ Ma Kiệt Ðà . Về nguồn gốc tiếng Pali, các nhà khảo cứu cho rằng nó phát xuất từ nơi nà o đó thuộc vương quốc rộng lớn Ma Kiệt Ðà , rồi lan rộng ra các nơi đến tận Tích Lan.

Về sau, đến thế kỷ thứ V, có ngà i Phật Âm (Buddhaghoso), người Trung Ấn, đến Tích Lan nghiên cứu giáo lý của Ðại Tự phái ( Phật giáo Tích Lan bắt nguồn từ Ðại Tinh Xá phát triển ra, nên gọi là Ðại Tự phái, sau Tăng chúng ở Vô Úy Tự bất đồng ý kiến về giới luật, tách khỏi Ðại Tự phái, thà nh lập Vô Úy Sơn Tự phái, thuộc pháp hỷ bộ, đầu thế kỷ thứ III, tại chùa Kỳ Ðà Lâm, phát sinh ra một phái nửa gọi là Kỳ Ðà Lâm Tự phái.), ngà i Phật Âm đã dùng tiếng Pali để chú thích hầu hết các Kinh, Luật và Luận, phần nà o chưa xong, sau nầy có ngà i Hộ Pháp (Dhammapà la) hoà n thà nh, chính ngà i Phật Âm sáng tác ra bộ Thanh Tịnh Ðạo Luận (Visuddhimagga).

Như vậy Phật giáo Tích Lan dùng kinh điển Pali gọi là Phật Giáo Nguyên Thủy hay Phật giáo Nam Tông. Còn Phật Giáo Ðại Thừa hay Bắc Tông dùng kinh điển chữ Sanscrit. Chúng ta biết chữ Sanscrit đã có từ trước thời đức Phật, nhưng kinh điển Phật giáo được ghi chép bằng Sanscrit không rõ từ lúc nà o, có lẽ đã được ghi chép bên ngoà i các cuộc kiết tập kinh điển, khoảng giữa lần thứ ba đến lần thứ tư, nhưng trong kiếp tập, chư thánh tăng vẫn giữ truyền thống truyền khẩu, không ghi chép kinh điển qua văn tự, những nhà nghiên cứu Phật giáo cho rằng kinh điển ghi bằng chữ Sanscrit cũng như Pali, có thể đã dựa theo nguyên bản ngôn ngữ Ma Kiệt Ðà , hoặc khi ghi kinh điển Sanscrit có tham khảo bản tiếng Pali, cho nên nội dung bộ A Hà m (Agama) của Bắc Tông giống như Ngũ Bộ Kinh (Nikaya) của Nam Tông.

Chúng ta có bảng liệt kê đại cương kinh điển Nam Tông như sau:

I.- Luật Tạng:

Gồm có giới luật, nghi lỠ, hà nh xử cho Nam, Nữ tu sĩ, chia là m 5 bộ:

Ba La Di
Ba Dật Ðề
Ðại Phẩm
Tiểu Phẩm
Toát yếu

II.- Kinh Tạng:

Ghi những lời của Phật hay đệ tử Phật giảng dạy, được chia ra là m 5 bộ gọi là Ngũ Bộ Kinh:

Trường Bộ
Trung Bộ
Tương Ưng Bộ
Tăng Chi Bộ
Tiểu Bộ

Tiểu Bộ không phải là bộ kinh nhỏ hay ngắn, mà chính ra nó là tập họp 15 bộ sách nhỏ:

a- Tiểu Tụng
b- Pháp Cú
c- Phật Tự Thuyết
d- Như Thị Ngữ
e- Kinh Tập
f- Thiên Cung Sự
g- Ngạ Quỹ Sự
h- Trưởng Lão Tăng Kệ
i- Trưởng Lão Ni Kệ
j- Bổn Sanh
k- Nghĩa Thích
l- Vô Ngại Giải Ðạo
m- Thí dụ
n- Phật sử
o- Sở hà nh tạng

III.- Luận Tạng, còn gọi là Thắng Pháp Tạng hay Vi Diệu Pháp

Nội dung luận giải những lời Phật dạy, hệ thống hóa những lời dạy ấy thà nh cơ sở triết học ... gồm có 7 quyển:

