TRUNG NGÔN

M¶t lÀn n»a, Hùng låi ÇÜ®c làm viŒc v§i bÆc thÀy ÇiŒn änh Benoit Delhomme, cÛng nhÜ nhà âm nhåc truyŠn cäm Tôn ThÃt Ti‰t, Nj tåo nên m¶t k‰t h®p hình änh và âm thanh t§i biên gi§i cûa siêu th¿c.
Vào cuÓi næm 1995, báo chí loan tin m¶t phim ViŒt Nam ÇÜ®c giäi thܪng SÜ Tº Vàng (Golden Lion) tåi ñåi H¶i Liên Hoan Phim ª Venise - Ý, tháng Chín, 1995. Báo chí ViŒt Nam trong cÛng nhÜ ngoài nܧc Çã lÃy làm t¿ hào vŠ Çåo diÍn là ngÜ©i Pháp gÓc ViŒt TrÀn Anh Hùng, nhiŠu ngÜ©i Çã xem nhÜ Çây là m¶t "vÈ vang dân ViŒt," Ç¥c biŒt báo chí trong nܧc Çã h‰t l©i tán thܪng... m¥c dù chÜa hŠ ÇÜ®c bi‰t cuÓn phim diÍn tä chuyŒn gì. NgÜ©i ta chÌ bi‰t r¢ng Çây là m¶t phim ÇÜ®c quay tåi thành phÓ Sài Gòn trong næm 2026. Phim ÇÜ®c vi‰t và Çåo diÍn bªi TrÀn Anh Hùng, tác giä cûa phim "Mùi ñu Çû xanh" (The Scent of Green Papaya) mô tä chân dung trÀm l¥ng cûa m¶t gia Çình ViŒt Nam vào ÇÀu th‰ k› thÙ XX, khung cänh cûa bu°i giao th©i gi»a hai nŠn væn hóa khi ngÜ©i Pháp Ç¥t nŠn Çô h¶ tåi ViŒt Nam, phim này cÛng ÇÜ®c quÓc t‰ hoan nghênh và cÛng Çã ÇÜ®c giäi Academy Award vŠ phim ngoåi quÓc hay nhÃt. Có lë vì vÆy mà B¶ Væn Hóa C¶ng sän ViŒt Nam Çã cho phép TrÀn Anh Hùng th¿c hiŒn phim "Cyclo" tåi ViŒt Nam, v§i š nghï r¢ng phim này ch¡c cÛng Çåi loåi nhÜ "Mùi ñu Çû xanh".

Phim "Cyclo" cûa Çåo diÍn TrÀn Anh Hùng do nhà sän xuÃt phim Benoit Jaubert cùng v§i France’s Lazennec Studio th¿c hiŒn.

