Thông thường khi đề cập đến đạo hiếu trong đạo Phật người ta chỉ nói đến việc hiếu thảo của người con, mà không đề cập nhiều đến vai trò đạo đức và giáo dục của các bậc cha mẹ. Ðó là một sự thiếu sót rất lớn. Thật ra theo tinh thần của lời Phật dạy trong kinh tạng Pali và Ðại thừa, đạo hiếu của người Phật tử được thể hiện đầy đủ về hai mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái, và giữa con cái với cha mẹ. Trong bà i viết nà y, người viết sẽ đề cập sơ lược về 2 mối quan hệ đạo hiếu đó, được mệnh danh là đạo là m cha mẹ và đạo là m con.

Trong các mối quan hệ con người, có thể nói mối quan hệ cha mẹ và con cái là thiêng liêng nhất. Sự thiêng liêng không chỉ đơn thuần nằm ở mối quan hệ di truyền và huyết thống, mà đó còn là tất cả tình người, tính giáo dục, đạo đức của hai thế hệ trước và sau, thế hệ sanh và thế hệ được sanh ra. Một người con phá vở mối quan hệ thiêng liêng nà y đối với cha mẹ, nghĩa là bất hiếu, báo đời, hại cha mẹ, là m mất thanh danh và truyền thống tốt đẹp của gia tộc, là m các việc phạm pháp v.v... thì người con đó không còn là một người con đúng nghĩa, mà chỉ là một người tội lỗi và đáng trách. Trái lại, cha mẹ không là m tròn bổn phận của mình, chẳng hạn như giáo dục con cái trưởng thà nh về thể chất, thể trí, tự lập trong đời sống chân chánh (chánh mạng) thì hà ng cha mẹ đó cũng không xứng đáng là các bậc cha mẹ. Cả hai hạng cha mẹ và con cái như vậy đều được xem là không tương thích trong tinh thần giáo pháp của đức Phật.

Lập cước trên tinh thần xây dựng và phát huy một xã hội an bình và hạnh phúc trong chiều hướng thượng, các lời dạy của đức Phật trong ba kho tà ng kinh điển Nam tông và Bắc tông, đã trực tiếp và gián tiếp ca ngợi về mối quan hệ thiêng liêng giữa cha mẹ và con cái nà y. Trong bà i viết ngắn nà y, chúng tôi xin giới hạn tinh thần đạo Hiếu của Phật giáo qua kinh Thiện Sanh (hay Giáo Thọ Thi-ca-la-việt, Singalovada Suttanta) thuộc Trường Bộ Kinh của kinh tạng Pali. Ðây là một bà i kinh được xem là tiêu biểu cho đạo hiếu trong truyền thống Phật giáo Nam tông.

Ðiều cần nói ở đây là trong lời Phật dạy về đạo hiếu, các giá trị giáo dục và đạo đức được thể hiện theo mối quan hệ song phương, đa chiều. Ðạo hiếu do đó không chỉ dà nh cho các những người con đối với cha mẹ mà quan trọng không kém đó là quan hệ của cha mẹ đối với con cái. Nói khác hơn đó là mối quan hệ của đạo là m cha mẹ và đạo là m con cái.

II. Ðạo là m cha mẹ hay hối quan hệ của cha mẹ đối với con cái

Nói đến mối quan hệ cha mẹ đối với con cái là nói đến tinh thần trách nhiệm và bổn phận của các bậc cha mẹ đối với một phần máu thịt mà mình đã sinh ra. Theo lời Phật dạy, cha mẹ sinh con cái không phải để thỏa mãn dục tính mà là thể hiện tình thương yêu đối với một phần máu mủ và sự sống của chính mình. Ở đây, chúng ta thấy đạo Phật đã nhấn mạnh đến đạo đức trong mối quan hệ giới tính của các bậc cha mẹ. Chính do tính chất đạo đức nà y mà các bậc cha mẹ cảm thấy cần phải có trách nhiệm đạo đức về việc nuôi nấng cho con cái trưởng thà nh và có lợi ích cho xã hội. Mối quan hệ của cha mẹ như vậy được xem là nền tảng ban đầu, là cơ sở phát sanh các mối quan hệ đạo đức xã hội về sau.

Kinh Thiện Sanh đã đề cập đến mối quan hệ đạo đức như vậy của các bậc cha mẹ đối với con cái qua năm tiêu chí căn bản sau đây:

Các bậc cha mẹ phải có lòng thương tưởng đến con cái theo năm cách: (1) ngăn chặn con cái là m việc ác (2) khuyên dạy con cái là m việc thiện, (3) tạo dựng nghề nghiệp cho con cái, (4) tạo dựng gia thất cho con cái, và (5) truyền trao gia tà i cho con cái đúng thời. [Trường Bộ Kinh II. 542, Bản dịch của HT Minh Châu, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, 2026].

1. Ngăn chặn con cái là m việc ác

Như vừa nói mối quan hệ giới tính của các bậc cha mẹ trong đạo Phật được đặt trên cơ sở đạo đức, do đó, sự sanh sản con cái không nhằm nhu cầu thỏa mãn các khoái lạc giác quan thuần túy. Chính vì thế các bậc cha mẹ xem việc nuôi nấng con cái không chỉ là trách nhiệm mà còn là luân lý đạo đức không thể thiếu được.

