THIN CN 
V chuyn c© båc, chÌ nguyên m¶t vic vit nh»ng ting chuyên môn cûa loåi này xuÓng thì cÛng Çû dÀy b¢ng quyn tØ Çin nhÕ bÕ túi. Bit bao nhiêu là loåi c© båc! Bit bao nhiêu là ngón ngh! Bài lá thì có t° tôm, tài bàn, Çánh kiu, ch¡n cå, ch¡n phng, Çánh bÃt, ÇÓ mÜ©i, bài phu, tam cúc, tÙ s¡c, bài tây (loåi này có nhiu cách chÖi nhÜ xì phé, xì lác, xÆp xám)... rÒi låi còn måt chÜ®c, tài xÌu, xóc Çïa, thò lò, xúc x¡c, Çánh giÒi ch¤n lÈ, quay ÇÃt, giÒi mÕ, Çánh lú, Çánh Çáo (nhiu kiu), bÆt tÜ©ng, bÀu cua (bài vø) v.v...
Vì có quá nhiu loåi c© båc, nên bài này së gi§i hån ª mÃy thÙ chính nhÜ t° tôm, ch¡n cå, rút bÃt, ÇÓ mÜ©i, xóc Çïa và nh»ng thuÆt ng» thông thÜ©ng có liên h t§i tØng loåi m¶t, sau Çó m§i Çi vào nh»ng ting riêng bit.
Chúng ta thÜ©ng nghe: C© båc m¶t trong bÓn thÙ làm mÃt nhân cách và làm båi hoåi gia phong. TÙ Ç° tÜ©ng là tºu, s¡c, yên, Ç°, gi nôm na: rÜ®u chè, trai gái, nghin hút, c© båc. Có nhiu bài vè, ca dao nói v cái xÃu cûa c© båc. Ch£ng hån câu sau Çây Çã tØng nh¡c nhû:
C© båc là bác "th¢ng bÀn"
Cºa nhà bán ht, cho chân vào cùm.
Lúc ÇÀu chÌ chÖi Ç giäi trí, thº th©i vÆn hên xui... nhÜng sau có ngÜòi trª nên Çam mê. Mê c© båc là m¶t tÆt xÃu, nhÜng ai Çã trót tiêm nhiÍm, thì không th ngày m¶t, ngày hai mà chØa ngay ÇÜ®c, thành thº c© båc Çã ÇÜ®c coi nhÜ thÙ "quÓc hóa, quÓc túy" cûa ngÜ©i mình: M¶t næm có mÜ©i hai tháng mà dân gian Çã dành cho nó trn m¶t tháng Ç tha hÒ vùng vÅy:
THÁNG HAI C BC!
Sau Çây chúng tôi xin Çim qua vài "món" c© båc thÜ©ng ÇÜ®c ngÜ©i mình Üa chu¶ng Ç hÀu bån Çc:
T TÔM
T° tôm nguyên là lÓi chÖi cûa ngÜ©i Tàu, không bit du nhÆp vào nܧc ta tØ bao gi© và theo ngä nào. ChÌ bit r¢ng khi Çã sang t§i Vit Nam nó cÀn phäi có m¶t th©i gian khá dài Ç kÎp chuyn tØ hai ting "tø tam" thành "t° tôm" và r¶ng kh¡p Ç mi ngÜ©i chÌ gi t° tôm chÙ không bao gi© còn nh§ Çn nguyên nghïa tø tam n»a.
Ngoài ra, m¶t Çiu khá lå lùng là hin nay, ch£ng thÃy có m¶t ngÜ©i TÀu nào bit chÖi t° tôm. Do Çó, loåi bài t° tôm 120 con không thÃy ngÜ©i Trung Hoa in bán trên thÎ trÜ©ng.
