NGÐI ñP LM NGHIÊNG NG±A NH ñÐNG
HUYN VIÊM 
LTS: Tåi min Nam trong th©i gian qua, ngÜ©i dân mê phim ñÜ©ng Minh Hoàng ÇÜ®c chiu trên truyn hình. Nhân Çây, có m¶t bài vit trên báo Kin ThÙc Ngày Nay v chuyn tình n°i ting, chúng tôi xin trích låi Ç qu vÎ Çc và suy gÅm nhân lÍ Tình Nhân Valentine.
DÜÖng Quí Phi tên thÆt là DÜÖng Ngc Hoàn, ngÜ©i Hoa Âm, cha làm Thøc Châu TÜ h¶. Nàng sinh ª ÇÃt Thøc, cha mË mÃt s§m, ª v§i chú là LÆp Khuê. ñn tu°i dÆy thì, nàng ÇËp r¿c r«, ÇËp l¶ng lÅy, thÆt là khuynh quÓc khuynh thành, tuyt th giai nhân:
"Xuân ch§m song ngoài hoa nª cä,
±ng hÒng e l v§i ñông quân.
Häi ÇÜ©ng hoa ngû còn chÜa dÆy
Vì cä trong lòng chan chÙa xuân."
(J. Leiba - Cäm Ç DÜÖng Quí Phi)
Næm Khai Nguyên thÙ 22 (734) dܧi triu ñÜ©ng Minh Hoàng (tÙc vua Huyn Tông) nàng ÇÜ®c tuyn vào làm vÜÖng phi cûa Th VÜÖng L Måo, con trai cûa ñÜ©ng Minh Hoàng. Ch£ng may ngÜ©i ái phi cûa ñÜ©ng Minh Hoàng là VÛ Hu phi qua Ç©i, vua thÜÖng nh§ l¡m mà trong ba ngàn cung n» không ai có th làm cho vua khuây khÕa ÇÜ®c ni buÒn.
Næm Khai Nguyên thÙ 28 (740), nghe ÇÒn Th vÜÖng phi nhan s¡c khác thÜ©ng, ñÜ©ng Minh Hoàng bèn sai Cao L¿c Sï sang cung Th vÜÖng, Çoåt nàng v. Nàng ch£ng nh»ng tuyt ÇËp, tÜ chÃt thông tu, låi còn bit làm thÖ, giÕi âm nhåc và ca múa, nên nhanh chóng chim ÇÜ®c lòng yêu cûa ÇÃng quân vÜÖng.
Næm Thiên Bäo thÙ 4, nàng ÇÜ®c phong làm n» Çåo sï (1), hiu là Thái Châu, sau låi ÇÜ®c phong làm Quí Phi. Nàng ÇÜ®c sûng ái nhÃt trong cung, vua yêu nàng hÖn ht thäy mi vÆt qu trên Ç©i, nên thÜ©ng nói v§i quÀn thÀn r¢ng: "TrÅm ÇÜ®c Quí Phi nhÜ ÇÜ®c viên ngc quí vÆy." ThÆt là:
"Ba nghìn cung n» bao ngÜ©i
Mà lòng yêu dÃu riêng nÖi m¶t nàng."
(TrÜ©ng hÆn ca - Båch CÜ DÎ)
V sau, L ThÜÖng n rÃt ghét hành vi loån luân cûa ñÜ©ng Minh Hoàng (cha cܧp v® cûa con), nên làm bài thÖ "Long Trì" Ç châm bim:
"Long Trì ban rÜ®u mª bình phong,
Ting trÓng vang lên, ting nhåc ngØng.
ñêm khuya kh¡c lÆu trin miên nhÕ,
Tit Çã say vùi, Th thÙc chong."(2)
(Bích Häi dÎch)
Nhan s¡c kiu mÎ cûa DÜÖng Quí Phi Çã làm tÓn bit bao giÃy m¿c. Thi hào L Båch Çã làm ba bài "Thanh Bình ñiu" Ç ca tøng nhan s¡c cûa nàng:
"Thoáng bóng mây hoa, nh§ bóng hÒng,
Gió xuân dìu d¥t, git sÜÖng trong.