Pháp Tụ
Phân Biệt
Giới Thuyết
Nhân Thi Thiết
Biện Giải
Song Luận
Nhân duyên Thuyết

Ngoà i ra còn một số tác phẩm quan trọng khác, cũng được xem như thánh điển Nam Tông, được lưu truyền cho đến nay như:

Ðảo sử
Ðại Sử
Tiểu Sử
Mi Lan Ðà Vấn Ðạo (Kinh Na Tiên)
Thanh Tịnh Ðạo Luận
Thắng Pháp Tập Yếu Luận

Kinh điển Bắc Tông, nguyên bản chữ Sanscrit ngà y nay phần nhiều không còn, hầu hết là những bản Hán dịch của Thánh Tăng Ấn Ðộ hay 675 bộ kinh điển Trần Huyền Trang mang từ Ấn Ðộ về dịch sang chữ Hán. Chia ra như sau:

I.- Tạng Luật

Ðại Giới Bản.
Bồ Tát Giới.

II.- Tạng Kinh:

Trường A Hà m
Trung A HÃ m
Tạp A Hà m
Tăng Nhứt A Hà m

III.- Tạng A Tỳ Ðà m

Phát Trí Luận của Ca Ða DiỠn Ni Tử, được xem như là cái thân, có 6 chân là :

Tập Dị Môn Túc Luận (tương truyền của Xá Lợi Phất sáng tác)
Pháp Uẩn Túc Luận (tương truyền của Mục Kiền Liên sáng tác)
Thi Thiết Túc Luận của Ca Chiên Diên
Thức Thân Luận của Ðề Bà Thiết Ma
Phẩm Loại Túc Luận của Thế Hữu
Giới Thân Túc Luận cũng của Thế Hữu

Tạng A Tỳ Ðà m diỠn đạt rất trung thực với những lời Phật dạy trong các kinh.

IV.- Tạng Khuất Già Ðà .

Có khi xếp chung với Tạng Kinh gọi là Ngũ A Hà m.

Phần trên là những kinh điển Nam Tông và Bắc Tông có gần giống nhau, ngoà i ra Bắc Tông là Phật Giáo phát triển nên có thêm những bộ kinh khác, loại không rõ phương danh Thánh tăng có:

V.- Bát Nhã Bộ: ( Riêng bộ nầy nguyên bản Sancrit còn khá đầy đủ )

Ðại Bát Nhã Sơ Phận
Ðại Phẩm Bát Nhã
Tiểu Phẩm Bát Nhã
Văn Thù Bát Nhã
Thắng Thiên Vương Bát Nhã
Lý Thú Bát Nhã
Kim Cương Bát Nhã
Bát Nhã Tâm Kinh

VI.- Hoa Nghiêm Bộ:

Thập Ðịa Phẩm
Hà nh Nguyện Phẩm tức Tứ Thập Hoa Nghiêm
Phổ Hiền Hạnh Nguyện Tán

VII.- Phương Quảng Bộ:

Pháp Hoa Kinh
A Di Ðà Kinh
Bi Hoa Kinh
Kim Quang Minh Kinh
Nguyệt Ðăng Tam Muội Kinh
Soạn Tập Bách Duyên Kinh
Phật Bản Hạnh Tập Kinh Dị Bản
Duy Ma Kinh

Các kinh đã được sáng tác trong thời đại Long Thọ, khoảng thế kỷ thứ III:

Thắng Man Kinh
Ðại Niết Bà n Kinh
Giải Thâm Mật Kinh
Kinh Lăng GiÃ

VIII.- Bảo Tích Bộ

Hộ Quốc Tôn Giả Sở Vấn Kinh
Ðại Ca Diếp Hội.
Vô Lượng Thọ Hội tức Vô Lượng Thọ Kinh

