TRUNG NGÔN

S±U là chi thÙ hai trong mÜ©i hai chi (thÆp nhÎ ÇÎa chi) theo cách tính th©i gian và phÜÖng vÎ trong khoa Tº Vi và ñÎa Lš ñông phÜÖng: Tš (1), Sºu (2), DÀn (3), Mão (4), Thìn (5), TÎ (6), Ng† (7), Mùi (8), Thân (9), DÆu (10), TuÃt (11), H®i (12).

Xã h¶i Trung Hoa th©i xÜa, tính gi© theo cách này: m‡i ngày Çêm có 12 th©i (gi©), m‡i th©i âm lÎch dài tÜÖng ÇÜÖng v§i 02 gi© Tây phÜÖng. B¡t ÇÀu ngày là th©i Tš (khoäng tØ 23 gi© ljn 1gi© sáng). NgÜ©i ViŒt Nam xác ÇÎnh th©i Tš theo cách riêng:"Nºa Çêm = gi© Tš = Canh ba".

Trên lš thuy‰t, thì ViŒt Nam xÜa cÛng tính gi© giÓng nhÜ Trung Hoa là m‡i ngày có 12 th©i, nhÜng trên th¿c t‰, ngày cûa ViŒt Nam xÜa khác v§i Trung Hoa. Ngày trong sinh hoåt cûa ngÜ©i ViŒt xÜa chÌ có 11 gi© chÙ không phäi 12. NgÜ©i ViŒt thÜ©ng nói "ñêm næm canh, ngày sáu kh¡c" c¶ng låi là 11. CANH là m¶t phiên thÙc Nj gi» an ninh cho làng xóm. M‡i Çêm có næm phiên, m‡i phiên khi chÃm ÇÙt phäi báo hiŒu b¢ng m¶t hÒi trÓng (ba ti‰ng) ho¥c mõ (m¶t hÒi dài), Nj toán tuÀn Çinh khác nghe hiŒu mà ra thay phiên. KHC là dÃu våch ghi trên Óng thûy tinh Ç¿ng nܧc trong døng cø tính th©i gian th©i c°. Trên døng cø này ngÜ©i ta chia thành sáu phÀn, m‡i phÀn là m¶t th©i (gi©) Çánh dÃu b¢ng v‰t kh¡c, nên thÜ©ng nói là "th©i kh¡c". Døng cø này có tên là "ÇÒng hÒ" vì bên trên Óng thûy tinh là m¶t døng cø hình tròn Ç¿ng nܧc, làm b¢ng ÇÒng, chính gi»a có m¶t l‡ nhÕ Ç‹ nܧc gi†t tØng gi†t "tí tách" xuÓng Óng thûy tinh, mÙc nܧc dâng lên tØng "kh¡c" nhìn vào Çó ngÜ©i ta džc gi©... Døng cø hình tròn chÙa nܧc ngÜ©i Tàu g†i là "hÒ."

Næm nay là næm ñinh Sºu, ngÜ©i tu°i ñinh Sºu (2026) së tròn m¶t giáp 60 næm.

ñinh Sºu thu¶c Âm Th°. NgÜ©i ñinh Sºu mang mång Thûy, næm nay tuy næm tu°i, nhÜng không có gì Çáng lo ngåi vì Thûy, Th° tuy có kh¡c ch‰ nhau vÅn có th‹ dung h®p ÇÜ®c: nܧc có th‹ xói mòn ÇÃt, m¥t khác cÛng có th‹ làm cho ÇÃt tÜÖi mát, cÀn cho hoa màu xanh tÓt. Nói theo sách "DiÍn CÀm Tam Th‰" thì sÓ ñinh Sºu có:

"Long ThÀn chi‰u mång phò trì,

Tay làm ra cûa vÆy thì nhÜ chÖi!"

ñàn ông g¥p sao Vân Hán (HÕa Tinh) chi‰u hån. Theo sách sÓ mång thì Vân Hán là m¶t hung tinh, nam mång cÀn phäi thÆn tr†ng trong cách æn nói và hành xº ª Ç©i, phäi kiŠm hãm cäm xúc, phäi bi‰t t¿ chû, ÇØng Nj s¿ nóng näy gây ra tai h†a. Tháng hai và tháng tám âm lÎch, m‡i viŒc NJu phäi NJ phòng. ñàn bà tu°i ñinh Sºu g¥p sao La HÀu chi‰u hån. La HÀu cÛng là m¶t hung tinh, nhÜng ÇÓi v§i n» mång thì ít tác håi hÖn ÇÓi v§i dàn ông. G¥p hån này Çàn bà có chuyŒn buÒn rÀu, vŠ cÖ th‹ máu huy‰t không ÇÜ®c ÇiŠu hòa.Tháng giêng và tháng bäy âm lÎch cÄn thÆn trong Çi låi và giao ti‰p.