Trong trách nhiệm thiêng liêng thứ nhất nà y, các bậc cha mẹ ngoà i việc nuối nấng con cái về thể chất, còn phải nuôi con cái bằng đạo đức và trí tuệ chân chánh. Ðó là sự giáo dục con cái không được là m các điều ác. Ðiều ác ở đây chỉ chung cho các hà nh vi, lời nói và cả tâm tư ý nghĩ có hại cho bản thân chúng, cho cha mẹ chúng và cho các mối quan hệ con người và xã hội khác. Nói khác hơn, theo đức Phật, giáo dục con trước nhất và hơn hết là giáo dục chúng không là m các điều ác. Bởi lẽ một người dù cho có khỏe mạnh và già u sang đến đâu nhưng nếu hà nh vi và cuộc sống của họ không đem lại lợi ích cho người khác mà còn đem lại đau khổ thì chắc chắn rằng đời sống đó là vô nghĩa cho bản thân ngay hiện tại và nguồn tội lỗi và đau khổ cho cả đời nà y và đời sau. Dạy con thà nh người do đó là dạy con xa lánh các điều tội ác. Ðó là không giết người, trộm cướp, lưà gạt, không quan hệ giới tính phi pháp và không nghiện ngập say sưa để thần mê trí mờ. Ngoà i ra, không là m các điều ác còn là sự tuân thủ luật pháp xã hội, tôn trọng thuần phong mỹ tục của quốc gia, duy trì truyền thống tốt đẹp của gia đình. Sự giáo dục con cái như vậy rõ rà ng là sự giáo dục của người có trí: không nuông chìu con cái, không để chúng có cơ hội đi và o con đường tội lỗi. Các bậc cha mẹ nuôi con mà không biết dạy con tránh xa tội ác như vậy sẽ trở thà nh chướng ngại cho đời sống gia đình và xã hội và do đó cần phải loại khỏi mối quan hệ của cha mẹ đối với con cái.

2. Khuyên dạy con là m việc thiện

Không có gì tích cực cho bằng con đường giáo dục của các bậc cha mẹ theo đạo Phật bao gồm dạy con cái là m điều thiện, đạo đức. Nói khác hơn, giáo dục con cái từ bỏ điều ác là cơ sở nền tảng để từ đó giáo dục chúng là m điều lợi ích cho xã hội. Nội dung trách nhiệm thứ hai của các bậc cha mẹ trong lời dạy nà y là khuyến khích con cái và o các hoạt động lợi ích cho cộng đồng, cho nhân quần xã hội. Ðây là cách giáo dục vô cùng tích cực cho một xã hội an bình và thạnh trị.

Từ một gốc độ khác, việc dạy con từ bỏ các thói hư tật xấu, các hà nh vi bất chánh và bất thiện mặc dù là tốt nhưng chỉ mới tốt có phân nửa: đó là tốt cho bản thân chúng và gia đình. Ðây là giáo dục đạo đức cho bản thân con cái, cơ sở nền tảng cho sự trưởng thà nh đạo đức của chúng về sau. Giáo dục con quan trọng hơn là giáo dục tính chất vi tha, vô ngã trong từng hà nh vi lời nói, cử chỉ và việc là m. Ðây là lối giáo dục dấn thân để phục vụ cho tha nhân. Cách giáo dục như vậy rõ rà ng không thể tìm thấy trong bất cứ tôn giáo nà o, từ hữu thần cho đến vô thần.

Nói khác hơn, giáo dục đạo đức cho con cái bao giờ cũng bao gồm 2 bước, đó là giáo dục đình chỉ ác và giáo dục phát huy thiện. Ðình chỉ ác thôi chưa đủ mà còn phải phát triển thiện. Có như vậy thì xã hội không những vắng mặt các tệ nạn và khủng hoảng đạo đức, mà còn trổ hoa trái của hạnh phúc và an lạc từ những hà nh vi đạo đức tích cực của thế hệ những người con, thế hệ nền tảng và tinh hoa của mọi tầng lớp xã hội. Ðó là giáo dục con cái theo tinh thần của bậc giác ngộ, để tạo dựng một gia đình và xã hội vắng ác đầy thiện, vắng cái xấu xa tội lỗi, trà n đầy cái chân thiện mỹ.

3. Tạo dựng nghề nghiệp chân chánh cho con cái

Giáo dục theo tinh thần đạo Phật luôn bắt đầu và đặt nền móng trên giáo dục đạo đức. Các bậc cha mẹ nà o không đặt tầm quan trọng của giáo dục đạo đức ắt sẽ gặp phải cảnh người con bất hiếu, ngỗ nghịch và tạo ra cảnh mất đầm ấm hạnh phúc trong gia đình ở hiện tại và về sau, cho dòng tộc và tha nhân. Nói như thế không có nghĩa đạo Phật bỏ rơi sự giáo dục con cái trưởng thà nh về thể chất.