Ví chæng non Ngc không nhìn thÃy
Dܧi nguyt Çài Dao thº ngóng trông.
(Bài 1 - Ngô TÃt TÓ dÎch)
L Båch có ng© Çâu bài "Thanh Bình ñiu" låi gây ha cho mình. Nguyên Cao L¿c Sï không Üa L Båch (vì có lÀn bÎ L Båch b¡t tháo giày trܧc m¥t vua) nên tìm cách báo thù. Nhân trong bài II có câu "Khä liên Phi Yn tân trang" (PhÃn son Phi Yn cÛng xin nhÜ©ng), Cao L¿c Sï bèn xuyên tåc, nói v§i DÜÖng Quí phi r¢ng L Båch có khinh nàng khi ví nàng v§i Triu Phi Yn, ái phi cûa vua Thành ñ nhà Tây Hán, Çã tØng tÜ thông v§i Xích PhÜ®ng. M¶t lÀn vua vào cung Chiêu DÜÖng b¡t ÇÜ®c Xích PhÜ®ng Çang trÓn trong tû áo, bèn Çem git ngay trܧc m¥t Triu Phi Yn. BÃy gi© DÜÖng Quí phi Çang dan díu v§i An L¶c SÖn nên ch¶t då bèn tâu v§i ñÜ©ng Minh Hoàng r¢ng L Båch kiêu ngåo, không chÎu gi» lÍ cûa kÈ nhân thÀn nên vua lånh nhåt v§i Båch, th là Båch phäi ra Çi.
Trong bài "TrÜ©ng HÆn Ca", thi hào Båch CÜ DÎ cÛng Çã ca tøng nhan s¡c cûa DÜÖng Quí Phi:
"M¶t cÜ©i træm vÈ thiên nhiên,
Sáu cung nhan s¡c thua h©n phÃn son."
Lúc m§i vào cung, DÜÖng Quí Phi hay ghen, khin ñÜ©ng Minh Hoàng n°i giÆn Çem giam nàng m¶t nÖi. NhÜng rÒi nhà vua nh§ quá, sai Cao L¿c Sï Çn thæm. DÜÖng Quí phi c¡t tóc gªi dâng vua. Vua trông thÃy tóc thÜÖng quá, låi v©i nàng vào cung (Hoài Thanh - Thi Nhân VN). ñoàn Phú TÙ Çã vit chuyn này nhÜ sau:
"Tóc mây m¶t món, chic dao vàng,
Nghìn trùng e l phøng quân vÜÖng.
Træm næm tình cÛ lìa không hÆn,
Thà nép mày hoa thip phø chàng."
(Màu Th©i Gian)
Næm Thiên Bäo thÙ mÜ©i, gi»a Çêm thÃt tÎch (mÒng 7 tháng 7 âm lÎch) vua cùng Quí Phi ngÒi hóng mát ª Çin TrÜ©ng Sinh, vua nh¡c chuyn NgÜu Lang ChÙc N» mi næm chÌ ÇÜ®c g¥p nhau có m¶t lÀn sao b¢ng ta luôn gÀn gÛi bên nhau thì Quí Phi buÒn rÀu nói:
- Chúng ta tø hp chÌ có chØng thôi, không nhÜ hai sao trên tr©i cùng nhau mãi mãi.
Vua cäm Ƕng nói: Hai ta ái ân tình n¥ng, n« nào xa nhau. VÆy hãy th r¢ng: "Kip Ãy kip khác nguyn làm v® chÒng (Th th sinh sinh nguyn vi phu phø)." Th xong hai ngÜ©i cùng vui vÈ.
Say Ç¡m DÜÖng Quí Phi, ñÜ©ng Minh Hoàng chiu chu¶ng nàng rÃt m¿c. Næm 747 nhà vua sai xây d¿ng, sºa ch»a Ôn Tuyn cung vÓn là suÓi nܧc nóng ª Ly SÖn (tÌnh Thim Tây) và Ç°i tên là Hoa Thanh cung. Mi næm, cÙ Çn mùa Çông, ñÜ©ng Minh Hoàng låi Çem ái phi cûa mình Çn nghÌ ª Çây và nhà vua lÃy làm vui thú khi thÃy nàng thích t¡m ª suÓi nܧc nóng này.