IX.- Bí Mật Bộ

Vô Lượng Thọ Quyết Ðịnh Quang Minh Vương Ðà La Ni
Tán Dương Thánh Ðức Ða La Bồ Tát Nhất Bách Bát Danh Kinh
Kim Cương Thủ Bồ Tát Hà ng Phục Nhất Thiết Bộ Ða Ðại Giáo Vương Kinh
Vô Năng Thắng Phan Vương Như Lai Trang Nghiêm Ðà La Ni Kinh
Thánh Cứu Ðộ Phật Mẫu Nhị Thật Nhất Chủng LỠTán Kinh
Thánh Diệu Mẫu Ðà La Ni Kinh
Ðại Bi Không Trí Kim Cương Ðại Giáo Vương Nghi Quỹ Kinh
Ðại Thừa Trang Nghiêm Bảo Vương Kinh
Phật Mẫu Ðại Khổng Tước Vương Kinh
Ðại Văn Thỉnh Vũ Kinh
Ðại Tùy Cầu Ðà La Ni Kinh
Ðại Bạch Tản Cái Ðà La Ni Kinh
Thủ Hộ Ðại Thiên Quốc Ðộ Kinh
Ðại Hà n Lâm Thánh Nan Noa Ðà La Ni Kinh
Ðại Hộ Minh Ðà La Ni Kinh
Ma Lị Chi Thiên Ðà La Ni Kinh
Văn Thù Sở Thuyết Tối Thắng Danh Nghĩa Kinh
Bát Lan Sa Phược La Ðà La Ni Kinh
Nhất Thiết Như Lai Tam Nghiệp Tối Thượng Bí Mật Ðại Giáo Vương Kinh
Nhất Thiết Như Lai Ô Cầm Nhị Sa Tối Thắng Tổng Trì Kinh
Hoại Tướng Kim Cương Ðà La Ni Kinh
Trì Thế Ðà La Ni Kinh
Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội Kinh

X.- Sáng tác của các Thánh Tăng khác:

1. Na Tiên, xuất hiện cuối thế kỷ thứ II trước công nguyên: Na Tiên Tỳ Kheo Kinh

2.- Thế Hữu, ở đầu thế kỷ thứ II, người nước Gandhà ra, thượng thủ kỳ kiết tập kinh điển lần thứ IV.

Di Bộ Tôn Luận
Tôn Bà Tu Mật Bồ Tát Sở Tập Luận

3.- Mã Minh, ngà i sanh ở vùng sông Hằng, khoảng hậu bán thế kỷ thứ II.

Phật Sở Hạnh Tán
Ðại Trang Nghiêm Luận Kinh
Thập Bất Thiện Nghiệp Ðạo Kinh
Lục Thú Luân Hồi Kinh
Sự Sư Pháp Ngũ Thập Tụng
Ni Kiền Tử Vấn Vô Ngã Nghĩa Kinh
Ðại Tôn Ðịa Huyền Văn Bản Luận
Ðại Thừa Khởi Tín Luận

4.- Long Thọ, ngà i sanh khoảng đầu thế kỷ thứ III, ngườ Nam Ấn, dòng dõi Bà La Môn.

Trung Quán Luận
Thập Nhị Môn Luận
Ðại Trí Ðộ Luận
Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận
Thập Bát Không Luận
Ðại Thừa Phá Hữu Luận
Bồ Ðề Tư Lương Luận
Bồ Ðề Tâm Ly Tướng Luận
Hối Tránh Luận
Phương Tiện Tâm Luận
Khuyến Phát Chư Vương Yếu Kệ
Tán Pháp Giới Tụng
Quảng Ðại Phát Nguyện Tụng

5.- Ðề Bà cũng gọi là Thánh Thiên, sinh cuối thế kỷ thứ III, người Nam Ấn.

Bách Luận
Bách Tự Luận
Quảng Bách Luận

6.- La Hầu La Bạt Ðà La (Rà hula-bhadra), người Trung Ấn sinh khoảng cuối thế kỷ thứ III, ngà i truyền bá giáo lý Ðại Thừa vùng Trung Ấn.

(Sách của ngà i chú thích Trung Quán Luận của Long Thọ nhưng đã thất truyền)

7.- Trước tác của Ngà i Di Lặc:

Du Già Sư Ðịa Luận
Ðại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận
Thập Ðịa Kinh Luận
Trung Biên Phân Biệt Luận

8.- Vô Trước, sinh ở cuối thế kỷ thứ IV thuộc nước Gandhà ra, Bắc Ấn, dòng dõi Bà La Môn. Có hai em là Thế Thân và Lân Trì Tử, cả ba cùng xuất gia đầu Phật.