CHUYN TRÂU

Trâu là m¶t Ƕng vÆt bÓn chân, thu¶c loài có vú. Trâu ÇÜ®c dùng làm bi‹u tÜ®ng cûa tu°i Sºu. Ch» Sºu cûa Trung Hoa không thu¶c b¶ NgÜu có nghïa là con trâu, ho¥c Sao NgÜu.

Ti‰ng Anh là Buffalo, Pháp là Buffle. Trâu là ti‰ng dùng Nj chÌ trܧc tiên loài trâu Çen, rÃt thích nܧc, ª ƒn ñ¶, tên khoa h†c là "Bubalis bubalis."

NhiŠu nÖi dùng ch» "buffalo" Nj chÌ m¶t loåi khác cûa cûa h† Bò hoang (wild ox). Bách khoa TØ Çi‹n MÏ (Tormont Webster’s - 2026) mô tä "buffalo" là con vÆt giÓng nhÜ con bò Ç¿c (oxlike), thu¶c loài có vú c° Çåi, h† Bovidae, có c¥p sØng to l§n và cong, lÜng có gù. Ti‰ng Latin là"bÛfalus" và "bÛbalis," ti‰ng Hy låp là"Bubalos," ti‰ng Trung Hoa là "NgÜu."

Trâu là con vÆt Çã ÇÜ®c thuÀn hóa và nuôi tåi các nông tråi tØ rÃt nhiŠu th‰ k› qua, thÜ©ng dùng Nj kéo các vÆt n¥ng, kéo cày ho¥c lÃy s»a tåi hÀu h‰t các nܧc vùng nhiŒt ǧi ª Á châu và Phi châu. Tåi Philippines, ngÜ©i ta g†i là "carabao" vì trâu ª Çây có m¶t Çôi nét hÖi khác.

Tåi miŠn B¡c và miŠn Trung ViŒt Nam, ngÜ©i ta Çùng trâu Nj kéo cày, kéo g‡, kéo xe, Çåp lúa (tách håt ra khÕi nhành), nhiŠu nÖi còn dùng Nj æn thÎt, lÃy da... nhÜng không lÃy s»a. Trâu có hai loåi: trâu Çen và trâu båc, ngÜ©i vùng ÇÒng b¢ng sông Cºu Long g†i là "trâu cò" (trâu tr¡ng- ti‰ng ViŒt thuÀn túy, không dùng ch» "tr¡ng" Nj chÌ màu da cûa trâu cÛng nhÜ không dùng ch» "Çen" Nj chÌ màu lông cûa chó, mèo, gà...; chó lông Çen g†i là "chó m¿c,"và mèo lông Çen g†i là "mèo mun," gà lông Çen g†i là "gà quå" hay gà ô... ). Trâu con ti‰ng ViŒt g†i là "nghé."

Trâu thu¶c loài nhai låi, chÌ có m¶t hàm ræng dܧi. Phía dܧi c° h†ng có m¶t v‰t Çen tròn và ÇÆm. ThÙc æn cûa trâu là cÕ, lúa tÜÖi ho¥c rÖm khô. Trâu là loài sinh sän ít con và th©i gian "chºa (mang thai) gÀn m¶t næm. M‡i lÀn sinh chÌ m¶t nghé mà thôi.

Ngoài sÙc kéo, trâu còn có nhiŠu công døng khác, khi ch‰t: sØng trâu ÇÜ®c dùng làm tù và, làm nút áo, làm lÜ®c chäi tóc...da trâu dùng làm m¥t trÓng, làm các ÇÒ dùng b¢ng da nhÜ "va-li," dây nÎt...v...v.

TØ næm 2026, ViŒt Nam m§i có nói ljn s»a trâu, khi chính phû ƒn ñ¶ viŒn tr® cho m¶t sÓ trâu, nuôi v§i møc Çích lÃy s»a.

Cho ljn nay, loài trâu nܧc hoang vÅn còn lang thang kh¡p các khu rØng ƒn ñ¶. ñây là m¶t con vÆt rÃt cÜ©ng tráng và ÇËp Çë. ñÓi v§i nhiŠu nhà th‹ thao, nó ÇÜ®c liŒt vào hång nguy hi‹m nhÃt trong các cu¶c thi ÇÃu thú vÆt.

M¶t con trâu Ç¿c to l§n, cao khoäng 6 feet và dài 14 feet tính tØ mÛi ljn mút cuÓi Çuôi. SØng trâu có hình khÓi tam giác, phát xuÃt tØ hai bên ÇÀu, uÓng cong thành m¶t vòng cung l§n. Hai mút sØng nh†n dùng Nj chi‰n ÇÃu. M‡i sØng tính tØ gÓc ljn mút dài khoäng trên dܧi 3 feet. M¶t loài trâu Çen nhÕ ª Philippines, tên khoa h†c là "Anoa Mindorensis" (loåi Timarau ª Çäo Mindanao), cao khoäng 3 1/2 feet. Ÿ MÏ có m¶t loài g†i là trâu nhÜng không phäi là trâu Çó là con "Bison" thÜ©ng ÇÜ®c xem nhÜ m¶t loåi bò tót.