Vì th©i trܧc, Çánh t° tôm có tính cách ph° bin, không nh»ng trong làng nho mà ngay cä trong Çám bình dân cÛng bit chÖi, nên có nhiu tØ, cøm tØ, thành ng» ÇÜ®c dùng trong khi Çánh bài Çã vÜ®t khÕi vòng Çai c© båc Ç Çi vào ngôn ng» dân gian. NhÜ khi so sánh, ta quen dùng: "NhÛn nhÜ con Chi", hay khi bÎ ngÜ©i khác tranh Çoåt cái gì, ta thÜ©ng nghe nói "Anh bÎ phng tay trên rÒi!" và nh»ng ting "thÆp thành," "gàn bát sách," "tít cung thang" Çu là nh»ng ting dùng khi Çánh t° tôm nay Çã thành ting thông døng. Còn m¶t Çiu n»a, không ai có th chÓi cãi ÇÜ®c, môn t° tôm Çã sØng s»ng xuÃt hin trong khu vÜ©n væn hc Vit Nam. Nh»ng câu phÜÖng ngôn, tøc ng», nh»ng bài ca dao, bài vè, nh»ng bài thÖ, phú, hay nói Çã Ç cÆp Çn t° tôm. Çây cÛng phäi k cä nh»ng sáng tác cûa nh»ng nhà thÖ l§n cûa ta trܧc Çây nhÜ TrÀn T XÜÖng, NguyÍn Khuyn, NguyÍn Công TrÙ, Cao Bá Quát v.v...
ñÁNH PHÉ
Còn gi là xì phé hay hÒi m§i du nhÆp tØ Tây phÜÖng, gi là "´t-xì" (cách Çây khoäng già nºa th k). Bài ´t-xì có tám hàng, mi hàng bÓn cây, mi cây riêng m¶t thÙ hoa, cä thäy là ba mÜÖi hai cây. V hoa, ta quen gi theo lÓi Tây: CÖ (coeur), rô (carreau), chuÒn (treffe), bích (pic).Tám hàng là: thÙ nhÃt ´t-xì, hai Tây (ho¥c Vua), ba ñÀm, bÓn BÒi (ho¥c ChÙc, Chch), næm XÆp, sáu CÄu, bäy Båt, tám SÃt. Bài Tây v§i bài MÏ giÓng nhau, duy có khác cách gi hoa và nh»ng con bài ngÜ©i. Hoa coeur MÏ gi là Heart, hoa Carreau (Vuông) MÏ cho là Kim CÜÖng (Diamond), Treffe (ChuÒn) MÏ kêu Club, Pic (Bích) MÏ gi Spade. Nh»ng con bài hình ngÜ©i thì Tây in ch» R (Roi) MÏ ch» K (King) Çu có nghïa là Vua cä. Ch» Tây ghi D (Dame) MÏ ghi Q (Queen) Çu hiu là bà Hoàng. Tây gi con V (Valet) tÙc con BÒi hay ChÙc, MÏ gi J (Jack) cÛng m¶t nghïa là KÈ HÀu hå.
Trܧc kia khi Çánh phäi sáu ngÜ©i, rÒi sau bÓn næm ngÜ©i cÛng ÇÜ®c. Trܧc ht, mi ngÜ©i rút m¶t cây, ai ÇÜ®c quân ít-xì thì làm cái: NgÜ©i làm cái trang bài, ngÜ©i tay cuÓi cô bài (Çäo nc), ngÜ©i tay vÀn rút trܧc rÒi cÙ lÀn lÜ®t mà rút.
Trܧc khi rút, mi ngÜ©i bÕ ra m¶t vài hào båc (tin th©i Pháp thu¶c) gi là xuÃt phá Ç phòng ván ÇÀu không ai ra tin thì ngÜ©i hÖn nܧc ÇÜ®c tin Ãy, nu có ngÜ©i ra tin thì tin Ãy bÕ hÒ.
Rút cây ÇÀu Ç ngÕ, rút Çn cây thÙ hai phäi Ç kín gi là cây tÄy, vì cÓt æn thua v con Çó. Cây ÇÀu tiên ai hÖn nܧc thì phäi ra tin trܧc, nh»ng nhà kia bài tÓt thì ra tin theo, ai xÃu thì úp, không rút n»a. Còn ai rút thì mi lÀn rút phäi ra m¶t lÀn tin cho Çn cây thÙ næm là cây cuÓi cùng, rÒi ai hÖn nܧc thì æn.
