NGUY•N BO TNG

"Trâu Öi ta bäo trâu này
Trâu ra ngoài ru¶ng trâu cày v§i ta...."

Ti‰ng g†i thÆt thân thi‰t và Ãm áp Çó là s¿ Ç¢m th¡m không phäi chÌ gi»a con ngÜ©i và Ƕng vÆt, nhÜng là tình gi»a bån bè cùng chung vÃt vä n¡ng mÜa.

NgÜ©i nông dân và con trâu là bån bè, là cùng chia ng†t sÈ bùi trong k‰t quä lao Ƕng:

"Bao gi© cây lúa còn bông
Thì còn ng†n cÕ ngoài ÇÒng trâu æn."

Hình änh con trâu trong væn h†c dân gian Çã s§m tiêu bi‹u cho hình änh ngÜ©i nông dân cÀn cù lao Ƕng, chÎu thÜÖng chÎu khó. ñó cÛng là m¶t cänh trí rÃt tÜÖi ÇËp, mang s¡c thái tr» tình cûa ngÜ©i lao Ƕng ª ÇÒng quê ViŒt Nam:

"Trên ÇÒng cån dܧi ÇÒng sâu
ChÒng cày, v® cÃy, con trâu Çi bØa."

Cäm nghï cûa ngÜ©i nông dân ViŒt Nam thÆt giän dÎ và chân thành, nhÜng cÛng thÆt sâu s¡c. Nói vŠ s¿ g¡n bó cûa mình v§i làng quê thân thÜÖng ngÜ©i nông dân ViŒt Nam Çã mÜ®n hình tÜ®ng con trâu:

"Trâu ta æn cÕ ÇÒng ta"
hay
"Trâu ÇÒng nào æn cÕ ÇÒng Ãy."

Nh»ng tài liŒu khäo c° h†c phát hiŒn ª ViŒt Nam, trong các di chÌ khäo c° h†c tØ th©i Çåi ÇÒ Çá cách Çây hÖn m¶t vån næm, Çã tìm thÃy xÜÖng trâu bên cånh nhiŠu loåi xÜÖng thú khác. Có th‹ Çó là nh»ng xÜÖng trâu rØng mà ngÜ©i xÜa b¡t ÇÜ®c, nhÜng dù sao, ÇiŠu Çó cÛng chÌ rõ cha ông chúng ta ngày xÜa Çã bi‰t ljn loài trâu. TØ th©i Çåi Hùng VÜÖng d¿ng nܧc, theo các thÜ tÎch còn ghi chép låi, t° tiên chúng ta Çã bi‰t ljn m¶t loåi hình canh tác nông nghiŒp khá Ƕc Çáo g†i là "thûy nÆu." NgÜ©i xÜa tháo nܧc vào ru¶ng, rÒi cho trâu bÀy dÅm thành bùn và cÃy lúa. Do Çó, ª nܧc ta tØ rÃt s§m Çã xuÃt hiŒn m¶t loåi hình nông nghiŒp có s¿ hiŒn diŒn cûa con trâu.

Nông nghiŒp càng phát tri‹n, vai trò con trâu trong sän xuÃt, trong Ç©i sÓng càng thêm quan tr†ng. Trâu trª thành nguÒn sÙc kéo chû y‰u cho viŒc cày bØa. ViŒc sº døng cày bØa và thuÀn hóa cho trâu kéo cày bØa là m¶t bܧc ti‰n b¶ trong kÏ thuÆt sän xuÃt nông nghiŒp tåi nܧc ta. SÙc kéo cûa trâu Çã làm cho con ngÜ©i khÕi c¿c nh†c, khÕi phäi dùng cuÓc vÃt vä. DiŒn tích gieo trÒng nh© Çó ÇÜ®c mª r¶ng, næng xuÃt lúa cao hÖn nh© cày x§i nhiŠu lÀn. Ngån ng» xÜa cûa ông cha ta Çã xác ÇÎnh "Con trâu là ÇÀu cÖ nghiŒp." VÓn là cÜ dân nông nghiŒp trÒng lúa nܧc, nên ông cha ta hi‹u rõ giá trÎ và yêu quš con trâu. Và cÛng chính vì lë Çó, con trâu s§m hiŒn diŒn trong Ç©i sÓng væn hóa và tinh thÀn cûa ngÜ©i ViŒt.