Tạo dựng nghề nghiệp cho con cái không những bao gồm sự nuôi nấng theo tinh thần khoa học mà còn chăm lo đến nghề nghiệp tương lai của chúng. Ðiều nà y có nghĩa là giao cho con cái cả gia tà i sự nghiệp sẳn có của mình không bằng truyền thụ cho chúng kiến thức để có được nguồn tà i sản đó. Ở đây, giáo dục Phật giáo nhấn mạnh đến giáo dục nhân để sinh ra quả. Vun bồi nhân là cách tốt nhất để gặt hái quả tốt. Do đó giáo dục trong đạo Phật luôn là giáo dục con đường chứ không ban cho con đường. Ðây là lối giáo dục vô cùng sáng suốt vì đã loại bỏ yếu tố tha lực trong các hoạt động và phát triển nhân cách đạo đức bản thân.

Kế đến lời dạy nà y còn nhắm đến tính giáo dục tinh thần tự lực cho con cái, theo quy luật của cuộc sống và theo đạo đức của cuộc đời. Chỉ có tinh thần tự lực, dưới sự hướng đạo của cha mẹ, con cái mới thật trưởng thà nh trong xã hội như một trường đời đầy cạm bẩy và chông gai.

Một ý nghĩa khác có thể rút ra từ lời dạy trên là để khắc chế nạn lêu lỏng và buông thả của đời sống thanh thiếu niên trong xã hội nhiều cám dỗ, các bậc cha mẹ phải dạy chúng ý thức về một nghề nghiệp ổn định cho bản thân. Sự sống nhờ vả, dù đó là nhờ và o cha mẹ, cũng chỉ là tạm thời và có ý nghĩa rất ít; trong khi sự tự lập bằng mồ hôi, sức lực, trí khôn trong chiều hướng đạo đức của bản thân mới là con đường tự tồn tại lâu dà i và bền bĩ. Chính sự giáo dục nà y giúp cho con cái thoát khỏi các cạm bẩy ăn chơi xa đọa của xã hội, góp phần ổn định đời sống tập thể và cộng đồng, nhất là hạn chế nạn thất nghiệp và những nghề nghiệp phi pháp.

4. Xây dựng gia thất xứng đáng cho con cái

Trách nhiệm của các bậc cha mẹ không chỉ dừng lại ở giáo dục đạo đức tránh ác là m là nh, ổn định nghề nghiệp mà còn chăm lo đến đời sống lứa đôi cho con cái. Cần nhấn mạnh ở đây rằng xây dựng gia thất cho con cái không có nghĩa là ép buộc con cái phải là m chồng / vợ một người nà o đó mà mình thích, thay vì người mà chúng yêu thương. Ðạo Phật không khuyến khích một tập tục "bắt đâu ngồi đó" như trong truyền thống Ấn giáo cổ và hiện đại, cũng như truyền thống "phụ vi tử cương" của Nho giáo. Ðạo Phật đề cao tinh thần bình đẳng trong nhận thức của cha mẹ và con cái. Khi chưa đến tuổi thà nh niên, con cái tùy thuộc và o sự quyết định đúng đắn của cha mẹ. Khi con cái đã đến tuổi trưởng thà nh, việc quyết định đời sống hôn nhân của chúng phải tùy thuộc và o sự lựa chọn của chúng. "Ép dầu ép mở ai nở ép hôn" là một phương châm rất phù hợp với tinh thần của lời dạy nà y. Ngoà i ra, một ý nghĩa giáo dục khác là nếu cha mẹ có thể dạy và tạo dựng nghề nghiệp chân chánh và ổn định cho con cái thì các bậc cha mẹ cũng có thể cố vấn tình yêu và hôn nhân cho chúng. Lời dạy ở đây mang tính giáo dục rất cao. Cha mẹ không chỉ là người sanh ra con cái mà còn là người thầy, người cố vấn, người hướng đạo đời sống yêu đương và hôn nhân cho con cái. Ở đây, ngoà i yếu tố truyền trao kinh nghiệm yêu đương và hôn nhân cho con cái, các bậc cha mẹ còn phải đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn con cái chọn lựa người bạn đời thích hợp. Không có gì thiêng liêng và cao quý cho bằng khi cha mẹ còn đóng vai trò của người thầy và người cố vấn hôn nhân.

Nói rõ hơn, ở đây, cha mẹ chỉ là m chức năng tư vấn cho con cái biết rõ tiêu chuẩn của một người vợ hay người chồng lý tưởng cũng như, thế nà o là trách nhiệm và bổn phận của đôi vợ chồng mới hòa minh loan phụng v.v... Hoà n toà n không có chuyện ép buộc và sắp đặt của cha mẹ trên con cái. Ðây là tinh thần giáo dục rất phù hợp đời sống hôn nhân hiện đại.

Một điểm cần lưu ý ở đây là khái niệm "xứng đáng" trong cụm từ "xây dựng gia thất xứng đáng cho con cái." Xứng đáng ở đây không có nghĩa là "môn đăng hộ đối" như phong tục Nho giáo. Xứng đáng ở đây mang tính đạo đức và xã hội. Ở gốc độ đạo đức, người con khôn ngoan nên biết chọn cho mình người bạn đời có đủ phẩm chất đạo đức ít nhất như mình. Ðây là sự tương thích về nhân phẩm giữa hai người. Kế đến, về phương diện xã hội, sự xứng đáng còn mang ý nghĩa chọn người bạn đời có cùng tánh tình, chí hướng và hạnh nguyện. Không có gì đau khổ cho bằng khi vợ chồng lâm và o cảnh "đồng sà ng dị mộng" hay vợ nắng chồng mưa hay vợ mặt trăng, chồng mặt trời v.v... Ðể tránh các tình trạng đau lòng có thể dẫn đến sự đổ vỡ mối quan hệ tình yêu và hôn nhân như vậy, con cái rất cần đến sự cố vấn của cha mẹ chúng, những người ít nhất đã một lần trải qua.