"Ao Hoa Thanh g¥p chiu xuân lånh,
Rºa ngc ngà t¡m cänh ôn tuyn.
Con hÀu nâng Ç« khôn lên,
y là bu°i ÇÜ®c Ön trên yêu dùng."
(TrÜ©ng HÆn Ca - Båch CÜ DÎ)
Bit DÜÖng Quí Phi rÃt thích æn trái väi (l chi) mà väi ª min B¡c không ngon b¢ng väi min Nam, nên cÙ Çn mùa väi là ñÜ©ng Minh Hoàng sai quân vào lÃy. Hu Châu, cách thÎ trÃn Quäng ñông khoäng 100 cây sÓ, có thÙ väi ngon mà Quí Phi rÃt thích t§i ni mong ngóng tØng ngày, rÒi khi thÃy bøi bay theo chân chàng k sï thì phi tº mÌm cÜ©i khoan khoái, lúc Çó ai cÛng bit là väi Çã v:
"NhÃt k, hÒng trÀn phi tº tiu,
Vô nhân tri thÎ l chi lai."
(ñ Møc)
Vic Çi lÃy väi v Ç làm vui lòng mÏ nhân Çã khin bit bao ngÜ©i cht vì ngã hang, sa hÓ và phäi vÃt vä chåy suÓt Çêm ngày bÃt k th©i tit nên Tô ñông Pha (1037-2026) Ç©i TÓng Çã làm bài thÖ "L Chi thán" (L©i than v quä väi) Ç trách ñÜ©ng Minh Hoàng:
"MÜ©i d¥m m¶t tråi chåy tung bøi,
Næm d¥m m¶t chòi lính giøc v¶i.
Ngã hang, sa hÓ cht chÒng nhau
ñ cho väi quí ÇÜ®c mang t§i.
...NgÜ©i ÇËp trong cung m¶t ting cÜ©i,
Nghìn næm máu bøi còn tung mãi.
(Hoàng Tåo dÎch)
Anh cûa DÜÖng Quí phi là DÜÖng QuÓc Trung ÇÜ®c phong làm tܧng, bà con h hàng cûa nàng nhiu ngÜ©i ÇÜ®c c¡t ÇÃt phong quan, ân sûng không bút nào tä xit, Çn ni ngÜ©i dân Trung Hoa th©i Ãy thích sinh con gái hÖn con trai làm Çäo l¶n cä phong tøc cÛ:
Khin nên ni thói thÜ©ng cha mË
Trng gái hÖn, ch£ng k sinh trai.
(TrÜ©ng HÆn ca - Båch CÜ DÎ)
BÃy gi© ñÜ©ng Minh Hoàng Çã l§n tu°i, låi say Ç¡m DÜÖng Quí phi nên giao ht vic triu chính cho L Lâm Phû, nhà vua ít ra thÎ triu. NhÜng tình yêu và s¿ chiu chu¶ng cûa vua vÅn không làm cho nàng thÕa mãn, bèn tìm cách dan díu v§i An L¶c SÖn. L¶c SÖn nguyên là ngÜ©i HÒ, ÇÜ®c ñÜ©ng Minh Hoàng tin yêu trng døng, cho gi» chÙc Tit ñ¶ SÙ ba trÃn Bình LÜ, Phåm DÜÖng và Hà ñông, trong tay có 20 vån binh, th l¿c rÃt månh.
DÜÖng Quí Phi xin ñÜ©ng Minh Hoàng cho nàng nhÆn An L¶c SÖn làm con nuôi (dù tu°i mË và con sut soát nhau), An L¶c SÖn nhân ÇÃy ra vào cung cÃm rÃt t¿ do, tha hÒ tÜ thông v§i DÜÖng Quí Phi.