TRÂU TRONG VˆN H¹A

Tåi Phi châu và Á châu, trâu là m¶t con vÆt ÇÜ®c thuÀn hóa Nj dùng làm sÙc kéo.Trâu kéo g‡, kéo xe hai bánh, kéo cày, kéo bØa. Trâu là loài có sÙc månh rÃt dai bŠn. Tuy chÆm chåp nhÜng trâu rÃt siêng næng. Loài ngÜ©i Çã bi‰t l®i døng sÙc månh cûa trâu tØ rÃt nhiŠu th‰ k› qua. Có lë vì vÆy mà con trâu trª nên gÀn gÛi v§i cu¶c sÓng vÆt chÃt cÛng nhÜ tinh thÀn cûa con ngÜ©i. Không nh»ng chÌ Çem låi cho con ngÜ©i sÙc kéo Nj sän xuÃt nông nghiŒp và công nghiŒp (nhÜ kéo máy ép mía làm ÇÜ©ng), trâu còn ÇÜ®c loài ngÜ©i lÃy làm bi‹u tÜ®ng cho m¶t sÓ tính chÃt, ch£ng hån s¿ cÀn mÅn, hiŠn lành, thÆt thà, chÎu Ç¿ng giÕi...

TRONG VˆN H¹A TRUNG HOA

NGÐU MA VÐ÷NG

TruyŒn Tây Du Kš k‹ chuyŒn con trâu "cò" to l§n tu luyŒn ÇÜ®c phép ThÃt thÆp nhÎ huyŠn công, Çã tØng k‰t nghïa anh em v§i con khÌ TŠ Thiên ñåi Thánh, cÛng luyŒn ÇÜ®c thÃt thÆp nhÎ huyŠn công, tØng Çåi náo Cung tr©i, Çó là NgÜu Ma VÜÖng, chû sÖn Ƕng Ba Tiêu tåi núi Túy Vân. NgÜu Ma VÜÖng là chÒng cûa Thi‰t Phi‰n Công chúa tÙc là bà La Sát. NgÜu Ma VÜÖng và La Sát sinh ra m¶t con trai tên là HÒng Hài nhi có phép hÕa xa vô l¶. Tܧc vÎ cûa NgÜu Ma là "ñåi L¿c VÜÖng." NgÜu Ma vÜÖng thu¶c gi§i yêu tinh, nên Çã tØng cän ÇÜ©ng Çi thÌnh kinh cûa thÀy trò ñÜ©ng Tam Tång. Ch» "ñåi l¿c" trong tܧc cûa NgÜu Ma VÜÖng có lë do trâu là m¶t con vÆt có sÙc månh l§n Çã gíup ích cho con ngÜ©i trong các công viŒc h»u ích.

SAO NGÐU

Sách thiên væn Trung Hoa có nói ljn chòm sao tên Khiên NgÜu ho¥c sao NgÜu Lang và ngÜ©i ta cÛng Çã tܪng tÜ®ng ra m¶t huyŠn thoåi vŠ tình yêu rÃt bi Çát Çó là huyŠn thoåi "NgÜu Lang ChÙc N»." Thoåi k‹ r¢ng: NgÜu lang là m¶t chàng chæn trâu ª hå gi§i, tính n‰t hiŠn lành, nhà nghèo nên ljn tu°i lÃy v® mà vÅn phäi sÓng trÖ tr†i. Trong bÀy trâu mà chàng NgÜu chæn, m¶t hôm, có m¶t con, vÓn là thÀn hóa thân, nói v§i NgÜu: "Ngày mai anh ljn b© suÓi trong rØng, së thÃy có m¶t bÀy con gái Çang t¡m, Nj quÀn áo ª trên b©, anh hãy ljn tr¶m lÃy m¶t b¶, rÒi dÃu Çi, tÙc kh¡c anh së có m¶t ngÜ©i v® ÇËp. NgÜu làm theo l©i con vÆt. Hôm sau, ljn b© suÓi, quä nhiên anh thÃy có bÀy tiên n» ª trên tr©i xuÓng t¡m, áo quÀn cªi bÕ låi trên b©. NgÜu v¶i lÃy tr¶m m¶t b¶, rÒi ÇÙng núp vào m¶t nÖi. Trong sÓ các tiên n» xuÓng t¡m, có ChÙc N» là cô con gái nhà tr©i, khéo tay và siêng næng nhÃt, ngày ngày thÜ©ng chæm chÌ dŒt väi ª bên sông Ngân Hà... Khi t¡m xong h† lên b©, thoáng thÃy có bóng ngÜ©i, h† v¶i vã lÃy áo quÀn khoác vào bay vŠ tr©i. ChÙc N» lên chÆm, bÎ mÃt áo tiên. Nàng Çang hÓt hoäng, bÓi rÓi, thì chàng NgÜu tØ sau gÓc cây bܧc ra v§i b¶ áo tiên. Nàng næn nÌ xin chàng trä låi áo Nj vŠ Tr©i, nhÜng NgÜu nhÃt quy‰t không nghe, do vÆy ChÙc N» phäi Çành theo chàng vŠ nhà, rÒi làm v® chàng.