Hoa Nghiêm Kinh
Hiển Dương Thánh Giáo Luận
Nhiếp Ðại Thừa Luận
Ðại Thừa A Tỳ Ðạt Ma Tạp Luận
Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Ða Tâm Luận
Thuận Trung Luận

9.- Thế Thân, sinh sau Vô Trước chừng 20 năm và o cuối thế kỷ thứ IV, xuất gia theo hệ thống Hữu Bộ ( Thượng Tọa Bộ), sau nghe lời khuyên của Vô trước, chuyển sang Ðại Chúng Bộ. Tương truyền ngà i là luận chủ của một ngà n bộ luận, đã được dịch sang Hán văn:

A Tỳ Ðạt Ma Câu Xá Luận (Hữu bộ)
A Tỳ Ðạt Ma Câu Xá Bản Tụng (Hữu bộ)
Duy Thức Tam Thập Luận Tụng
Duy Thức Nhị Thập Luận
Ðại Thừa Bách Pháp Minh Môn Luận
Ðại Thừa Ngũ Uẩn Luận
Phật Tính Luận
Nhiếp Ðại Thừa Luận Thích
Thập Ðịa Kinh Luận
Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Ưu Ba Ðề Xá
Vô Lượng Thọ Kinh Ưu Ba Ðề Xá
Chuyển Pháp Luân Kinh Ưu Ba Ðề Xá
Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Ða Kinh Luận
Lục Môn Giáo Thụ Tập Ðịnh Luận

10.- Trần Na, sinh và o cuối thế kỷ thứ V, ở nước Drà vida, Nam Ấn, lúc đầu ngà i học giáo lý Thượng Tọa Bộ, sau chuyển sang Ðại Chúng Bộ nên thông hiểu giáo nghĩa cả hai, ngà i nhận thấy Nhân Minh học lúc ấy còn phức tạp, nên đã hoà n chỉnh thà nh hệ thống mới gọi là "Tân Nhân Minh", sáng tác của Ngà i gồm có:

Nhân Minh Chỉnh Lý Môn Luận Bản
Quán Sở Duyên Duyên Luận
Vô Tướng Tư Trần Luận
Thủ Nhân Giả Thiết Luận
Quán Tổng Tướng Luận Tụng
Chưởng Trung Luận

11.- Thanh Biện, sanh khoảng tiền bán thế kỷ thứ VI, người Trung Ấn, lúc đầu theo học phái Số Luận, sau theo Phật giáo, chịu ảnh hưởng Long Thọ và Ðề Bà , sáng tác của ngà i có:

Ðại Thừa Chưởng Trân Luận
Bát Nhã Ðăng Luận Thích

12.- Hộ Pháp, sinh khoảng thế kỷ thứ VII, người nước Drà vida, ông mất lúc 32 tuổi, thầy của Giới Hiền, trước tác ngà i gồm có:

Thà nh Duy Thức Luận
Thà nh Duy Thức Bảo Sinh Luận
Quán Sở Duyên Duyên Luận Thích
Ðại Thừa Quảng Bách Luận

Nói đến Kinh điển Nam Tông, người ta nghĩ ngay đến kinh điển Pali, chẳng những kinh điển Pali lưu truyền trong các nước Tích Lan, Miến Ðiện, Thái Lan, Campuchea mà đã lan truyền sang các nước Tây phương trên 100 năm qua, đó là nhờ có Hiệp Hội Thánh Ðiển Pali (Pà li Text Society) do Tiến sĩ T.W. Rhys Davids (1843-2026) người Anh đã khởi xướng thà nh lập Hiệp Hội nầy từ năm 1881, trụ sở đặt tại Luân Ðôn, đến nay Hiệp Hội vẫn còn hoạt động và đã dịch trên 100 quyển kinh điển Pali ra Anh ngữ.