Næm 755, An L¶c SÖn khªi loån, kéo quân v Nam chim Hà B¡c, Hà Nam, hãm thành Låc DÜÖng, t¿ xÜng là Yên ñ rÒi kéo quân vào TrÜ©ng An, th quyt chim cho kÿ ÇÜ®c DÜÖng Quí Phi, nhÜng ñÜ©ng Minh Hoàng Çã Çem nàng chåy vào ÇÃt Thøc. ñn Mã Ngôi (3) ba quân n°i giÆn, không chÎu Çi tip, bàn nhau git bn DÜÖng QuÓc Trung rÒi ép vua th¡t c° DÜÖng Quí Phi vì cho r¢ng chính anh em nàng là nguyên nhân cûa mÓi loån này. Vua nghe nói, røng r©i tay chân, ra næn nÌ ba quân. Quân sï tung hô vån tu nhÜng cÙ ÇÙng im, không chÎu Çi tip. Cao L¿c Sï phäi ht sÙc khuyên vua dËp bÕ tình riêng Ç chiu lòng ba quân, b¢ng không gi¥c Çu°i Çn Çây thì không lÃy gì ÇÎch n°i. Vua Çành chÎu, chÌ ÇÙng yên mà khóc. Cao L¿c Sï ÇÜa Quí phi vào m¶t ngôi chùa, ch© cho nàng lÍ xong m§i sai quân th¡t c° cht ngay trܧc PhÆt Çài. BÃy gi© nàng m§i ngoài ba mÜÖi tu°i.
DÜÖng Quí Phi tuy có t¶i Çã làm nghiêng ngºa nhà ñÜ©ng nhÜng tài s¡c cûa nàng và cái cht trÈ cûa giai nhân cÛng làm cho ngÜ©i ÇÜÖng th©i và Ç©i sau thÜÖng tic. Thi hào ñ Phû (712-770), ngÜ©i sÓng cùng th©i v§i DÜÖng Quí Phi Çã vit bài thÖ "Ai Giang ñÀu" (ThÜÖng ÇÀu sông) Ç tÕ lòng tic thÜÖng nàng:
ñ©i nhan s¡c nay Çà oan thác,
Máu Çào rÖi, hÒn låc v Çâu?
Sông VÎ th£m, núi GÜÖm sâu,
ñÜ©ng kia ngã Ãy, dÍ hÀu thông tin.
(Ngô TÃt TÓ dÎch)
Sách "ñ thi kính thuyên" chép r¢ng: "Khi An L¶c SÖn chim thành TrÜ©ng An, Minh Hoàng phäi chåy vào Thøc, DÜÖng Quí phi phäi th¡t c° ª tråm mã Ngôi, ñ Phû trÓn Çi không kÎp, bÎ nghën trong Çám quân gi¥c. Nhân lúc Çi qua Khúc giang là ch Minh Hoàng và Quí Phi hay ra chÖi, trông thÃy quang cänh hiu quånh, ông có cäm Ƕng, thÜÖng vua và nàng m§i làm bài thÖ này."
L ThÜÖng n (813-853) cÛng sÓng dܧi Ç©i ñÜ©ng, nhÜng sau ñÜ©ng Minh Hoàng và DÜÖng Quí phi hÖn nºa th k, làm bài thÖ "Mã Ngôi" thÜÖng tic DÜÖng Quí Phi nhÜng låi chê ñÜ©ng Minh Hoàng có ngÜ©i ÇËp mà không bäo v n°i:
Bu°i Ãy sáu quân Çu bu¶c ng¿a,
BÃy gi© ThÃt tÎch c®t Khiên NgÜu.
BÓn mÜÖi næm lÈ làm thiên tº
Mà kém chàng LÜ có Måc SÀu (4).
(TrÀn Trng San dÎch)
Ôn ñình Quân (813-870) sÓng cùng th©i v§i L ThÜÖng n làm bài thÖ "Quá Mã Ngôi dÎch" (Qua tråm Mã Ngôi) thÜÖng tic DÜÖng Quí Phi cht thäm m¶t mình. Chin tranh qua rÒi, xe vua vÅn trª v Çin TrÜ©ng Låc, ting chuông s§m ª lÀu Cänh DÜÖng vÅn ngâm nga, nhÜng vua và Quí Phi không th nào còn g¥p nhau trong cung Cam Tuyn ÇÜ®c n»a. Trong cung mi vic nhÜ xÜa, chÌ thiu có m¶t ngÜ©i!