Hai ngÜ©i æn ª v§i nhau ÇÜ®c ít lâu, sinh ÇÜ®c m¶t con trai. M¶t hôm NgÜu Çi v¡ng, ChÙc N» trong khi làm viŒc nhà, tình c© thÃy låi b¶ áo tiên cûa mình bÎ chàng cÃt dÃu lâu nay... Nàng lÃy ra m¥c vào ngÜ©i, ôm hôn con, khóc, cài vào áo con chi‰c trâm... rÒi bay vŠ Tr©i. NgÜu vŠ nhà, thÃy v¡ng v®, v¶i vào xem låi áo tiên, thì Çã mÃt... chàng bi‰t ChÙc N» Çã vŠ Tr©i. NgÜu bÒng con Çi tìm v®. Con cÙ khóc Çòi mË, làm NgÜu nóng gan nóng ru¶t, quy‰t ÇÎnh lên Tr©i tìm v®. NgÜu hÕi trâu. Trâu bäo chàng gi» con cho ch¥t, nh¡m m¡t låi, n¡m lÃy Çuôi trâu, rÒi trâu së có cách ÇÜa giúp chàng lên tr©i... ñ‰n cºa Tr©i, NgÜu xin vào chÀu Ng†c Hoàng ThÜ®ng ñ‰, k‹ h‰t s¿ tình. ChÙc N» cÛng thÆt lòng nhìn nhÆn m†i viŒc... Ng†c Hoàng thÜÖng tình, cho NgÜu và con ÇÜ®c ª låi Tr©i, giao cho nhiŒm vø trông nom m¶t ngôi sao ª phía tây sông Ngân Hà, còn ChÙc N» thì m¶t ngôi sao ª phía Çông, m‡i næm hai ngÜ©i chÌ ÇÜ®c g¥p nhau m¶t lÀn vào Çêm mÒng bäy tháng bäy... Bu°i h¶i ng¶ ÇÀy nܧc m¡t mØng tûi... rÖi xuÓng trÀn gian thành mÜa Ngâu sùi søt...

TRÂU TRONG ñO THI“N

Trong ThiŠn h†c có "ThÆp Møc NgÜu ñÒ" tÙc là mÜ©i bÙc tranh h†a cänh chæn trâu, tÜ®ng trÜng cho mÜ©i bܧc tu trì cûa ngÜ©i hành thiŠn. Trâu ª Çây tÜ®ng trÜng cho THÂN và ngÜ©i chæn trâu tÜ®ng trÜng cho TÂM. Møc Çích cûa thiŠn ÇÎnh là làm cho Thân, Tâm hòa h®p và an tÎnh. MÜ©i bÙc h†a "chæn trâu" liŒt kê theo thÙ t¿ sau Çây:

1.-VÎ Møc: giai Çoån ÇÀu chÜa có s¿ chæn dÅn, thân con trâu màu Çen chåy rong kh¡p nÖi, rÃt hung hæng. ñây là giai Çoån "vô minh che lÃp trí tuŒ."

2.-SÖ ñiŠu: bܧc ÇÀu, trâu ÇÜ®c ch‰ ng¿ Nj ÇiŠu khi‹n, bÙc tranh mô tä con trâu Çã bÎ xÕ dây vào mÛi, mõm trâu Çã chuy‹n sang màu tr¡ng, š nói b¡t ÇÀu b§t khÄu nghiŒp, nhÜng vÅn hung hæng tìm cách chåy thoát. Ý nói lúc m§i tÆp luyŒn thì còn g¥p nhiŠu trª l¿c, Tâm chÜa kh¡c ch‰ ÇÜ®c thân, trí chÜa ÇiŠu khi‹n ÇÜ®c thân xác m¶t cách dÍ dàng.

3.-Thø Ch‰: giai Çoån này, trâu Çã chÎu s¿ ch‰ ng¿ cûa ngÜ©i chæn. Tranh vë ÇÀu trâu hóa tr¡ng, tÜ®ng trÜng s¿ giác ng¶ cûa trí, tuy vÆy vÅn phäi còn n¡m dây. Ý nói Tâm Çã chi phÓi ÇÜ®c Thân nhÜng phäi luôn luôn canh chØng.

4.-HÒi Thû: giai Çoån "quay ÇÀu," tranh vë cänh trâu bÎ bu¶c vào gÓc cây, màu tr¡ng Çã lan tØ ÇÀu xuÓng hai chân trܧc, š nói s¿ giác ng¶ Çang tæng dÀn. Trâu Çã tÜÖng ÇÓi thuÀn, vŠ cæn bän, thân tâm không còn chao Çäo, v†ng Ƕng nhiŠu.