Còn nói đến kinh điển Bắc Tông, các kinh điển Sanscrit đã được nhiều dịch giả như Cưu Ma La Thập, Huyền Trang... dịch sang Hán văn hầu hết các kinh điển nêu phần trên, từ trước đến nay đã có nhiều bộ sưu tập như sau:

I.- Bộ 1 (chép tay) sưu tập từ thời Lương Võ Ðế, các kinh điển dịch ra Hán văn có tại Trung quốc từ năm 67 đến năm 517.

II.- Bộ 2 (chép tay) sưu tập dưới thời vua Hiếu Võ nhà Nguyên Ngụy, gồm các kinh điển đến năm 533-534.

III.- Bộ 3 (chép tay) sưu tập tới năm 594, dưới thời Tùy Văn Ðế.

IV.- Bộ 4 (chép tay) sưu tập đến năm 602, dưới thời Tùy Văn Ðế, gồm 2026 bộ, thà nh 5058 quyển.

V.- Bộ 5 (chép tay) sưu tập đến năm 616 dưới thời Tùy Văn Ðế.

VI.- Năm 644, dưới thời nhà Ðường, lập xong thư tịch của 2026 bộ, thà nh 8476 quyển kinh đã phiên dịch xong, trong số có 650 bộ do Ngà i Huyền Trang thĩnh từ Ấn Ðộ về.

VII.- Bộ 6 (chép tay) hoà n tất năm 695, dưới thời Võ Hậu gồm 2026 bộ, thà nh 8641 quyển.

VIII.- Bộ 7 (chép tay) hoà n tất năm 730, dưới thời Ðường Huyền Tôn.

IX.- Bộ 8 (in bằng gỗ) hoà n tất năm 972, dưới thời Tống Thái Tổ. Phải khắc 130 ngà n bản gỗ mới in xong bộ Tam Tạng nầy, năm 995, Phật giáo Trung Hoa có cho Cao Ly ( Ðại Hà n) thỉnh một bộ Tam Tạng của bản in nầy. Phật giáo Cao Ly khắc và in lại thà nh bộ Cao Ly bổn.

X.- Bộ 9 (in) năm 1285-2026 dưới thời Thế Tôn nhà Nguyên.

XI.- Năm 1306, hoà n tất thư tịch kinh điển (đã soạn từ đời Tống cho đến đời Nguyên mới xong).

XII.- Bộ 10 (in) năm 1368-1398, dưới thời Minh Thái Tổ, bộ Tam Tạng nầy được gọi là Ðại Minh Nam Kinh Ðại Tạng Kinh, vì đã được in tại Nam kinh (Nankin)

XIII.- Bộ 11 (in) năm 1403-1424, dưới thời Minh Thà nh Tổ. Bộ Tam Tạng nầy được gọi là Ðại Minh Bắc Kinh Ðại Tạng Kinh, vì được in tại Bắc kinh (Pékin).

XIV.- Ngà i Pháp sư Mật Tạng hổn hợp hai bộ trên thà nh một và lập thư tịch.

XV.- Bộ 12 (in) năm 1735-2026 dưới thời vua Thế Tôn và Cao Tôn đời nhà Thanh.

XVI.- Bộ 13 (in) năm 1911, Tinh Xá Tần Già ở Thượng Hải in lại bộ Súc Loát Tạng Kinh của Nhật Bản gọi là Tần Già Bản.

XVII.- Bộ 14 (in) Thương vụ ấn quán in lại Tục Tạng Kinh của Nhật Bản.

XVIII.- Bộ 15 (in) khoảng từ năm 1931-1936, có in lại Tống bản Tích Sa tạng kinh và Kim bản Ðại Tạng Kinh, là những sự nghiệp vĩ đại của Phật giáo Trung Quốc, được mệnh danh là Tống Tạng Di Trân.

Về sau nầy, chắc chắn còn có lần in thêm Ðại Tạng Kinh, nhưng bà i nầy chưa có đủ tà i liệu để tham khảo.

Ðại Tạng kinh dịch ra chữ Nhật và thêm và o một số kinh sách của thánh tăng Nhật, được gọi là Tân Tu Ðại Tạng Kinh.