Phép æn: bÓn con æn ÇÒng hoa (næm con cùng m¶t thÙ hoa), ÇÒng hoa æn mùn xÄu (ba n hai kia), mùn xÄu æn xÄn (næm cây lin thÙ t¿), xÄn æn ba quân, ba quân æn hai Çôi, hai Çôi æn m¶t Çôi, m¶t Çôi æn cc cåch.
Trong khi tranh nhau ra tin gi là tÓ, ai s® không ai n»a gi là pha, ai ít tin còn bao nhiêu ra gi là xài láng, ai bài xÃu mà già gan ra tin Ç ngÜ©i ta s® phäi pha thì mình ÇÜ®c æn gi là tháu cáy.
Khäo sát v xì phé, ta thÃy loåi bài cûa Tây, trܧc Çây ª Vit Nam thÜ©ng dùng, so v§i bài cûa MÏ không khác nhau gì cä. Khác chæng chÌ có mÃy ch» Ç, còn vÎ trí, thÙ bÆc cûa con bài cÛng nhÜ nhau.
Bit xì phé là lÓi chÖi cûa Âu MÏ, th mà khi t§i Vit Nam nó låi phäi qua trung gian cûa mÃy chú Ba. Ngoài nhÛng ting Tây bÒi ( CÖ, Rô, ChuÒn, Bích, ñÀm) ÇÜ®c Çem dùng, ngÜòi chÖi låi sº døng cä ting Quäng ñông nhÜ khi gi nh»ng con bài 10, 9, 8, 7 là XÆp, CÄu, Påt, SÃt, ho¥c nh»ng th bài nhÜ Tháu CÃy, Mùn XÄu, XÄn v.v...
Vic dùng ting Quäng ñông trong bài Xì-phé khin chúng ta có th ܧc Çoán m¶t cách khá chính xác r¢ng lÓi chÖi xì phé này xÜa kia Çã có nh»ng chú Ba nào Çó nhúng tay vào. Các chú Çã ÇÜa lÓi dÅn ÇÜ©ng, dø d dân ta vào cu¶c sát phåt ÇÕ Çen. Chú Ba sÓng thân mÆt, gÀn gÛi v§i dân Vit, chÙ các ông Tây th¿c dân thì sÙc mÃy, các ông xa cách chúng ta quá xá mà!
Xì phé cÛng có m¶t sÓ ng» v¿ng Ç¥c bit. Xin Çc Cåm BÅy NgÜ©i cûa VÛ Trng Phøng Ç bit rõ nh»ng mánh l§i moi tin cûa mÃy dân Çåi bÎp. Ngày trܧc dân bÎp chÖi ñòn Vân Nam: Dùng bút chì xanh tô ÇÆm thêm m¶t sÓ vân trên lÜng các con bài m§i Ç nhÆn ra con Çó là con gì. C bài này ÇÜ®c dán låi nhÜ m§i, khi Çánh bài cÛ ÇÜ®c m¶t lúc thì xin thay bài. Có dân bÎp khác låi xén ng¡n ª mi góc bài Ç làm dÃu. Ho¥c cÛng có khi bÎp b¢ng cách dùng ngÜ©i ngÒi chÀu rìa báo hiu: Tây (vua) thì s© c¢m (vua có râu), ñÀm thì s© tai (bà ÇÀm Çeo bông), BÒi: tay Ç trên vai nhÜ tên hÀu Çang v¡t khæn trên vai. Còn Xì thì qut mÛi (xÌ mÛi), XÆp: 10 ngón tay cài vào nhau, cÄu: há mÒm ngáp (nhÜ chó sûa; cÄu = chó), båt: s© lông mày, hai bên lông mày là ch» bát (ch» nho), sÃt: tay Ç trên ÇÀu, sÃt còn Çc thÃt là mÃt, bay lên tr©i rÒi.