Phim "Cyclo" là chuyŒn cûa m¶t phu Çåp xích lô trÈ tu°i bÎ xoáy sâu vào t¶i ác sau khi chi‰c xe xích lô cûa anh ta bÎ Çánh cܧp ngay gi»a thanh thiên båch nhÆt mà không m¶t ai ra tay cÙu tr®. Phim mô tä m¶t th‰ gi§i cûa ma cô, mÓi lái, Çï Çi‰m, ma túy và gi‰t ngÜ©i... minh h†a m¶t bÙc tranh vŠ Ç©i sÓng thành thÎ không n¢m trong tÀm ki‹m soát cûa chính quyŠn. NÖi Çây chÌ có båo l¿c, chÌ có mÜu ÇÒ nham hi‹m, chÌ có nh»ng hành Ƕng Ƕc ác, mång sÓng ngÜ©i dân lÜÖng thiŒn không có gì bäo Çäm. Cänh chính trong phim là m¶t khu phÓ Çông Çúc, tÒi tàn, hoang ph‰, n¢m ngay trên m¶t con ÇÜ©ng r¶n rÎp lÜu thông... Anh thanh niên Çåp xích lô trong lúc Çi ti‹u bên hè phÓ, bÎ m¶t b†n bæng Çäng cܧp mÃt chi‰c xe, anh vØa chåy theo, vØa la cÀu cÙu, nhÜng m†i ngÜ©i NJu dºng dÜng nhÜ không có chuyŒn gì xäy ra(!). Ngay cä lúc b†n cܧp chÆn anh ta låi và quÆt anh ngã xuÓng m¥t ÇÜ©ng, rÒi Çánh anh t§i tÃp, nh»ng ngÜ©i Çang sinh hoåt buôn bán quanh Çó cÛng không hŠ mäy may Ƕng tÌnh... RÒi ch£ng hi‹u vì sao anh ta bÎ b¡t nhÓt vào m¶t cæn gác hoang tàn, bÎ hành hå tàn nhÅn bªi m¶t nhóm hai ba thanh niên æn m¥c theo lÓi "anh chÎ giang hÒ," hành hå xong, chúng "ra Ön t‰ Ƕ" cho anh m¶t ít tiŠn æn uÓng, rÒi dø d‡ anh th¿c hiŒn t¶i ác Nj có tiŠn trä NJn chi‰c Cyclo bÎ cܧp Çi. Sau m¶t vài træn trª, tranh chÃp n¶i tâm ng¡n ngûi, anh xích lô Çã lao vào t¶i ác nhÜ gi‰t ngÜ©i, ÇÓt nhà, v.v... Phim có nhiŠu cänh và bi‰n cÓ (scènes et événements) hoàn toàn không có liên quan gì v§i nhau: vì lÓi chuy‹n cänh Ƕt ng¶t không måch låc. Ch£ng hån, cänh anh xích lô vØa nhÆn tiŠn công vØa t¡t thì hiŒn ra cänh m¶t cô gái hiŠn lành tìm t§i cæn nhà tÒi tàn cûa t¶i ác, nÖi Çây có "m¶t chàng thi sï ma cô" làm chû... Cänh m¶t ngÜ©i trung niên, dÜ©ng nhÜ có nhiŒm vø "dåy nghŠ" cho cô gái nhà lành, ra lŒnh cho cô làm m¶t viŒc tr¡ng tr®n, thô bÌ mà ch£ng ai hi‹u ÇÜ®c møc Çích Nj làm gì: NgÜ©i Çàn ông trung niên Ç¥t dܧi chân cô gái cái thau rÒi ra lŒnh "ñái vào"... rÒi cänh nh»ng cô gái Çi bán thân suÓt Çêm trª vŠ n¶p tiŠn, mŒt mÕi, chán chÜ©ng... RÒi cänh m¶t tên Çàn em bÎ thanh trØng: nó bÎ trói tay, bÎt miŒng b¢ng bæng nh¿a, tên Çàn anh chºi m¡ng, giäng giäi luÆt giang hÒ... rÒi dùng dao nh†n c¡t ÇÙt måch máu ª c° cho máu phun lên thành vòi, y hŒt nhÜ các cu¶c thanh toán trä thù trong phim båo hành ki‹u HÒng Kông... rÒi cänh phòng trà, tiŒm nhäy có vÛ sexy, cô gái kia Çã li‰c m¡t ÇÜa tình và Çã quy‰n rÛ ÇÜ®c tên thÜÖng gia ñài Loan, nó b¢ng lòng m©i cô Çi qua Çêm v§i giá 500 MÏ kim. K‰t quä: cô gái bÎ tên thÜÖng gia phá trinh, Çau kh° khóc tûi, muÓn t¿ tº... tên thi sï ma cô cäm thÃy ân hÆn, liŠn trút cæm thù lên tên khách ngoåi quÓc b¢ng cách Çâm ch‰t nó, nhét sÓ Çô-la mua trinh Çêm qua vào miŒng nó... K‰t cu¶c cuÓn phim là m¶t trÆn hÕa hoån l§n thiêu røi cæn phÓ t¶i ác... và chàng thi sï ma cô. ñây là m¶t cách mª nút th¡t (dénouement) có tính cách tÜ®ng trÜng: ng†n lºa së hóa giäi tÃt cä.