Ngoà i ra, kinh điển Sanscrit được Tây Tạng dịch trực tiếp từ nguyên bản rất tinh tường và chính xác, gọi là Tây Tạng Phật điển, chia là m 2 phần, một phần gọi là Cam Thù (Kanjur) và một phần gọi là Ðan Thù (Tanjur), cả hai gồm đủ Kinh, Luật và Luận, phân chia như sau:

I. Cam Thù:

Luật Bộ
Bát Nhã Bộ
Hoa Nghiêm Bộ
Bảo Tích Bộ
Kinh Tập (hơn 200 bộ)
Ðại Niết Bà n
Bí Mật Bộ

II. Ðan Thù:

Tán Ca Tập (gồm 58 bộ)
Bí Mật Nghi Quỹ (hơn 2026 bộ)
Luận Thích Tập ( rất quan trọng vì có nhiều sớ thích kinh điển, các môn học khác như Nhân Minh, Văn pháp, Âm nhạc, Toán số ... )

Ở Việt Nam, từ trước kinh điển dùng chữ Hán, và o những thập niên 30 trở đi mới phiên âm chữ và bắt đầu dịch kinh ra chữ Việt, gọi là Kinh Nghĩa, từ thập niên 50 trở đi công tác dịch kinh chữ Việt được tiến hà nh điều khắp, những dịch giả tên tuổi như Trần Phong Sắc (người Long An, thầy giáo, sống đầu thế kỷ 20, dịch truyện, dịch kinh), Ðoà n Trung Còn (sau xuất gia là Thích Hồng Tại), Thích Thiện Hoa, Thích Trí Tịnh, Thích Tịnh Sự, Thích Thiện Siêu, Thích Minh Châu, Thích Thanh Từ ...

I. Luật:

Luật Sa Di và Sa Di Ni
Luật Sa Di Giải
Tứ Phần Luật
Bồ Tát Giới Kinh
Ưu Bà Tắt Giới Kinh

II. Kinh:

Trường A hà m (2 quyển)
Trung A Hà m (4 quyển)
Tạp A Hà m (4 quyển)
Tăng Nhứt A Hà m (3 quyển)

Trường Bộ Kinh (2 quyển)
Trung Bộ Kinh (3 quyển)
Tương Ưng Bộ Kinh (5 quyển)
Tăng Chi Bộ Kinh (4 quyển)

Ðại Bát Niết Bà n
Hoa Nghiêm
Pháp Hoa
Thủ Lăng Nghiêm
Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Kinh
Bảo Tích
Vị Tằng Hữu
Giải Thâm Mật
Kinh Hiền Ngu

...

III. Luận:

Luận Nhiếp Ðại Thừa
Luận Thà nh Duy Thức
Luận Ðại Trí Ðộ
Luận Ðại Thừa Khởi Tín
Ðại Thừa Phật Giáo Tư Tưởng Luận
Ðại trí Ðộ Luận
Trung Quán Luận

...

Bảng kê trên đây còn thiếu sót nhiều, nhưng những kinh quan trọng đều đã được dịch, Tiểu Bộ gồm 15 quyển trong Ngũ Bộ Kinh cũng đã được dịch xong, cuối năm 2026 đã in các tập 1, 2, 3. Kết quả dịch kinh, cho thấy từ trước tuy chưa có tổ chức, nhưng công việc dịch kinh ra Việt Ngữ được chư Tăng, cư sĩ dịch khá nhiều, khá đầy đủ.

Theo trà o lưu phát triển khoa học, Ðại Tạng Kinh Pali ở Tích Lan, Thái Lan đã đưa và o CD Rom, Hán Tạng cũng được Nam Hà n đưa và o CD Rom.

Theo ngà i Phật Âm (hay Phật Minh), có 7 cách phân loại thánh điển:

1. HÆ°Æ¡ng vị: Trong Tăng Nhứt Bộ Kinh, Trung A Hà m, Tăng Nhứt A Hà m đều có ghi chép lời Phật dạy sau đây: " Giống nhÆ° nước biển chỉ có một vị mặn, giáo pháp và giới luật của Phật cÅ©ng chỉ có một hÆ°Æ¡ng vị duy nhất, đó là hÆ°Æ¡ng vị giải thoát.’’