Có bao nhiêu tin ª trong lòng Çem Çánh ht gi là xä láng, ting bÃy gi© còn gi là ta-pi, Láng là sÓ tin tÓi thiu cä làng thÕa thuÆn b¡t mi ngÜ©i phäi bÕ ra m§i ÇÜ®c phép ngÒi Çánh. TrÜ©ng h®p ngÜ©i nào th¡ng l§n muÓn cÃt b§t vào túi thì phäi xܧng cho làng bit, nhÜ muÓn cÃt $5 thì phäi xܧng: "Tôi Çánh láng ngoài $5 n»a", tÙc là phäi c¶ng thêm $5 Çã cÃt Çi. Xì phé cÛng Çóng góp vào tòa lâu Çài væn hc Vit Nam m¶t sÓ ng» v¿ng m§i nhÜ lÆt tÄy, l¶ tÄy, Çánh phé, tÓ, coi nhÜ pha, v.v...
TI BN:
Tài bàn cÛng dùng bài t° tôm 120 quân Ç Çánh, nhÜng chÌ có ba ngÜ©i. Nhiu lÀn thiu chân t° tôm, trong khi ch© Ç®i cho Çû næm ngÜ©i, thì ba ngÜ©i quay Çánh tài bàn cho Ç« sÓt ru¶t. Tài bàn cÛng Çánh giÓng kiu t° tôm, nhÜng bài chia làm bÓn phÀn, m¶t phÀn làm nc. CÛng "phu ba kéo hàng" và có khác v§i t° tôm chæng là "khác chín lÜng khàn", trong khi t° tôm chÌ cÀn có m¶t lÜng là Çû, Çúng nhÜ ông Huyn Móm NguyÍn Thin K Çã ghi trong bài Phú Tài Bàn.
Tài bàn rõ rt dÃu vt Trung Hoa hÖn t° tôm ª ch tài bàn còn nguyên vËn nh»ng vt tích ting Quäng ñông. Phép Çánh "ù chín lÜng" thì gi là Tài Bàn (Çåi ban), "mÜ©i hai lÜng" gi SÌu Bàn (tiu ban). T° tôm là do ch» tø tam, cách nói này có vÈ khiên cÜ«ng, gÜ®ng gåo, nhÜng Tài bàn, SÌu bàn thì Çúng là ting Quäng ñông træm phÀn træm, không sai trÆt Çi Çâu ÇÜ®c n»a. Bây gi© không ai hiu tåi sao ù SÌu bàn (nhÕ) låi phäi nhiu lÜng hÖn và ÇÜ®c nhiu tin hÖn? Hay nó cÛng giÓng kiu nÃu bp Tiu táo, ñåi táo cûa b¶ Ƕi c¶ng sän? ñåi táo: bp l§n, nÃu nÒi l§n cho quân sï æn; Tiu táo: bp nhÕ cho các ÇÒng chí cao cÃp xÖi.
Tài bàn là môn chÖi cûa ngÜ©i Trung Hoa, tên gi còn s© s© ra ÇÃy, th mà bây gi© Tài bàn cÛng nhÜ T° tôm ít có ngÜ©i Tàu bit chÖi, trong khi m¶t sÓ ngÜ©i Vit cao niên mình vÅn cÓ níu kéo nh»ng trò chÖi này.
Tài bàn cÛng có nh»ng ngÜ©i "chÀu rìa," ngÜ©i Çánh ké, thôi thì Çû m¥t: ä dt väi, anh hàng dÀu, bác thông, cÆu k, thím khách, cô tây, thÀy giáo, thÀy nho, cø t°ng, cø l... cho chí mÃy ÇÙa trÈ n»a. Có ngÜ©i Çã ví s¿ thèm Çánh tài bàn cÛng nhÜ thèm ÇÒ chua. N» thi sï NhÜ Không, cháu n¶i Tuy L VÜÖng cÛng Çã có nhÆn xét rÃt tinh t:
Tài bàn chi khác món ÇÒ chua,
Không Çánh nhÜ thèm, Çánh låi thua
Tr® giáo lÜÖng hèn vay h bÌ
Væn chÜÖng hàng bán ai mua
ChÀu rìa ngÒi xó e mòn chiu
Cåo tóc Çi tu s® nh§p chùa
NgÙa ming Çôi khi toan chÌ chÕ
KÈ này ngÜ©i n Çu°i hòa xua.