ña sÓ ngÜ©i xem phim "Cyclo" NJu không hi‹u ÇÜ®c phim muÓn diÍn tä ÇiŠu gì? Tác giä muÓn truyŠn Çåt cái gì? Phäi chæng vì Çây là m¶t lÓi sáng tåo quá m§i mÈ, trình Ƕ khán giä không b¡t kÎp? Tôi nghï r¢ng: sª dï phim "Cyclo" làm cho gi§i thܪng ngoån bình thÜ©ng høt hÅng là vì phim không có cÓt truyŒn, kÎch bän không theo luÆt nhÃt quán (Lois des trois unités) thông thÜ©ng. HÀu nhÜ tác giä Çã sº døng quá nhiŠu bi‹u tÜ®ng, nhÜng nh»ng hình tÜ®ng låi chÜa ÇÀy Çû tính cách Çi‹n hình. Có th‹ thÃy phim Cyclo là tØng ti‹u phÄm riêng rë ÇÜ®c quay chung thành m¶t cuÓn. ñÓi v§i gi§i thܪng ngoån có khuynh hܧng nghiên cÙu nghŒ thuÆt, thì phim Cyclo có nhiŠu Çi‹m cÀn phäi xem xét låi.

ñÜa ra vÃn NJ này, ch¡c có ngÜ©i së e ngåi, vì cho r¢ng Çây là m¶t phim ÇÜ®c giäi SÜ Tº Vàng tåi Ý, thì làm sao có sÖ hª ÇÜ®c? Xin thÜa là không phäi hÍ ÇÜ®c ngoåi quÓc khen thܪng là nhÃt ÇÎnh phäi toàn bích. Tôi së xin lÀn lÜ®t nêu lên nh»ng Çi‹m mà theo s¿ hi‹u bi‰t gi§i hån cûa tôi, là không °n.

ñI”M KHÔNG ˜N ñ„U TIÊN: S KH¹ HI”U!

ChuyŒn phim không måch låc. Ngay cä tài tº vai chính là Lê Væn L¶c khi ÇÜ®c phóng viên báo Mercury News hÕi, anh Çã thú nhÆn r¢ng: "Th¿c s¿ tôi ch£ng hi‹u ÇÜ®c cuÓn phim nói gì... Tôi không th‹ nh§ nh»ng gì Çã xäy ra trong tÃt cä."

ñI”M KHÔNG ˜N TH­ HAI: CNH TRONG PHIM KHÔNG ˆN KHP VI HIN THC X‚ HI

TrÀn Anh Hùng Çã d¿ng nên nh»ng cänh không æn kh§p v§i hiŒn th¿c xã h¶i - Çó là m¶t xã h¶i Çang ª dܧi quyŠn m¶t ch‰ Ƕ cai trÎ b¢ng Çû loåi công an chìm n°i và cä cái g†i là tai m¡t nhân dân - HiŒn th¿c này ÇÜ®c nhÆn diŒn m¶t cách tÜ®ng trÜng qua hình änh các t© giÃy båc có hình HÒ Chí Minh, qua y phøc cûa công an ViŒt Nam C¶ng Sän trong phim. Dï nhiên, trên nguyên t¡c thì nghŒ thuÆt phäi ÇÜa ngÜ©i ta vÜ®t lên trên hiŒn th¿c Nj Çi vào th‰ gi§i bi‹u tÜ®ng. NhÜng theo nhà thÄm mÏ h†c Pháp Jean Berthelemy thì "L’Art nous fait pressentir une manière d’être qui dépasse les ressources de la nature. Les objets qu’il pose y participent, mais à titre de symboles, et dans la mesure seulement où le symbole participe de la réalité" (NghŒ thuÆt làm cho ta cäm nhÆn m¶t cách th‰ hiŒn h»u vÜ®t qua nh»ng nguÒn måch cûa thiên nhiên. Nh»ng ÇÓi tÜ®ng mà nghŒ thuÆt d¿ng nên phäi tham d¿ vào Çó v§i tÜ cách nh»ng bi‹u tÜ®ng và chÌ trong mÙc Ƕ mà bi‹u tÜ®ng tham d¿ vào hiŒn th¿c). Nói cách khác, dù ÇiŒn änh có m¶t ngôn ng» riêng, khác v§i b¶ môn khác, nhÜng m†i hÜ cÃu cûa trí tܪng tÜ®ng sáng tåo NJu b¡t nguÒn tØ hiŒn th¿c. Trong Phim Cyclo, Çåo diÍn Çã tåo nên nh»ng cänh sai låc, cÜ©ng ÇiŒu không Çúng ch‡, Çúng lúc. Ví dø: Cänh Çàn anh trong bæng Çäng gi‰t ÇÒng b†n, Çoån phim này hoàn toàn mô phÕng phim bæng Çäng HÒng Kông. ñåo diÍn Çã thi‰u ho¥c không nghiên cÙu tâm tính (mentalité) và cách hành xº cûa ngÜ©i ViŒt Nam nên Çã Çem s¿ tàn ác ki‹u bæng Çäng HÒng Kông gán cho ngÜ©i ViŒt. Mô phÕng là ÇiŠu kiêng kœ trong nghŒ thuÆt. Tính cách Ƕc Çáo cûa nghŒ thuÆt n¢m trong cách th‰ diÍn tä hÖn là trong s¿ viŒc, trong s¿ soi sáng nhiŠu hÖn là nÖi vÆt th‹ (L’originalité est moins dans les objets que dans leur éclairage, moins dans les choses dites et peintes que dans la manière de les dire ou de les peindre - Traité de L’Esthétique- Berthelemy-p.297).