5.-ThuÀn Phøc: giai Çoån này không cÀn bu¶c trâu n»a, không cÀn phäi dÅn d¡t nhÜ trܧc, ngÜ©i Çâu trâu Çó, tuy vÆy vÅn còn phäi cÀm roi. Tranh vë mình trâu Çã hóa tr¡ng già nºa.

6.-Vô Ngåi: giai Çoån trâu và ngÜ©i chæn không còn canh chØng nhau n»a. Tranh vë trâu n¢m yên, toàn thân Çã hóa tr¡ng gÀn h‰t, chÌ còn phÀn mông là Çen. Ý chÌ còn phÀn sinh døc chÜa ch‰ ng¿ ÇÜ®c.

7.-NhÆm VÆn hay NhiŒm vÆn: tranh vë trâu Çã hóa tr¡ng toàn thân, ngø š Çã phá ÇÜ®c màn vô minh Çen tÓi, Tâm, Thân Çã có s¿ ÇÒng ÇiŒu, không còn phân biŒt n¶i tâm, ngoåi cänh n»a.

8.-TÜÖng Vong: sau giai Çoån "nhÆm vÆn," ngÜ©i chæn và trâu trª thành m¶t, cho nên ch£ng còn vÃn NJ gì Ç¥t ra n»a và nhÜ th‰ là cä hai cùng bi‰n mÃt. Giai Çoån này thân tâm h®p nhÃt không còn phân biŒt cái nào, nên cä hai NJu mÃt. NgÜ©i và trâu cùng ngao du an låc...

9.-ñ¶c Chi‰u: giai Çoån trâu không cÀn ljn ngÜ©i chæn n»a, không còn là "trâu" n»a, tâm thân Çã giác ng¶ và h®p nhÃt. ñây là giai Çoån chÌ còn Tâm tÕa sáng v§i chân th‹.

10.-Song DÅn: giai Çoån không còn cä tâm cänh n»a, chÌ còn m¶t vòng tròn trÓng không: không trâu, không ngÜ©i, không cä bÃt cÙ cái gì...

TRÂU TRONG ñÔNG Y DÐC

Trong sách thuÓc ñông Y, có nhiŠu tên thuÓc có ch» "NgÜu" hay ch» "Sºu." Ch£ng hån:

-NgÜu TÃt, Nam dÜ®c g†i là CÕ Xܧc, có tác døng làm månh gân cÓt, ch»a båi liŒt, nhÙc mÕi, ÇiŠu huy‰t, b° dÜÖng tinh, trØ sÓt rét kinh niên.

-Khiên NgÜu tº hay H¡c sºu, Nam dÜ®c g†i h¶t Bìm bìm tác døng: l®i ti‹u, thông quan, sát trùng, trØ bÌ, long Ç©m, ch»a suy‹n, trØ táo bón, ch»a thûy thÛng.

-Thiên NgÜu là con xén tóc, xác khô cûa nó dùng trØ thÃp kinh nÖi trÈ con, trØ phong ngÜ®c, hút mû ª nh†t, møn Çinh.

-Oa NgÜu là con Sên, ch»a chÙng phong tà méo lŒch miŒng, kinh phong co qu¡p, bÎ sÜng vì r‰t c¡n.

-M¶c NgÜu là hoa Ngâu, có tác døng tr® tiêu, an thÀn.

-NgÜu Bàng tº, còn có ba tên khác: H¡c phong tº, ñåi l¿c tº, Thº miên tº, là m¶t loåi quä chín khô (Fructus Arctii) ch»a cäm sÓt do phong nhiŒt, c° h†ng sÜng Çau, Çau lÜng...

-NgÜu hoàng tÙc là sÕi (sån) trong mÆt trâu (Calculus Bovis) ch»a sÓt cao mê säng, Çiên cuÒng, l« miŒng, trÈ em kinh phong...

-NgÜu giác tÙc sØng trâu, mài uÓng trØ nhiŒt Ƕc, ch»a thÜÖng hàn, phong Çàm.

-NgÜu giác tai tÙc nÕ sØng trâu, có khä næng ch»a trÜ©ng phong ǧi hå, ki‰t lœ.

-Thûy NgÜu nhøc tÙc thÎt trâu, có tác døng: hòa tÿ, ích thÆn, b° gân cÓt, ch»a thûy thÛng.

-Hoàng NgÜu nhøc tÙc thÎt bò, làm Ãm tÿ, tæng khí, månh chân và lÜng.

-Trâu c° tÙc cây x¶p, cây väy Óc (Ficus pumila) dång quä khô hay tÜÖi, tác døng kích thích tiêu hóa, ch»a cÖ th‹ suy nhÜ®c, di tinh, liŒt dÜÖng, phø n» ít s»a.

-Cá lÜ«i Trâu, ti‰ng Hán là Tœ Møc ngÜ (cá l©n bÖn), có tác døng: b° hÜ, ích khí. Không nên æn nhiŠu vì có th‹ bΠǶng khí ª gan.