Xe ng¿ hÜÖng v TrÜ©ng Låc Çin,
Ting chuông s§m xuÓng Cänh DÜÖng lÀu.
Cam Tuyn ch£ng g¥p nhau lÀn n»a,
Ai nói Væn thành là CÓ hÀu? (5)
(TrÀn Trng San dÎch)
Sang Çn Ç©i TÓng, L CÃu (1009-2026) vit bài "ñ¶c TrÜ©ng HÆn TØ" (ñc bài TrÜ©ng hÆn) tÕ trách ñÜ©ng Minh Hoàng. Trong bài "TrÜ©ng HÆn ca" cûa Båch CÜ DÎ có Çoån tÕ ni Çau xót cûa ñÜ©ng Minh Hoàng sau khi DÜÖng Quí phi cht, trong lúc Çó quân sï có nhiu ngÜ©i cht vì chin trÆn mà lòng vua ch£ng chút xót thÜÖng:
ñêm mÜa vào Thøc t¿a lên tr©i,
Chuông r¶n ràng xui håt l rÖi.
Thuª Ãy trong quân bao kÈ cht
Lòng vua sao ch£ng chút thÜÖng ai?
(Hoàng Tåo dÎch)
Vit Nam, nhà thÖ Ngô Thì Sï (2026-178) sÓng dܧi th©i Lê TrÎnh Çã vit trong "Anh Ngôn thi tÆp" bài thÖ "Minh Hoàng Ùc Quí phi" (Minh Hoàng nh§ Quí Phi) chÙa chan tình cäm và mênh mang ni buÒn thÜÖng luyn tic:
Thái DÎch (6) træng xÜa tròn låi khuyt,
Mã ngôi gió cÛ vÅn Çi v.
Nh§ nhau mÜ®n giÃc TrÀm HÜÖng m¶ng (7),
Nh»ng tܪng tiêu phòng vÅn Quí phi.
Gió gió mÜa mÜa hoa ThÜ®ng uyn,
Mã Ngôi hÜÖng thäo nh»ng âu sÀu.
Khúc Nghê thÜ©ng Çó, ngÜ©i Çâu v¡ng?
Ân ái may tØng Çã có nhau.
(Bæng Thanh dÎch)
Chuyn cÛ Çã hÖn nghìn næm, nhÜng mi khi nh¡c Çn vÅn còn làm cho ngÜ©i Ç©i sau thÜÖng cäm.
Ghi chú:
(1) Theo cuÓn "ñin c°" cûa Phan Th Roanh (Nxb Nam SÖn, Hà N¶i 2026).
(2) Trong b»a tic ª dinh Long Trì do ñÜ©ng Minh Hoàng khoän Çãi các hoàng thân, Th vÜÖng L Måo g¥p låi v® cÛ (DÜÖng Ngc Hoàn) bây gi© Çã trª thành k mÅu (DÜÖng Quí phi). Tit vÜÖng là em con chú cûa Th vÜÖng. Vì Tit vÜÖng không có Çiu gì day dÙt nên tan tic là ngû say, còn Th vÜÖng mÃt v®, Çau ǧn tûi nhøc nên suÓt Çêm không ngû ÇÜ®c (Bích Häi).
(3) Mã Ngôi: ª phía tây huyn HÜng Bình, tÌnh Thim Tây.
(4) Måc SÀu: nàng mÏ n» ª Låc DÜÖng, 15 tu°i v làm v® nhà h LÜ, 16 tu°i sinh con trai Ç¥t tên là A HÀu. V® chÒng sÓng rÃt hånh phúc. Vua Minh Hoàng còn kém chàng h LÜ.
(5) Câu này có nói v vic tܧng TrÀn Huyn LÍ bÎ vua ñÜ©ng Túc Tông cho v nghÌ hÜu khi ñÜ©ng Minh Hoàng phäi d©i tØ cung HÜng Khánh vào ª trong Tây n¶i (næm 760) (Chú thích cûa TrÀn Trng San).
(6) Thái DÎch: m¶t cái hÒ trong cung vua.
(7) ñình TrÀm HÜÖng là nÖi vua và Quí phi xem hoa nª.