Ngay trong nhiŠu phim cûa Âu, MÏ, nhÃt là phim Pháp, các màn båo hành, tàn ác rÃt ít khi ÇÜ®c chi‰u m¶t cách chi ti‰t nhÜ trong phim Cyclo và phim HÒng Kông.

ñI”M KHÔNG ˜N TH­ BA: PHIM KHÔNG PHN NH ñÚNG TÂM LÝ X‚ HI NGОI VIT

ñåo diÍn thi‰u nghiên cÙu (étude) vŠ tâm lš xã h¶i khi mô tä cänh anh phu xích lô g¥p nån gi»a ÇÜ©ng mà ngÜ©i chung quanh, ÇÒng bào ai cÛng bình thän, không ai nao núng, cÛng không có ngÜ©i xúm låi xem ho¥c la cÀu cÙu phø... VŠ m¥t væn hóa Çây có th‹ xem nhÜ m¶t xúc phåm ljn tâm tÜ tình cäm ngÜ©i ViŒt bình thÜ©ng, vŠ hoàn cänh chính trÎ thì Çây là m¶t xuyên tåc s¿ thÆt vì ª ViŒt Nam c¶ng sän lܧi công an dày Ç¥c làm gì có m¶t khu an toàn cho nh»ng hoåt Ƕng phi pháp... VŠ cänh anh Tàu ñài Loan Çi mua trinh thì hoàn toàn sÖ hª n‰u không muÓn nói là ngây ngô vì có thÜÖng gia ngoåi quÓc nào låi ljn nh»ng ch‡ tÒi tàn nhÜ th‰ mà tìm gái rÒi æn ª ngay Çó Nj rÒi bÎ thanh toán m¶t cách dÍ dàng nhÜ vÆy!

Cänh chuyên chª ma túy cÛng cho thÃy là Çåo diÍn không hi‹u gì vŠ hoåt Ƕng cûa công an c¶ng sän... Các bao thuÓc dÃu vào trong heo thÎt... TrÀn Anh Hùng không bi‰t ÇÜ®c là vŠ m¥t an ninh h† luôn luôn bÓ trí công an chìm vào tÃt cä m†i nÖi m¶t cách ch¥t chë và tinh vi... Do Çó, n‰u có buôn lÆu hàng quÓc cÃm thì phäi có ho¥c do chính h† t° chÙc mà thôi.

Phim "Cyclo" Çã ÇÜ®c giäi SÜ Tº Vàng tåi Venise, phäi chæng ban tuy‹n ch†n Çã chú tr†ng vào khía cånh nhân bän nhiŠu hÖn là k‰t cÃu và bÓ cøc. Khía cånh nhân bän Çó là chút ánh sáng lÜÖng tri còn låi Çã bØng lên tØ nh»ng thân phÆn bi thäm. Cái "nhÃt Çi‹m lÜÖng tâm" Ãy Çã Çánh thÙc và ÇÜa con ngÜ©i vÜ®t ra vòng t¶i l‡i... dù phäi trä b¢ng cä phÀn Ç©i còn låi. Hình tÜ®ng ng†n lºa thiêu cháy cæn nhà, thiêu cháy cu¶c Ç©i b‰ t¡c cûa chàng thi sï ma cô mang m¶t š nghïa sâu xa. Lºa là m¶t phÜÖng tiŒn hóa giäi h»u hiŒu giúp cho tÃt cä thiŒn ác nên hÜ ÇŠu trª vŠ cát bøi.