TRÂU TRONG VˆN H¹A VIT NAM

Là m¶t nܧc nông nghiŒp, ngÜ©i ViŒt cÀn có sÙc kéo Nj cày bØa và chuyên chª vÆt døng. Trâu Çã ÇÜ®c thuÀn hóa và trª nên m¶t thành viên cûa gia Çình nông dân. Trong væn hóa dân t¶c ViŒt, trâu Çã xuÃt hiŒn rÃt ÇÆm nét. ñã có khá nhiŠu tranh vë, Çiêu kh¡c, hình tÜ®ng n°i vŠ trâu ÇÜ®c dùng Nj trang trí trong nhà và nhiŠu nÖi khác nhÜ Çình, chùa... Chùa PhÆt Tích (Ç©i nhà Lš) có con trâu b¢ng Çá ÇÙng chung v§i bÀy thú. Sách "Tang ThÜÖng NgÅu Løc" có ghi r¢ng:"...Nh»ng hình tÜ®ng trâu n¢m thành hàng dài trên nh»ng Çài sen cùng v§i tÜ®ng ng¿a, voi, sÜ tº, tê giác..." Hình tÜ®ng trâu trong tranh, trong các bÙc chåm n°i NJu mô tä s¿ bình an, thanh thän cûa ÇÒng ru¶ng, quê hÜÖng. Tranh ÇÒng quê ViŒt Nam thÜ©ng có hình tÜ®ng trâu... Dân gian Çã truyŠn tøng nhiŠu câu chuyŒn vŠ trâu rÃt lš thú, ch£ng hån chuyŒn "Con trâu vàng hÒ Tây," chuyŒn "VÎ quan bÎ Çày"...

ChuyŒn k‹ r¢ng: Dܧi triŠu nhà Lš, tåi Kinh Çô ñåi La có m¶t vÎ sÜ, pháp thuÆt rÃt cao cÜ©ng, tên là NguyÍn Minh Không. Minh Không cÛng là m¶t danh y. Tên hiŒu cûa ông là Không L¶. M¶t hôm NguyÍn Minh Không bi‰n thành m¶t vÎ hòa thÜ®ng, rÒi sang Trung QuÓc. Tåi Çây, Không L¶ Çã ch»a bŒnh, cÙu ÇÜ®c công chúa Ƕc nhÃt cûa vua nhà TÓng. Vua TÓng muÓn NJn Ön. Ông bèn xin vua ban cho m¶t ít vàng Nj vŠ Çúc m¶t quä chuông l§n. Ông mang theo m¶t hi‰c Çãy nhÕ, lúc y‰t ki‰n vua TÓng, ông trình Çãy lên, tâu vua chÌ xin m¶t sÓ vàng Ç¿ng ÇÀy túi này Nj Çúc m¶t cái chuông cúng PhÆt. ThÃy cái dãy nhÕ bé, vua chÃp thuÆn cho, sai quan gi» kho ÇÜa vào kho lÃy vàng. VØa vào cºa kho, Không L¶ thÃy m¶t con trâu dúc b¢ng vàng, to l§n hÖn con trâu thÆt, ÇÙng hiên ngang nhÜ Çang canh gi» kho tàng. Ÿ chính gi»a kho là nÖi chÙa m¶t loài kim quš hi‰m Çó là ÇÒng Çen "mË cûa vàng." SÜ Không L¶ dùng phép thuÆt mª túi, thâu gÀn quá nºa sÓ ÇÒng Çen trong kho. Viên quan Giám khÓ hoäng hÓt, lŒnh Çòi Không L¶ trä låi. Không L¶ nh¡c låi l©i hÙa cûa vua là cho lÃy bÃt cÙ loåi nào, chÌ ÇÀy cái túi nhÕ này thôi. Viên quan lÆp tÙc tâu lên vua, vua n°i giÆn ra lŒnh b¡t chém. Nh© có thÀn thông, Không L¶ nghe ÇÜ®c quy‰t ÇÎnh cûa vua TÓng, v¶i vàng tÄu thoát khÕi kho. Quan quân Çu°i theo, ljn b© sông, Không L¶ nhäy xuÓng Çò Nj qua sông, nhÜng vì túi kim loåi n¥ng quá làm Çò chìm lÌm. Minh Không liŠn ngä chi‰c nón "tu l©" lên m¥t nܧc làm thuyŠn Nj sang sông. ThÃy hiŒn tÜ®ng kÿ lå, quân TÓng không dám Du°i theo n»a.