Tài bàn cÛng có th Çánh bÎp ÇÜ®c. BÎp b¢ng cách lên kiu. Kiu là ra hiu b¢ng tay ho¥c b¢ng l©i nói cho nhau bit Ç Çánh ù. Gi§i c© båc thÜ©ng gi lÓi bÎp này theo ting Quäng ñông là "dì c¥p giÃt" (hai kËp m¶t). Hiu b¢ng tay thì cÛng nhÜ mÃy ngÜ©i câm ra hiu: nhÎ thì s© tai vì nhï là tai cÛng gÀn giÓng nhÜ nhÎ, tam giÓng v§i tâm s© tay vào trái tim, v.v... Còn kiu b¢ng l©i nói thì cÙ thi hành theo bài thÀn chú chÌ dÅn sau:
NhÎ thì xÃu tÓt, Çánh Çi
Tam thì Ãy th, tÙ thì làm sao
NgÛ bài rác, løc ra vào
ThÃt ch© Ç®i, bát thÃp cao, cºu ù.
CÙ chiu Çúng theo nh»ng câu "k" mà Çánh. NhÜ nghe ngÜ©i bån kêu: "Bài ván này rác quá!" thì mình phäi tìm quân ngÛ tÓng sang cho h¡n. Ho¥c h¡n hÕi ng§ ngÄn: "Ván vØa rÒi ai ù Ãy nhÌ?" thì Çánh cºu sang. Còn nu h¡n nói: "y vÆy mà bài này cÛng ÇÜ®c ch© ÇÃy." thì phäi kim cách Çánh thÃt, v.v...
M CHÐC
CÛng là m¶t môn c© båc tØ Tàu du nhÆp. Môn này xuÃt hin và thÎnh hành sau xì phé. Nó còn ÇÀy rÅy vt tích cûa ting Quäng ñông. Ngay hai ting "mà chÜ®c" ÇÜ®c Çc theo ting Hán Vit là "Mã Tܧc" tÙc con chim sÈ có mào ÇÕ, cÛng là ting Quäng. BÓn con nhÃt sách có kh¡c hình loåi chim này. Quä thÆt không có loåi c© båc nào mà nhiu ting Tàu nhÜ mà chÜ®c. T°ng, Thùng, Soc, Màn, Cong-xÜ©ng-phá, Phán, Mûn cun, CÀu giÀn, phÃt cÀu giÀn, Xܪng, Khui, Phùng, Sám-duÿn, Påch-pän, Tä-páo, Phình, v.v...
MÃy vÎ mê mà chÜ®c Giao chÌ låi nghï ra cách chÖi riêng, khác h£n v§i lÓi cûa Tàu ho¥c NhÆt hin nay. Bài cûa Tàu, ho¥c cûa NhÆt rÃt ÇÖn giän, không có khung, nghïa là không có T°ng, H®p, ñåi Hoa, Nguyên, HÌ. B¶ bài cûa dân Vit không nh»ng có Çû l b¶ mà hin nay låi chÖi hai b¶ khung xanh, hai T°ng, hai ñåi Hoa, (hoa này không phäi hå), hai Thùng, hai Soc, hai Màn, låi thêm con NhÎ Kiu gi» vai kt h®p gi»a Nguyên và HÌ, bÕ bÓn hoa thÜ©ng Çi, thành thº c bài ngÜ©i Vit chÖi bây gi© lên t§i 162 con.