Trên tinh thần giáo dục trên, việc dựng vợ gả chồng xứng đáng cho con cái không chỉ tránh được các đổ vỡ do mối quan hệ đơn thuần "môn đăng hộ đối" về vật chất nhưng lại không thích hợp về tánh tình, đạo đức, trí tuệ và hạnh nguyện, mà còn hướng đến một căn bản tương thích của đời sống lứa đôi. Nói cách khác, hạnh phúc hôn nhân không chỉ có được từ sự già u sang mà phải đặt nền tảng trên sự tương thích về phẩm chất đạo đức, lý tưởng và hạnh nguyện. Trong bất kỳ cuộc hôn nhân nà o nếu có sự tương thích về đời sống đạo đức và lý tưởng thì tất nhiên sẽ kéo theo sự hạnh phúc lứa đôi.

Ngoà i ra, lối giáo dục cố vấn con cái trong hôn nhân trong tinh thần lời Phật dạy có những giá trị đạo đức sau đây:

-- Chận đứng hoặc hạn chế một cách tối đa tình trạng tự tử của những đôi uyên ương do cha mẹ không đồng ý gả họ cho người họ yêu say đắm.

-- Chận đứng tình trạng ly thân, ly dị, đổ vỡ hôn nhân do đôi uyên ương không tương đồng về đạo đức, trí tuệ và lý tưởng.

-- Hướng đến một xã hội mà các phần tử của nó có tinh thần tự chủ, độc lập trong nhận thức và hà nh động nhất là trong việc chọn người bạn đời thích hợp.

5. Truyền trao gia tà i cho con cái đúng thời

Trách nhiệm thứ năm nà y mang ý nghĩa pháp lý và đạo đức rất cao. Về phương diện pháp lý, việc truyền trao nà y bao gồm di chúc và tà i sản thừa tự cho con cái. Có nhiều bậc cha mẹ đã không nghĩ tới chuyện nà y khi còn khỏe mạnh. Do đó, một khi nhắm mắt xuôi tay, con cái bất hiếu đã gây cảnh nòi da xáo thịt về quyền thừa tự, tranh dà nh tà i sản của cha mẹ để lại. Chính vì thế, để tránh các tình trạng trên, đức Phật đã dạy các bậc cha mẹ phải di chúc và trao truyền gia tà i khi mình còn sáng suốt và khỏe mạnh. Chỉ có trong tình trạng khỏe mạnh và sáng suốt, người ta mới có thể chọn người xứng đáng vá thích hợp để mà ủy thác.

Về phương diện đạo đức, sự truyền trao gia tà i không chỉ có nghĩa đơn thuần là phân chia tà i sản cho con cái mà còn có ý nghĩa truyền trao di sản văn hóa của dân tộc, của truyền thống gia đình. Gia tà i đó hẳn không phải là "một nước Việt buồn" mà phải là một nước Việt thoát khỏi thực trạng khổ đau (khổ đế) hướng đến an lạc và giải thoát trong tinh thần đạo Phật. Một gia tà i như vậy, và ng bạc không thể mua được, đô-la không thể đổi được. Do đó cần phải cẩn trọng chọn lựa người xứng đáng mà truyền trao. Ðức ngũ tổ Hoằng Nhẫn đã không truyền trao y bát cho ngà i Thần Tú mà trái lại truyền cho ngà i Huệ Năng. Ðức Phật Thích-ca đã không trao chánh pháp nhãn tạng, niết-bà n diệu tâm cho ngà i A-nan bác học đa văn mà giao cho tổ Ca-diếp đạo cao đức trọng. Sự chọn lựa ở đây bao hà m nội dung đạo đức rất lớn. Chọn lựa sai lầm thì kết quả đau thương sẽ không thể tưởng tượng. Chính vì thế sự chọn lựa đối tượng trao gia tà i cần phải cẩn trọng, hợp thời, hợp cơ. Chỉ khi nà o đối tượng xứng đáng về đạo đức và trí tuệ được chọn lựa và giao phó, sự truyền trao sẽ trở nên vô nghĩa và nguy hiểm cho cả nhiều thế hệ về nhiều phương diện của cuộc sống.

Ở mức độ đơn thuần hơn, sự truyền trao gia tà i hợp thời còn có ý nghĩa giúp cho xã hội tránh được sự truyền thừa không xứng đáng, những tình trạng cha truyền con nối, những truyền thống thế tập "con vua thì được là m vua, con sải ở chùa thì quýet lá đa." Nói chung, nếu tinh thần nà y được áp dụng ở xã hội thì lo gì xã hội không có đủ người tà i đức, đất nước không có được minh quân. Mọi sự phân biệt mang tính cách bè phái, cục bộ cho "con ông cháu cha" sẽ không còn cơ hội để sống tồn trong một xã hội mà tinh thần giáo dục của đức Phật được truyền thừa và phát huy triệt để.