2. Pháp và Luật: Những lời Phật dạy gồm có giáo lý gọi là Pháp, và những phép tắc hà nh trì mà người tu phải tuân thủ gọi là Luật.

3. Ba phần pháp âm: Những lời Phật dạy gồm có 3 phần: đầu giữa và cuối có ghi trong các kinh: Trường bộ, Trung bộ, Tương Ưng bộ, Tăng Nhứt bộ và trong tạng Luật như sau: " Pháp Phật giảng dạy thuần thiện cả phần mở đầu, phần giữa lẫn phần cuối. Pháp ấy tốt đẹp cả ý nghĩa lẫn lời văn. Toà n bộ pháp âm đều đồng nhất, viên mãn và trong suốt, thể hiện trọn vẹn phạm hạnh thanh tịnh ".

4. Năm Bộ Kinh. Theo bi ký ở Sanci và Bharhut thì Năm Bộ Kinh là chỉ cho toà n bộ những lời Phật dạy, nhưng theo ngà i Phật Âm, Năm Bộ Kinh là Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Nhứt Bộ và Tạp Bộ, trong Tạp Bộ gồm cả Tiểu Bộ, tạng Luật và A Tỳ Ðà m.

5. Chín Bộ Loại: Giáo điển Nam Phương chia thà nh chín bộ loại là :

Khế kinh
Ưng Tụng hay Trùng Tụng
Cô Khởi
Tự Thuyết
Bản Sự
Bản Sanh
Vị Tằng Hữu
Vệ Ðà La
Vê Da

6. 84,000 Pháp Uẩn

Có nhiều vị cao tăng cho rằng phiền não của chúng sanh có đến 84 ngà n phương cách cho nêmn Phật dạy 84 ngà n pháp môn để đối trị. Ðây chỉ là ước lệ mà thôi, bởi vì Phật thuyết pháp trong 45 năm, vị chi có 16,436 ngà y, chẳng lẽ mỗi ngà y Phật dạy trung bình hơn 5 pháp môn để đối trị với phiền não?

7. Tam Tạng, có nghĩa là 3 cái kho chứa, đó là Kinh, Luật và Luận, Phật chỉ thuyết Kinh và Luật còn Luận do các Thánh Tăng hệ thống hóa thà nh cơ sở triết lý và nó chỉ bắt đầu hình thà nh trong kỳ Kiết Tập lần thứ ba với tác phẩm "Thuyết Sự " do ngà i Ðế Tử Tu trước tác.

Giáo điển Nam Phương chia thà nh 9 bộ loại như đã nêu trên, Bắc Tông thêm 3 bộ loại nữa, vị chi thà nh 12 bộ loại:

1) Khế Kinh
2) ­ng tụng
3) Cô khởi
4) Nhân duyên
5) Bản sự
6) Bản Sanh
7) Vị Tăng Hữu
8) Thí dụ
9) Luận Nghị
10) Tự Thuyết
11) Phương quảng hay Tỳ Phật Lược
12) Thọ Ký

Theo ngà i Trí Giả, sơ tổ Thiên Thai Tông ở Trung Hoa, ngà i chia Kinh điển Phật thuyết ra là m 5 thời:

Thời thứ nhất: Sau khi Phật đắc đạo ngồi lại dưới gốc cây Bồ Ðề giảng kinh Hoa Nghiêm cho chư thiên nghe.

Thời kỳ thứ hai: Thấy rằng nên phổ biến những gì mình đã giác ngộ, để cứu nhân độ thế, Phật đến Vườn Nai, giảng Tứ Diệu Ðế và Thập Nhị Nhân Duyên cho nhóm ông Kiều Trần Như nghe, những lời Phật giảng trong thời gian nầy được ghi và o kinh A Hà m, nên gọi là thời A Hà m, kéo dà i 12 năm.