ChÖi mà chÜ®c giÓng nhÜ chÖi t° tôm, nܧc ch©, nܧc mó, cÛng hÒi h¶p, sܧng tay. NguyÍn ñ vì mê thú s© mó nên cao hÙng Çã làm luôn hai bài thÖ ca tøng thú chÖi này:
Vui thay mã tܧc!
Kh¡p bÓn phÜÖng lÀn lÜ®t khách tìm hoa
Ht Xuân v, Hå låi, Thu t§i, v§i ñông qua,
VÀy Cúc, Trúc, Mai, Lan làm tÙ h»u.
Soc s°, Thùng khuyên, Màn vit ch»,
Trung hÜ©ng, Båch tr¡ng, Phát bôi xanh
Cu¶c hÖn thua Çen ÇÕ Çã Çành
CÖn cao hÙng næm canh cùng mó mãi
C© Çã s¤n m¶t træm tÜ tám cái
ñû tay rÒi "chÃt vÄy" thº xem nào.
Bit r¢ng ai thÃp, ai cao?M TÐC TC CNH
(nhåi ting Quäng ñông)
Màn màn, soc soc, låi thùng thùng
An, xܪng, khui: coong, phng gi phùng
G§m kÈ xám-duÿnh kêu påch pän,
CÜ©i mình xi h mó h°ng chung
Tán tiêu sܧng nhÃt coong xÜ©ng phá
Chén cái may ra xón phán tông
CÄu chܧng loc tÿ ai tä páo
Phình bù âu phäi xåc tui phung
NguyÍn ñ
ñÁNH BT, ñÁNH ñ MÐI.
C bài bÃt có bÓn hàng væn, hàng sách, hàng vån, hàng thÆp, mi hàng có chín con, tØ nhÃt Çn cºu, duy hàng thÆp không có nhÃt, lÃy ông cø thay vào. Låi có thêm hai con yêu n»a là lang thang, chi chi, tính giá b¢ng hàng væn. Cách æn: cø æn thÆp, thÆp æn vån, vån æn sách, sách æn væn và cÙ thÙ t¿ nܧc trên æn nܧc dܧi.
Mi ngÜ©i Çánh là m¶t cºa, Ƕ næm, sáu ho¥c bäy, tám cºa cÛng ÇÜ®c, mà ai muÓn Ç¥t bao nhiêu thì Ç¥t, hÍ ai rút ÇÜ®c Çúng sÓ mÜ©i và hÖn nܧc thì æn và ÇÜ®c làm cái, không ai rút ÇÜ®c thì cÙ ngÜ©i cái trܧc.
Loåi bài bÃt có 38 cây, loåi này ng¡n hÖn bài t° tôm, còn dùng Ç Çánh ÇÓ mÜ©i mà nhà không có s¤n bài 38 cây thì có th lÃy bài t° tôm Ç Çánh b¢ng cách chn thêm 8 con hàng væn n»a, tØ nhÎ Çn cºu, rÒi lÃy bút Çánh dÃu vào m¥t bài nh»ng quân Çó Ç làm hàng thÆp.
ñánh ÇÓ mÜ©i cÛng nhÜ Çánh bÃt, nhÜng khác ª ch nhà cái Çäo bài rÒi chia Çu cho mi ngÜ©i ba quân, lÆt lên tính, chÙ không ÇÜ®c t¿ do rút bài Ç chn. ñim ÇÓ mÜ©i tính t§i hai mÜÖi, nu c¶ng cä ba quân låi mà t°ng sÓ l§n hÖn mÜ©i thì bÕ mÜ©i Çi, gi» sÓ còn låi. Thí dø bài có hai løc và m¶t ngÛ tÙc là mÜ©i bäy, bÕ mÜ©i còn bäy. Nu có hai thÃt, m¶t bát, c¶ng là hai mÜÖi hai, tÙc là tÎt, bài thÓi, vì tØ m¶t Çn bÓn ho¥c tØ hæm mÓt Çn hæm bÓn là không tính.