Nói tóm lại, mối quan hệ giữa cha mẹ đối với con cái là mối quan hệ mang tính đạo đức và giáo dục rất cao. Các bậc cha mẹ không chỉ chăm lo về đời sống vật chất cho con cái mà còn và quan trọng hơn hết chăm lo và phát triển đời sống đạo đức và trí tuệ của chúng. Về đời sống đạo đức, cha mẹ phải huyến luyện và dạy dổ con cái các phẩm chất đạo đức, tránh ác là m là nh, từ bỏ con đường xấu xa phát huy đời sống chánh mạng và chánh nghiệp. Kế đến cha mẹ còn dạy cho con cái ý thức trách nhiệm cao độ của người con, tinh thần tự lập qua việc ổn định nghề nghiệp trong xã hội. Ngoà i ra, cha mẹ còn phải cố vấn cho con cái trong việc lựa chọn một người bạn đời lý tưởng, để đơụi sống gia thất về sau được bền bỉ và hạnh phúc. Chỉ có những người con như vậy mới xứng đáng tiếp hưởng gia tà i được đúc kết bằng mồ hôi và xương máu của cha mẹ, của những thế hệ cha anh đi trước. Thiết nghĩ tinh thần giáo dục cao thượng nà y nên được các hội bô lão, các hội phụ huynh học sinh nghiên cứu và áp dụng triệt để, để tình thương, sự phát triển và hạnh phúc nở hoa trên sự sống của con người hôm nay và mai sau.

III. Ðạo là m con hay mối quan hệ của con cái đối với cha mẹ

Theo tinh thần duyên khởi của đạo Phật, bất cứ mối quan hệ nà o cũng phải có sự đối lưu của ít nhất hai thà nh phần. Ở đây sự đối lưu là giữa cha mẹ và con cái và ngược lại. Tinh thần giáo dục của đức Phật không đơn thuần và một chiều, mà đó là sự đối lưu của ít nhất 2 trị số con người trong quan mối quan hệ vừa đạo đức và giáo dục. Nói cách khác, nếu các bậc cha mẹ sanh con cái không vì sự thỏa mãn các khoái lạc giác quan, nhưng thể hiện tinh thần trách nhiệm và giáo dục cao độ cho con cái trưởng thà nh về thể chất, thể trí và sống vững và ng trong xã hội thì đối lại người con cũng phải có trách nhiệm đạo đức đối với hai đấng sanh thà nh ra mình, nuôi nấng mình trưởng thà nh và trở nên hữu dụng cho bản thân và xã hội. Sự hiếu thảo của người con như vậy được trình bà y qua 5 trách nhiệm đạo đức sau đây:

Có năm trường hợp người con phải phụng dưỡng cha mẹ, đó là , (1) tôi sẽ nuôi dưỡng cha mẹ, (2) tôi sẽ là m tròn bổn phận đối với cha mẹ, (3) tôi sẽ giữ gìn danh dự gia đình và truyền thống, (4) tôi sẽ bảo vệ tà i sản thừa tự, và (5) tôi sẽ lo chu toà n tang lỠcủa cha mẹ đúng pháp. [Trường Bộ Kinh II. 542, như trên]

1. Tôi sẽ nuôi dưỡng cha mẹ

Trách nhiệm đạo đức trước tiên của một người con đối với 2 đấng sanh thà nh ra mình theo đức Phật là nuôi dưỡng cha mẹ. Hay nói cách khác người con phải lấy sự báo đền cha mẹ bằng cách chăm sóc cha mẹ về đời sống vật chất, cũng như chính cha mẹ đã lo cho chúng ta trưởng thà nh, tron suốt 18 năm vị thà nh niên. Cần lưu ý ở đây rằng mệnh đề "tôi sẽ" biểu thị một ý thức trách nhiệm cao độ, chứ không đơn thuần là một lời hứa cụi. Như chúng ta đã biết đức Phật định nghĩa nghiệp là những hà nh vi có ý thức và ý thức là chất xúc tác và dẫn đạo các hà nh vi của lời nói và việc là m. Do đó, chỉ có với một ý thức sâu sắc về bổn phận là m con "tôi sẽ nuôi dưỡng cha mẹ" mới có thể giúp người con duy trì tốt truyền thống hiếu thảo đối với cha mẹ được.

Sự chăm lo đến đời sống vật chất của cha mẹ ở đây cho thấy đạo Phật rất thực tiỠn. Người con hiếu thảo không chỉ biết vâng lời cha mẹ, là m việc tốt cho gia đình và xã hội mà trước tiên và hơn hết lo phần đời sống vật chất cho cha mẹ mình. Chăm lo đời sống vật chất ở đây bao gồm việc dâng tặng cho cha mẹ tiền chi tiêu, quà quý, thuốc thang, sự thăm viếng khi cha mẹ đau ốm hay không còn sức lao động.