Phim Cyclo bÎ cÃm vào ViŒt Nam là nÖi nó ÇÜ®c dàn d¿ng, vì n¶i dung phim Çã xúc phåm ljn nŠn væn hóa và Çåo lš truyŠn thÓng cûa ngÜ©i ViŒt. HiŒn nay, tåi các thành phÓ l§n nhÜ Sài Gòn, Hà N¶i, Häi Phòng nån Çï Çi‰m, ma cô, bæng cܧp, ma túy và bŒnh Aids Çang tràn ngÆp cùng v§i t¶i ác nhÜng không ljn n‡i nhÜ trong phim Cyclo cûa TrÀn Anh Hùng.

ñÂU L€ KHUYNH HНNG NGH THUT cûa TR„N ANH H¨NG?

Có ngÜ©i cho r¢ng, phim Cyclo ÇÜ®c Üa thích ª ngoåi quÓc vì nó Çáp Ùng cái "gout exotique" nh© thÎ hi‰u thích cûa lå cûa m¶t sÓ ngÜ©i Âu, MÏ. NgÜ©i ViŒt thÜ©ng thích xem nh»ng phim có cÓt truyŒn, có ÇÀu Çuôi m¶t cách c° Çi‹n, cho nên phim Cyclo không Çem låi s¿ thích thú nào Çáng k‹. Tôi hoang mang vì không hi‹u ÇÜ®c khuynh hܧng nghŒ thuÆt cûa Çåo diÍn TrÀn Anh Hùng qua phim "Cyclo". Phim Cyclo phøc vø cái gì? NghŒ thuÆt hay nhân sinh? Nó së Çem låi cái gì cho t° quÓc ViŒt Nam? VÃn NJ "L’Art pour l’homme, pour la société, pour le peuple" là vÃn NJ Çã quá cÛ. NhÜng cÀn Ç¥t låi ª Çây, vì phim Cyclo Çã làm nhiŠu ngÜ©i buÒn, thÆm chí b¿c tÙc. Không phäi buÒn b¿c vì bÎ TrÀn Anh Hùng våch trÀn s¿ thÆt, mà vì s¿ thi‰u khäo sát, nên vÓn li‰ng vŠ hi‹u bi‰t væn hóa ViŒt cûa Çåo diÍn quá sÖ sài ÇÜa ljn m¶t sÓ thi‰u sót tai håi. VŠ quan Çi‹m nghŒ thuÆt, tôi còn nh§ câu nói cûa Hugo: "L’art pour l’art peut être beau, mais l’art pour le progrès est plus beau encore" (NghŒ thuÆt vì nghŒ thuÆt có th‹ ÇËp, nhÜng nghŒ thuÆt phøc vø cho s¿ ti‰n b¶ còn ÇËp hÖn).

Lê Væn L¶c, tài tº chính, sau khi Çóng phim, Çã trª låi làm công viŒc sºa xe Çåp và xe g¡n máy trên ÇÜ©ng phÓ ñà N¤ng v§i m¶t niŠm ray rÙt, v§i m¶t m¥c cäm nào Çó... Anh Çã tâm s¿ v§i nhà báo Larimer tåi ñà N¤ng, quê hÜÖng anh, r¢ng: "Tôi phäi ti‰p tøc làm viŒc m¶t cách vÃt vä Nj ki‰m thêm tiŠn nuôi gia Çình." HiŒn anh ta không có d¿ ÇÎnh Çóng phim trª låi. Chû bút tuÀn báo Væn Hóa tåi ViŒt Nam, Phi Væn TÜ©ng Çã rÃt cay Ç¡ng ÇÓi v§i phim Cyclo này... Ông ta nói: "Toàn b¶ cuÓn phim NJu sai... CuÓn phim Çã làm nhiÍu loån Ç©i sÓng tåi ViŒt Nam; nó xúc phåm nhân dân ViŒt Nam rÃt nhiŠu. Thº hÕi n‰u có ngÜ©i nào xúc phåm ljn anh, anh có ûng h¶ h† không?... NghŒ thuÆt phäi phän ánh cu¶c sÓng h¢ng ngày và phäi h‡ tr® ÇÃt nܧc."