Thời kỳ thứ ba: Giáo lý của Phật đã lan rộng trong dân gian, bị ngoại đạo và các phái triết học khác công kích, nên Phật giảng dạy cho đệ tử các giảng minh giải đáp được ghi trong kinh Duy Ma, Ðại Tập, thời kỳ nầy kéo dà i trong 8 năm, gọi là thời Phương Ðẳng.

Thời thứ tư: Do các phái triết học và ngoại đạo công kích với những triết thuyết cao siêu, nên Phật phải giảng về những nguyên lý cùng tột của vũ trụ, đó là thời kỳ kinh Bát Nhã, kéo dà i trong 22 năm.

Thời kỳ thứ năm: Phật giáo đã vượt lên các học thuyết đương thời, bấy giờ Phật đem lý tưởng Bồ Tát đạo và Nhất Thừa Phật Giáo giảng cho đệ tử, thời kỳ nầy là thời Pháp Hoa, kéo dà i trong 8 năm và cuối cùng Phật thuyết về Niết Bà n trước khi tịch diệt.

Từ thế kỷ thứ VIII quân Hồi luôn xâm chiếm Ấn Ðộ, đốt phá chùa chiền, hảm hại Tăng, Ni, cho đến năm 2026, quân Hồi đem quân đánh chiếm Ấn Ðộ lần cuối cùng, hoà n tất cuộc xâm lăng đất Ấn, đạo Phật bị diệt vong ngay quê hương của Ðức Phật, do vậy mà không còn những Thánh Tăng sáng tác kinh, luận để truyền bá Phật Giáo, chẳng những thế mà Tam Tạng kinh điển ghi chép bằng Sanscrit hầu hết đều không còn.

Liệt kê những Kinh Sách nêu trên, để thấy Kinh điển nguyên thủy Nam Tông và Bắc Tông không sai khác nhiều, chỉ có những kinh điển do Thánh Tăng Ấn Ðộ sáng tác mang lại cho Phật Giáo Bắc Tông nhiều kinh điển hơn. chung quy vì lợi ích chúng sinh, đề cao lý tưởng Bồ Tát Ðạo và quy nguyên Nhất Thừa Phật Giáo.

Có một điều quan trọng, xin nhắc lại lời Phật dạy trong kinh Kim Cang: "Tu Bồ Ðề! Ông đừng cho là Như Lai nghĩ như vầy: Ta Có Thuyết Pháp. Tại sao vậy ? Nếu người ta nói: Như Lai có thuyết pháp, tức là phỉ báng Phật, vì không thể hiểu nổi lời ta nói. Tu Bồ Ðề! Thuyết pháp là không có pháp chi để thuyết. Ðó gọi là thuyết pháp".

Và trong Kinh Lăng Già Tâm Ấn Phật dạy: Thế nên nói rằng: "Ta từ đêm ấy được tối chánh giác, cho đến đêm ấy và o niết bà n, ở trong khoảng giữa không nói một chữ, cũng chẳng đã nói, sẽ nói".

Khởi thảo 20 tháng Hai 2026 - Sửa chữa 15 tháng Tư 2000

-ooOoo-

Sách tham khảo:

Ðoà n Trung Còn, Tăng Ðồ Nhà Phật, Phật Học Tòng Thơ, Sà igòn, Việt Nam, 1934

HT Thích Ðức Nhuận, Phật Học Tinh Hoa, Viện TLVN&THTG, California,USA, 2026

HT Thích Thanh Kiểm, Lịch Sử Phật Giáo Ấn Ðộ ,Vạn Hạnh, Sà igòn, Việt Nam, 1963

HT Thích Thanh Từ, Kinh Lăng Già Tâm Ấn, Tu Viện Chơn Không, Việt Nam, 1989

HT Thích Thiền Tâm, Phật Học Tinh Yếu, Việt Nam, 1999

NguyỠn Duy Cần, Phật Học Tinh Hoa, tái bản lần I, Hồng Ân, Việt Nam, 1996

Cao Hữu Ðính, Văn Học Sử Phật Giáo, Tập 1, Hương Sen, Việt Nam, 1996

Nhiều tác giả, Phật Học Cơ Bản, Việt Nam, 1999

Kinh Nhật Tụng, Kinh Kim Cang, Việt Nam, 1992

-ooOoo-