Lời dạy nà y ngoà i việc khích lệ con cái hiếu kính đối với cha mẹ còn nhắm và o việc xóa bỏ các quan niệm sai lầm cho rằng cha mẹ sinh con là để thoả mãn dục vọng cho nên con cái không cần phải có trách nhiệm lo lắng trở lại. Nếu lời dạy cao qúy nà y được áp dụng chắc chắn rằng xã hội sẽ không còn tình trạng các cha mẹ già phải tủi phận và o sống các nhà dưỡng lão, chỉ vì các người con bất hiếu. Kế đến, lời dạy còn có ý nghĩa cao quý khác, đó là , sẽ không còn cảnh những đứa con ngỗ nghịch "báo đời" cha mẹ dưới nhiều hình thức và về nhiều phương diện.

2. Là m tròn bổn phận đối với cha mẹ

Ý thức trách nhiệm là m tròn bổn phận của một người con là điều quan trọng thứ hai trong đạo hiếu thảo của người Phật tử. Lời dạy nà y mặc dù rất bao quát nhưng có ý nghĩa đạo đức rất lớn. Khái niệm bổn phận ở đây cần phải được hiểu là sự thực thi những điều trách nhiệm của người con đối với cha mẹ tùy theo hoà n cảnh và điều kiện cho phép. Nghĩa là công việc hiếu thảo không bao giờ là một sự bắt buộc mà trái là một ý thức cao độ, ý thức là m người có đạo lý.

Có nhiều trường hợp người con vì thương cha kính mẹ mà là m nhiều điều tội ác để chu cấp tà i sản cho cha mẹ. Ðạo Phật chống lại sự hiếu thảo phi pháp như vậy. Nói cách khác là m trọn bổn phận tùy theo hoà n cảnh và điều kiện cho phép là một trong những cách thể hiện chữ hiếu hợp lý nhất. Ví dụ khi còn ngồi dưới mái trường, việc là m trọn bổn phận của người con đối với cha mẹ là vâng lời thầy cô, học hà nh chăm chỉ, thu hoạch kiến thức để là m nền tảng trí thức và đạo đức cho bản thân, hiện tại và về sau. Khi đã xây dựng gia thất riêng, việc là m tròn bổn phận của người con là sống đúng, sống theo và sống hợp với các nguyên tắc đạo đức của đạo Phật, không là m các điều ác, phát huy các điều thiện, chăm lo cho vợ/chồng con chu đáo, thăm viếng cha mẹ khi có thời gian, phụng dưỡng đời sống vật chất cho cha mẹ v.v... Nói chung trong mọi hoà n cảnh và trường hợp, người con là m tròn bổn phận phải là người có ý thức trách nhiệm và thi thố trách nhiệm đó đúng chánh pháp và phù hợp với đạo lý mặc ước và luật pháp của xã hội hiện hà nh.

Ở một gốc độ khác việc là m tròn bổn phận còn có ý nghĩa đạo đức rất lớn, nhất là trong trường hợp cha mẹ sống thiếu chánh kiến đối với Phật pháp tăng hoặc tạo tác nhiều điều tội lỗi. Người con có hiếu là người con phải biết tìm mọi cách khuyên gián cha mẹ, giúp cho cha mẹ trở về với con đường hiền lương và thánh thiện. Ở đây, chúng ta thấy tính tương tác trong giáo dục của Phật giáo. Người con hiếu thảo không chỉ đơn thuần vâng lời cha mẹ, nhất là những lời không có lợi cho sự tiến bộ đạo đức và tâm linh. Ngược lại người con phải có các hà nh vi cụ thể để khuyến tấn cha mẹ mình. Người là m được như vậy theo đức Phật có giá trị hiếu thảo nhiều lần so với báo hiếu đơn thuần về của cải vật chất:

"Những ai đền ơn cha mẹ bằng cách nuôi dưỡng dâng cúng với của cải vật chất tiền bạc thì không bao giờ đủ để đáp đền ơn cha mẹ. Nhưng nà y các Tỳ Kheo, ai đối với cha mẹ không có lòng tin Tam Bảo thì khuyến khích cho có lòng tin Tam Bảo, đối với cha mẹ sống tà giới, thì khuyến khích và o chánh giới, đối với cha mẹ sinh khởi tham, thì khuyến khích bố thí, đối với cha mẹ tà kiến thì khuyến khích và o chánh kiến, cho đến như vậy, nà y các Tỳ Kheo, là là m đủ và đáp ơn đủ cho mẹ và cha." (Tăng Chi bộ Kinh I. 75)

Nói cách khác báo hiếu trong đạo Phật không chỉ đơn thuần về đời sống vật chất mà quan trọng hơn là đời sống tinh thần và đạo đức. Ðây chính là nét đặc sắc và độc đáo của chữ hiếu trong đạo Phật.

3. Giữ gìn danh dự gia đình và truyền thống

Mỗi dân tộc đều có một bản sắc văn hóa riêng. Chính nét riêng là giá trị tạo nên và đóng góp cho nền văn hóa của nhân loại. Cũng vậy mỗi gia đình đều có truyền thống riêng mà các bậc tiền bối và tổ tiên đã dà y công xây dựng. Người con hiếu thảo theo đức Phật là người, ngoà i việc là m tròn bổn phận, phụng dưỡng vật chất cho cha mẹ đúng pháp còn là người biết tôn trọng các giá trị văn hóa và di sản truyền thống tốt đẹp của gia đình, gióng nồi và dân tộc.