ñánh bài bÃt cÛng có cao thÃp, æn non, æn già, cÛng Çen ÇÕ, may rûi, N» sï Cao Ngc Anh Çã có nh»ng vÀn thÖ trong sáng và nhí nhänh mô tä lúc Çánh bài bÃt:
M¶t cu¶c mua vui hc trÈ con
Quân vây bæm tám m¶t vòng tròn
NhÎ rÒi tÓng cºu Çen nhÜ m¿c
ThÃt kéo lên tam ÇÕ quá son
ñã trót vùi ÇÀu theo v§i nܧc
CÛng Çành nh¡m m¡t ch£ng thôi non
Cºu væn ông cø Çà vÖ såch
NgÖ ngác nhìn nhau nܧc mÃt còn?
X¹C ñ¸A.
Xóc Çïa dùng bÓn ÇÒng tin (ho¥c c¡t vÕ diêm làm tin cho êm), m¶t m¥t bôi vôi cho tr¡ng, m¶t m¥t bôi m¿c cho Çen, ngÜ©i làm cái bÕ bÓn ÇÒng tin Ãy vào dïa rÒi úp bát låi mà xóc. Ngoài ch ngÜ©i xóc cái ngÒi thì chia hai bên làm hai m¥t, m¶t m¥t ch¤n và m¶t m¥t lÈ, bao nhiêu ngÜ©i Çánh båc ngÒi xúm quanh, ai Çánh m¥t nào bÕ tin xuÓng m¥t Ãy. ñánh Çâu ÇÃy thì nhà cái mª bát, hÍ bÓn ÇÒng tin sÃp cä ho¥c ngºa cä, ho¥c hai sÃp hai ngºa thì ngÜ©i Çánh m¥t ch¤n ÇÜ®c, sÃp m¶t hay ba ÇÒng thì ngÜ©i Çánh m¥t lÈ ÇÜ®c.
Båc có lúc Çi m¶t ch¤n låi m¶t lÈ gi là Çi cái m¶t (còn gi Çi khuôn), hai ch¤n hai lÈ gi là båc c¥p, hai n m¶t kia gi là c¥p lch, ba n m¶t kia gi là ba bay, Çi cä m¶t dåo gi là båc rn, rn m¶t dåo rÒi ra m¥t khác m¶t cái låi v, gi là hÒi nung.
Nhà cái có quyn muÓn æn m¥t nào muÓn bán m¥t nào cÛng ÇÜ®c. Mà mình ÇÆm m¥t nào thì låi thØa thêm lên cho nhà con mª bát, nhà con mª trúng vào m¥t cûa nhà cái thØa thì nhà cái ÇÜ®c, không trúng thì nhà cái thua.
LÓi chÖi xóc Çïa ngày trܧc khá thÎnh tåi Vit Nam, vì rÃt dÍ kim phÜÖng tin Ç chÖi và bÃt cÙ ai chÖi cÛng ÇÜ®c. CÛng vì th nên Çã có nhiu ngÜ©i phäi bán v® Ç® con, phäi khuynh gia båi sän vì loåi c© båc này.
Bài ca dao sau Çây mô tä m¶t anh chÒng ham mê xóc dïa, mùa Çông rét mܧt, quÀn áo Çã cÀm bán ht vì thua båc phäi ª trÀn vác xác v nhà, may v® còn thÜÖng, mang tin Çi chu¶c áo v:
Tr©i sinh ra ông tܧng giai
C© båc, xóc dïa, dông dài cä Çêm
Canh trܧc, tܧng hãy còn tin
Canh sau, cÓ áo ngÒi bên l hÒ
Cái ngoänh Çi, thò tay móc l
Cái ngoänh låi, Çà ÇÆn chén say
Còn tin Çánh cái cÛng hay
Ht tin Çi ngû låi hay giÆt mình
Tܪng s¿ tình, båc này hai sÃp
Ch£ng ai ng© nó låi sÃp ba.