M¶t phong tøc khá ph° bi‰n trong ngày T‰t Nguyên ñán ª ViŒt nam là vào sáng mùng m¶t T‰t, sau khi cúng ông bà, ThÀn, PhÆt, m¶t trong nh»ng chi‰c bánh chÜng ÇÀu tiên cûa næm m§i Çó ÇÜ®c dành phÀn cho con trâu. ñây là m¶t nét væn hóa truyŠn thÓng cûa dân t¶c ta, bi‹u hiŒn s¿ bi‰t Ön ÇÓi v§i cä ThÀn Linh, NgÜ©i và VÆt, Çã giúp công sÙc cho cu¶c sÓng.

Tåi m¶t vài làng nông thôn ÇÒng b¢ng sông HÒng miŠn B¡c, ÇÒng bào sông Cºu Long miŠn Nam vÅn còn gi» tøc thi trâu, ch†i trâu, Çua trâu. Ÿ làng Båch Løa (Hà Tây) có lŒ hàng næm ch†n ra 20 con trâu khÕe và ÇËp nhÃt, cho uÓng rÜ®u rÒi ch†i nhau. Tåi Vùng ThÃt SÖn (Bäy Núi) An Giang, có h¶i Çua trâu b¢ng cách cho tØng Çôi trâu kéo bØa trên m¶t thºa ru¶ng, xem c¥p nào kéo nhanh nhÃt.... Tøc ch†i trâu còn ÇÜ®c th‹ hiŒn trên nh»ng nét chåm g‡ tåi Çình xã Liên HiŒp (Hà Tây) vào th‰ k› XVII. ñôi trâu Çang ch†i ÇÜ®c nghŒ sï Çiêu kh¡c thÆt Ƕc Çáo, trong tÜ th‰ gi¢ng co bÃt phân th¡ng båi, Çôi sØng hai con nhÜ quyŒn ch¥t ghìm gi» nhau. Phäi thÆt yêu m‰n con trâu và hàng ngày ti‰p xúc v§i trâu trong sinh hoåt sän xuÃt nhÜ th‰ nào, nh»ng nghŒ sï cûa t° tiên xa xÜa m§i th‹ hiŒn thành công nh»ng tác phÄm nghŒ thuÆt nhÜ vÆy.

CÛng tØ ngày xÜa, con trâu Çã trª thành bån thân cûa ngÜ©i nông dân ViŒt Nam. Trong nhiŠu làn ÇiŒu dân ca B¡c, Trung, Nam có ÇiŒu lš bài ca g†i nghé (trâu con), g†i trâu... Trong kho tàng ca dao bình dân, dân ca rÃt phong phú cûa chúng ta, chúng ta thÜ©ng g¥p hình änh con trâu.

Con trâu trong væn h†c dân gian mang s¡c thái cûa khát v†ng Ãm no, hòa bình. Bao nhiêu vÃt vä gian truân, bao Ç¡ng cay, kh° c¿c, nông dân ViŒt Nam vÅn không ngØng m¶t khát v†ng hånh phúc, thanh bình.

Cänh thanh bình ª ÇÒng quê ViŒt Nam, có lë không cänh nào ÇËp b¢ng bu°i chiŠu hè gió mát trên bãi cÕ r¶ng hay trên b© Çê cao gió l¶ng, các trÈ møc ÇÒng chæn trâu vui chÖi Çùa nghÎch, vØa thä trâu æn cÕ, vØa c«i trên mình trâu thä diŠu th°i sáo. Sinh hoåt, vui chÖi hÒn nhiên cûa Çám møc ÇÒng nÖi thôn dã Çã g®i hÙng sáng tác cho nghŒ sï vë thành tranh.