Cần lưu ý ở đây rằng lời dạy nà y không nhằm khuyến khích một chế độ thế tập "cha truyền con nối" một cách mù quáng. Nó chỉ nhằm kêu gọi ý thức trách nhiệm bảo vệ và phát huy các truyền thống tốt đẹp của một gia phả, một là ng xóm, một cộng đồng, một sắc tộc, một quốc gia mà thôi. Ðạo Phật không dạy chúng ta phục tùng các truyền thống lạc hậu, phản với đạo đức và sự hướng thượng trong đạo đức và tu tập. Trong tinh thần nà y, những quan niệm duy trì truyền thống theo kiểu "con vua thì lại là m vua, con sải ở chùa thì quét lá đa" cần phải được loại bỏ ra khỏi quan điểm chữ hiếu trong đạo Phật.

Chúng ta vẫn còn nhớ trong bà i kinh giáo dục cho dân tộc Kamala về mười tiêu chí của một niềm tin có chánh kiến có điều dạy rằng "đừng vội tin một điều gì chỉ vì điều đó có hay thuộc truyền thống." Lời dạy nà y phản ánh rằng các truyền thống có thể có 2 mặt, một mặt tốt và tiến bộ và một mặt xấu và phản tiến hóa. Ðức Phật chỉ khuyên chúng ta theo mặt tốt và tiến hóa của truyền thống trong khi mạnh dạn loại bỏ các mặt tiêu cực và bất lợi của nó. Lời dạy nà y cà ng có ý nghĩa to lớn hơn nếu ta đặt nó trong sự vận động bảo tồn và duy trì các sắc thái văn hóa của tổ chức UNESCO. Nói dỠhiểu hơn, đây có thể là phương châm cho một khuynh hướng giữ gìn và bảo vệ nền văn hóa tích cực của các sắc dân, của các dân tộc trên thế giới theo chiều hướng có chọn lọc và đặt chúng trong tiêu chí của các giá trị phát triển đạo đức và đạo lý con người hơn là chỉ đơn thuần về phương diện vật chất.

4. Bảo vệ tà i sản thừa tự

Nếu "duy trì các truyền thống tốt đẹp của gia đình, quốc gia" là một nguyên tắc chung và bao quát đối với những người con có hiếu theo tinh thần Phật dạy thì "bảo vệ tà i sản thừa tự" là một nguyên tắc cụ thể ứng dụng trong phạm vi của truyền thống gia tộc. Ðiều nà y có ý nghĩa giáo dục rằng một mặt con cái phải biết sử dụng gia tà i và di sản của cha mẹ để lại đúng pháp và mặt khác phải là người kế thừa có đạo lý. Nghĩa là cha là m thầy thì con cái không được đốt sách. Cha mẹ là m việc thiện, tôn kính tam bảo, thì con cái không nên là m việc ác, phỉ báng Phật, pháp, tăng, trái lại còn phát huy một cách tốt hơn và có chiều kích hơn.

Rất tiếc hiện nay trong nhiều xã hội, lời dạy nầy không được áp dụng nên đã có nhiều cảnh con cái trở thà nh những kẻ phá hoại tà i sản của cha mẹ và tổ tiên để lại. Nhiều người con chỉ biết chi tiêu gia tà i của cha mẹ theo khuynh hướng tán gia bại sản hơn là duy trì và phát huy chúng.

Áp dụng lời dạy nà y trong một chiều kích lớn hơn chúng ta thấy rất có lợi cho xã hội và đất nước. Việt Nam là đất nước được mệnh danh với truyền thống con rồng cháu tiên, Phù Ðổng thiên vương, đã từng bất khuất trước các thế lực ngoại xâm và đô hộ. Những hà nh động "cổng rắn cắn gà nhà " hay "rước voi về già y mã tổ" là những hà nh vi tội ác không chỉ đi ngược lại truyền thống tốt đẹp của dân tộc mà còn là m chết đi tinh thần cao qúy đó. Tương tự, quan niệm "mái chùa che chở hồn dân tộc, nếp sống muôn đời của tổ tông" là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam từ nhiều đời. Ai mảnh tâm phá hoại chùa chiền, biến chùa chiền thà nh các hợp tác xã, hoặc sử dụng chùa chiền và o các mục đích thế tục hay tư lợi thì hẳn rằng đã manh tâm phá hoại một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, đạo lý tình người Việt Nam.

5. Chu toà n tang lỠcủa cha mẹ đúng pháp

Ðiều hiếu thảo cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là khi cha mẹ qua đời, con cái phải tổ chức tang lỠcho cha mẹ một cách chu toà n và đúng pháp. Tổ chức tang lỠchu toà n tùy thuộc rất nhiều và o phong tục tập quán của từng quốc gia, xã hội và gia đình. Nói chung là phải là m đúng theo các quan niệm đạo hiếu của từng dân tộc và truyền thống.