VŠ ljn nܧc Nam, ngÜ©i ta Çã dùng sÓ ÇÒng Çen do ông lÃy ÇÜ®c, Çúc m¶t quä chuông l§n hình hoa sen hé nª, ti‰ng chuông thanh và vang xa... ñ‰n ngày khánh thành chuông, sÜ Không L¶ lÃy chày Çánh ti‰ng ÇÀu tiên. Ti‰ng chuông ngân xa, vang Ƕng ljn cä ngàn d¥m... Con trâu vàng ª trong kho nhà TÓng, nghe ti‰ng chuông ÇÒng Çen, nhÜ ti‰ng mË g†i, nên phóng chåy vŠ phÜÖng Nam. ThÃy con trâu b¢ng vàng chåy ljn, nhà sÜ v¶i ngØng ti‰ng chuông vì s® vàng ª Trung QuÓc cÛng së chåy sang h‰t, së gây nên hiŠm khích gi»a hai nܧc... SÜ Không L¶ bèn læn cái chuông xuÓng hÒ Tây, con trâu cÛng vØa chåy ljn và nhäy luôn xuÓng hÒ bi‰n mÃt cùng v§i chuông... SÜ Không L¶ phán r¢ng:"HÍ nhà nào m¶t chÒng m¶t v®, sinh hå ÇÜ®c mÜ©i con trai thì ÇÜ®c chuông này và con kim ngÜu Çó."

CHUYN V QUAN B ñ€Y

Ngày xÜa vào th©i m§i tåo thiên lÆp ÇÎa, dܧi ÇÃt loài ngÜ©i chÜa có lúa gåo Nj æn. Ng†c Hoàng ThÜ®ng ñ‰ liŠn cº m¶t chÙc quan ª Thiên triŠu xuÓng giúp trÀn gian m¶t sÓ håt giÓng Çó là håt lúa và håt cÕ. Ng†c Hoàng Çã nói cho vÎ thiên sÙ bi‰t rõ Ç¥c Çi‹m cûa hai loåi giÓng khác nhau này: giÓng lúa có Ç¥c tính m†c rÃt chÆm, nhÜng là thÙc æn chính cûa ngÜ©i, phäi gieo xuÓng trܧc, còn giÓng cÕ thì m†c rÃt nhanh, sÓng rÃt dai và dÍ dàng, công døng cûa cÕ là Nj phû m¥t ÇÃt cho xanh tÜÖi, gi» s¿ Äm ܧt, së vãi xuÓng sau... VÎ quan vâng då lãnh sÙ mång bay xuÓng trÀn gian. Trên ÇÜ©ng Çi thÃy cänh lå và vui nên tha hÒ rong ru°i... khi s¿c nh§ viŒc gieo giÓng, ông lÃy nhÀm håt cÕ vãi xuÓng ÇÃt trܧc, tÙc thì cÕ m†c ngay và nhanh chóng phû m¥t ÇÃt, thiên sÙ kinh hoäng, v¶i lÃy giÓng lúa ra gieo xuÓng nh»ng ch‡ ÇÃt cÕ chÜa lan t§i... nhÜng vì lúa m†c chÆm nên bÎ cÕ lÃn rÃt nhiŠu...Trên tr©i Ng†c Hoàng theo dõi, bi‰t s¿ viŒc ch£ng may cho loài ngÜ©i. Khi vÎ quan này trª vŠ, Ng†c Hoàng Çã xº phåt, Çày xuÓng trÀn gian lÆp công chu¶c t¶i. NhiŒm vø cûa vÎ quan bÎ Çày này là: m¶t m¥t phäi giúp loài ngÜ©i cày ÇÃt trÒng lúa, m¶t m¥t phäi tiêu thø b§t loài cÕ... do vÆy, vÎ quan Thiên triŠu lÖ Çãng này phäi hóa thành con trâu, ngày ngày làm viŒc nh†c nh¢n, cÀn cù, nhÅn nåi... mà chÌ ÇÜ®c æn cÕ thôi. Cái ÇÀu trâu v§i hai cái sØng cong và ÇËp là k› niŒm cái mÛ cûa m¶t th©i làm quan trên tr©i.

Ca dao, tøc ng» vŠ trâu cÛng rÃt phong phú.

ñã có nh»ng bài thÖ, bài ca dao vŠ trâu ÇÜ®c ph° thành nhåc.

Trong væn chÜÖng do các vÎ có h†c sáng tác, có cuÓn "Løc Súc Tranh Công." ñây là m¶t truyŒn ngø ngôn, làm theo th‹ thÖ song thÃt løc bát, gÒm 570 câu, mÜ®n sáu con vÆt nuôi trong nhà Nj nói ljn s¿ tranh chÃp, k‹ công và dèm pha lÅn nhau trong xã h¶i loài ngÜ©i. Trâu, chó, ng¿a, dê, gà và heo tiêu bi‹u cho sáu loåi ngÜ©i.

TruyŒn ÇÜ®c b¡t ÇÀu b¢ng nh»ng l©i tâm s¿, trÀn tình cûa trâu:

"Trâu mÕi nh†c trâu liŠn næn nÌ:

M¶t mình trâu ghe n‡i gian nan!...