Dí dÕm làm sao khi ngÜ©i ta ví các em chæn trâu: Ai bäo chæn trâu là kh°, không chæn trâu sܧng l¡m chÙ - ñÀu tôi Ƕi nón mê nhÜ l†ng che tay cÀn cành tre nhÜ roi ng¿a." Hình änh Çó ÇÜ®c th‹ hiŒn trên tranh dân gian ñông HÒ b¢ng m¶t em bé mình trÀn Çóng khÓ, n¢m ngºa thoäi mái trên mình trâu, tay cÀm s®i giây bu¶c chi‰c nón mê làm diŠu, thä bay lÜ®n trên ÇÀu em nhÜ l†ng che, rÃt phù h®p v§i câu "vÛ thu phong nhÃt th¿c" (nghïa là m¶t cánh tung bay theo gió thu) phø h†a trên tranh.

ñÓi låi cänh này là tranh vë m¶t em møc ÇÒng cÛng mình trÀn Çóng khÓ, ngÒi v¡t vÈo x‰p b¢ng trên mình trâu th°i sáo. Phía trên ÇÀu em có m¶t tÀu lá sen xòe r¶ng nhÜ chi‰c l†ng che. Ti‰ng sáo cûa em th°i vi vu ngân vang nhÜ hòa cùng v§i ti‰ng sáo diŠu thä trên cao cûa các bån chæn trâu khác làm con trâu em Çang c«i cÛng phäi ngh‹nh c°, ngܧc m¡t, v‹nh tai lên nghe. Góc bÙc tranh NJ ch»: "Hà diŒp cái thanh thanh" (nghïa là: l†ng xanh lá sen).

BÙc tranh "Nông Nhàn" (ñông HÒ) cùng m¶t sÓ bÙc tranh khác vë låi cänh ngÜ©i nông dân và con trâu nghÌ ngÖi sau lúc làm viŒc, chung quanh là nh»ng chi‰c cày, chi‰c bØa vØa ÇÜ®c tháo ra, ngÜ©i nông dân vØa nghÌ, vØa quåt mÒ hôi, trong lúc con trâu Çang thong thä nhai cÕ.

Tranh "Bän ÇÒ Canh Nông" (Hành TrÓng) là m¶t h†a phÄm khá sinh Ƕng vŠ sinh hoåt nÖi thôn dã ª nܧc ta. Cänh trên là xay lúa, giã gåo, nuôi gia cÀm, ÇÜ®c ngæn cách bªi chi‰c c°ng làng l®p tranh là cách ÇÒng quê, gieo må, cÃy lúa, tát nܧc, phía dܧi tranh là hai con trâu m¶t con cày m¶t con bØa. Toàn cänh nói lên sÙc lao Ƕng cÀn cù cûa nông dân ta, trong Çó con trâu Çã Çóng góp m¶t phÀn quan tr†ng.

ñi‹m låi hình änh con trâu trong væn h†c dân gian ViŒt Nam, chúng ta hi‹u thêm tâm tình cûa ông cha ta xÜa, càng hi‹u thêm s¿ g¡n bó cûa con trâu trong cu¶c sÓng cûa ngÜ©i nông dân ViŒt Nam. M¥c dù, hiŒn tåi ngành khoa h†c kÏ thuÆt tiên ti‰n Çã phát minh ra máy cày, máy bÖm... cho ngành nông nghiŒp, nhÜng trong quá khÙ cûa væn hóa truyŠn thÓng dân t¶c, con trâu Çã tØng tÒn tåi b¢ng m¶t nét sâu ÇÆm, nó mang dáng dÃp cûa ngÜ©i nông dân ViŒt Nam cÀn cù lao Ƕng và nh»ng khát v†ng vŠ cu¶c sÓng hånh phúc, Ãm no, thanh bình.