Tổ chức đúng pháp là điều quan trọng hơn. Nếu tổ chức "chu toà n" nhằm nhấn mạnh đến hình thức và trình tự của tang lỠnhư tẫn liệm, chôn cất v.v... thì tổ chức "đúng pháp" nhấn mạnh đến nội dung và tinh thần của tang lỠ. Ðúng pháp ở đây theo tinh thần lời Phật dạy là con cái không nên khóc lóc, than vãn mà trái lại nên chánh niệm tỉnh giác trước cơn vô thường sinh ly tử biệt để hỗ trợ cho cha mẹ không còn quyến luyến tình cảm thế gian, vãng sanh một cách nhẹ nhà ng và dỠdà ng. Sự khóc lóc và rên rĩ của con cái có thể là m động tâm các bậc cha mẹ vừa quá cố và do đó là m trở ngại rất nhiều cho tiến trình tái sanh của cha mẹ. Do đó, người Phật tử không nên quá bi lụy theo thường tình của thế gian, trái lại thỉnh mời quý đại đức tăng ni và ban hộ niệm đến tụng kinh để siêu độ cho người quá vãng.

Có nhiều người con khi cha mẹ còn sống thì đối xử một cách bỏn xẻn, không phụng dưỡng cha mẹ. Nhưng khi cha mẹ vừa nằm xuống thì lại cố tình tổ chức tang lỠcho rềnh rang, để chứng tỏ ta đây là người con có hiếu. Ðạo Phật không dạy chúng ta như vậy. Trái lại, đạo hiếu của đức Phật rất chu đáo và nhấn mạnh đến ý thức trách nhiệm chân thà nh của người con hơn là các hình thức nghi lỠbề ngoà i, đôi lúc có tính cách lạc dẫn. Khi cha mẹ còn sống thì cúc cung, chắm sóc, sớm thăm tối viếng, cung phụng miếng ăn và thuốc thang cho cha mẹ. Vâng lời cha mẹ khi cha mẹ có lời dạy bảo hay. Là m tròn bổn phận là m con trong mọi hoà n cảnh. Khuyến khích cha mẹ trở về con đường hiền lương và đạo đức nếu cha mẹ đang sa lầy. Rồi đến lúc cha mẹ nhắm mắt lìa đời thì tổ chức tang lỠgiản đơn nhưng không kém phần trang nghiêm và có ý nghĩa đạo đức.

Nói chung, báo hiếu khi cha mẹ qua đời là việc lo chu toà n tang lá» một cách chân thà nh, trang trọng; không đặt nặng các hình thức lá» nghi nhÆ° hiến tế súc vật, cúng tam sên, trổ nhạc tây nhạc tà u, thuê người khóc mướn, tổ chức ca hát xướng kî, cúng đạo lộ, mở cá»­a mã, v.v... Các việc là m nhÆ° vậy chỉ tạo thêm nhiều nghiệp ác và tội lỗi mà thôi. Tang lá» theo đạo Phật nên đơn giản bao gồm các khóa lá» tụng kinh tưởng niệm, phóng sanh thả vật, là m phước cúng dường, để hồi hướng công đức cho cha mẹ vừa quá cố, nhÆ° một hà nh trang đạo đức cho cha mẹ đi tái sanh và o các cảnh giới an lạc.

IV. Thay lời kết

Qua những gì vừa được trình bà y sơ lược trên, đạo hiếu của Phật giáo bao gồm đạo là m cha mẹ và đạo là m con cái. Năm nguyên tắc đạo đức của đạo là m cha mẹ và năm nguyên tắc đạo đức của đạo là m con trong kinh Thiện Sanh có thể được xem là những chuẩn mực, khuông và ng thước ngọc cho các mối quan hệ của cha mẹ và con cái trong một xã hội tiến bộ và văn minh. Người viết nghĩ rằng đạo hiếu tích cực và toà n diện như vậy nên được đưa và o giảng dạy trong các cấp bậc của học đường để phục hưng và chấn chỉnh một nền đạo đức bị suy thoái hiện nay, do thiếu ánh sáng từ bi và trí tuệ của đạo Phật.

Nếu năm nguyên tắc đạo là m cha mẹ nên được phổ biến rộng rãi trong các hội bô lão và các hội phụ huynh thì năm nguyên tắc đạo là m con nên được truyền bá trong các câu lạc bộ thanh thiếu niên, trong các hội đoà n sinh viên học sinh, để các bậc là m cha mẹ xứng đáng là cha mẹ và để các người con xứng đáng là những người con.

Hơn hết, tinh thần đạo hiếu mang tính giáo dục và đạo đức của đức Phật nên được các nhà giáo dục quan tâm, giới thiệu và o các sách giáo khoa về công dân giáo dục, để là m tốt đẹp đạo lý tình người. Chỉ trừ khi nà o các nguyên tắc đạo hiếu nêu trên được áp dụng thì khi đó gia đình và xã hội có có sự an lạc và đạo đức. Do đó mọi hoạt động và tuyên truyền chống phá đạo lý hiếu thảo của đạo Phật sẽ là con đường tự hủy diệt đạo đức bản thân và xã hội. Mong sao các nhà lãnh đạo đất nước chân chánh sớm nhận ra được con đường giáo dục cao thượng, đạo đức và thuận tiến hóa của đạo Phật để xây dựng một đất nước Việt Nam già u mạnh về vật chất và khỏe mạnh về tinh thần!

Ấn Ðộ, mùa báo hiếu, 10-7-2026
Thích Nhật Từ
[email protected]