VŠ ti‹u thuy‰t hiŒn Çåi thì có cuÓn "Con Trâu" cûa tác giä TrÀn Tiêu thu¶c l§p các nhà væn tiŠn chi‰n. M¶t tác phÄm khác nói nhiŠu ljn trâu và sinh hoåt nông thôn ViŒt Nam là cuÓn "CÆu Bé Nhà Quê" cûa TØ Ng†c. Nhiìn chung có th‹ nói Trâu Çã trª thành m¶t th‹ tài trong væn chÜÖng nghŒ thuÆt dân t¶c ViŒt.

TRÂU TRONG NGÔN NG VIT

Trong ngôn ng» thÜ©ng ngày hình tÜ®ng TRÂU Çã xuÃt hiŒn khá nhiŠu. Sau Çâu là m¶t sÓ tØ ng» liên quan ljn hình tÜ®ng trâu:

-ñÀu trâu m¥t ng¿a: chÌ s¿ thô båo, hung hãn. Có lë Çây là m¶t thành ki‰n có phÀn oan cho trâu và ng¿a. Vì s¿ th¿c trâu, ng¿a không làm ÇiŠu gì håi ngÜ©i m¶t cách vô c§, trâu ng¿a thÜ©ng giúp ích hÖn là tác håi. Th‰ thì do Çâu khi m¡ng mÕ ai låi dùng ch» "ÇÀu trâu m¥t ng¿a? Theo tôi s¿ hi‹u lÀm này có lë b¡t nguÒn tØ hai chÙc quan mà trâu và ng¿a Çäm nhiŒm dܧi Âm Phû, giúp cho Diêm VÜÖng trong viŒc canh gi» và dÅn Ƕ t¶i phåm vào các tÀng ÇÎa ngøc. "NgÜu ñÀu" và "Mã DiŒn" là hai vÎ quan ÇÜ®c Diêm VÜÖng ch†n vì bän chÃt cûa trâu thÆt thà, chÖn chÃt, bän chÃt cûa ng¿a là chính tr¿c (th£ng nhÜ ru¶t ng¿a) cä hai vÎ này NJu khó bÎ lung låc bªi vÆt chÃt, tiŠn tài, không th‹ mua chu¶c ÇÜ®c. NgÜu ñÀu, Mã DiŒn là hai vÎ quan công minh tåi ñiŒn Diêm VÜÖng. Trong løc súc chÌ có trâu và ng¿a là ÇÜ®c làm quan to.

-Thân trâu ng¿a: chÌ s¿ hi sinh Nj phøc vø. TruyŒn KiŠu có câu:"Làm thân trâu ng¿a NJn bù trúc mai." Thành ng» "làm trâu làm ng¿a" chÌ s¿ vÃt vä nhøc nh¢n phäi chÎu Ç¿ng.

-ñÒ trâu: là ti‰ng dùng Nj miŒt thÎ m¶t ngÜ©i nào v§i hàm š h† là ngÜ©i thô l‡ c¶c c¢n...

-Trâu chÆm uÓng nܧc Çøc: š nói kÈ Ç‰n sau bÎ thiŒt thòi vŠ quyŠn l®i.

-Låc ÇÜ©ng theo Çuôi chó, låc ngõ n¡m Çuôi trâu: š nói trâu có trí nh§ tÓt ÇÓi v§i ch‡ ª.

-Con trâu là ÇÀu cÖ nghiŒp: š nhÃn månh vai trò quan tr†ng cûa trâu trong s¿ nghiŒp cûa nhà nông.

-Hoa nhài c¡m bãi cÙt trâu: chÌ m¶t cu¶c hôn nhân chênh lŒch vŠ trí tuŒ, ª Çây s¿ thÃp kém thu¶c vŠ Çàn ông (câu sau là: "NgÜ©i khôn ª v§i ngÜ©i ngu b¿c mình!").

-Trâu bu¶c (hay trâu c¶t) ghét trâu æn: š nói kÈ không ÇÜ®c æn ghét kÈ Çang có æn. ñây là con ngÜ©i mÜ®n trâu Nj nói nhau, chÙ s¿ th¿c không bi‰t loài trâu có thói ganh tÎ này hay không?

Ngoài ra còn m¶t sÓ ti‰ng chuyên môn liên quan ljn trâu cÛng ÇÜ®c dùng cho ngÜ©i, ch£ng hån thành ng» "bÎ xÕ mÛi" tÙc là bÎ chi phÓi, bÎ khÓng ch‰ Nj sai khi‰n, bÎ dø d‡... "ÇÈ trâu" là mang thai nhiŠu ngày hÖn chín tháng mÜ©i ngày.

Câu nói "Gái mÜ©i bäy bÈ gãy sØng trâu, trai mÜ©i bäy Çâm thâu c¶t nhà" låi chÌ thÎ m¶t loåi sÙc månh khác liên quan ljn tu°i dÆy thì cûa nam n».

ChuyŒn trâu ch¡c ch¡n còn rÃt nhiŠu, bài này chÌ xin hÀu Ƕc giä m¶t vài møc mua vui ÇÀu næm m§i.