Bây gi© quan tܧng thua ra
Áo quÀn cÓ ht, trª ra ngÒi trÀn
V gi»a sân v¥t quÀn b¡t rÆn
V® trong nhà giÆn ch£ng nÃu cÖm
Bây gi© tܧng chúi ° rÖm
Ch£ng dám håch nܧc, håch cÖm, håch trÀu
V® thÜÖng chÒng ra màu rét mܧt
ñem tin Çi chu¶c lÃy áo v
TØ rÀy tܧng h£n xin th,
ñã Çi c© båc, còn v chi Çây.
ñÁNH TAM CÚC.
Bài Tam Cúc 32 con, cÛng giÓng nhÜ các quân cûa c© tܧng: hai tܧng, mÜ©i tÓt, và sï, tÜ®ng, xe, pháo, mã, mi hàng bÓn con.
C© tܧng chÌ hai ngÜ©i Çánh, bài tam cúc có th Çánh bÓn ngÜ©i và nܧc æn, nܧc Çánh cÛng khác h£n. Tam cúc có th Ç°i bài cho nhau, gi là Çi Çêm, úp bài chÎu thua gi là chui.
Có m¶t giai thoåi khá l thú v bài thÖ cûa ông Tú XÜÖng làm liên h Çn chuyn Çánh tam cúc:
Khoäng ÇÀu th k 20, có m¶t bn vì ham danh l®i, Çã ra c¶ng tác v§i Pháp. thành nam, nÖi nhà thÖ TrÀn K XÜÖng sinh sÓng, có ông Pháo cÛng ló m¥t xun xoe và ÇÜ®c Pháp sung vào chÙc Phòng thành tÙc cÛng nhÜ cänh sát trܪng vÆy. Tú XÜÖng nghe hàng phÓ gi t¡t là ông Thành Pháo, lin liên tܪng Çn quân pháo trong bài tam cúc và theo qui luÆt cûa lÓi chÖi bài này, ông làm bÓn câu tÙ tuyt nói xÕ Thành Pháo nhÜng låi tránh våch th£ng tên ra. ñc thÖ, chúng ta phäi làm bài tính trØ nhÄm trong óc m§i hiu ÇÜ®c døng :
TÜ®ng tÜ®ng, xe xe, xé lÈ rÒi
Sï Çen, sï ÇÕ ch£ng thành Çôi
ñÓ ai bit ngÕ Çôi gì kt?
Mã cÛng chui mà tÓt cÛng chui!
ñúng là bÙc tranh hoåt ha v th©i th lúc Çó: Sï, tÜ®ng, xe bÎ xé lÈ, không thành Çôi, không liên kt ÇÜ®c v§i nhau. VÆy còn Çôi gì khin cho mã, tÓt phäi chui ht? TÃt nhiên Thành Pháo là ÇÜ®c hÖn cä làng, ngõ ra æn kt. Rõ thÆt tiu nhân g¥p th©i!
CH÷I T SC
Bài TÙ S¡c là lÓi chÖi bài Ç¥c bit cûa min Nam. Gi vÆy vì m¥t bài in bÓn màu khác nhau. Tôn ThÃt MÏ cÛng có thÖ vÎnh Bài TÙ S¡c nhÜ sau:
ChÎ em xuân nh¿t gi là chÖi
TÙ s¡c kìa ai khéo Ç¥t bài
Xanh, ÇÕ, tr¡ng, vàng theo m¶t c¥p
Sanh, khui, khàn, khÃp s¡t tØng nÖi
Tam hÜ©ng trܧc gÅm còn hÖn m¶t
NhÙt løc sau xem låi kém hai
Vui thú hóa ra màu Ç° bác
ChÎ em xuân nh¿t gi là chÖi.
Qua vài trang giÃy ng¡n ngûi, chúng tôi Çã m©i qu bån Çc m¶t vòng qua nh»ng khu c© båc theo lÓi thÖ phú Ç tiêu khin trong nh»ng ngày Xuân cÛng nhÜ bit rõ cái Ƕc håi cûa nó Ç mà ... tránh xa ...