VIET Magazine 514: Poverty

CNH NGH×O V THÁI ñ ñI VI CNH NGH×O
TRONG VN CHÐ÷NG VIT NAM

NGUYÊN CHÂU
NGH×O là tình trång thiu ho¥c không có nh»ng phÜÖng tin có khä næng cung Ùng nh»ng nhu cÀu vÆt chÃt và tin nghi tÓi thiu cho Ç©i sÓng. Nh»ng phÜÖng tin cung Ùng này thÜ©ng ÇÜ®c quy vào m¶t thÙ, Çó là tin båc vì "có tin mua tiên cÛng ÇÜ®c." Do Çó, ngÜ©i ta thÜ©ng hiu nghèo là thiu ho¥c không có tin Ç tiêu dùng cho nh»ng nhu cÀu hay Ü§c muÓn thit th¿c...

Nói v NGH×O KH¹, væn chÜÖng Vit Nam th k XIX có khá nhiu tác giä. ñ¥c bit có hai bài phú chuyên Ç, Çó là:

1. "Hàn Nho Phong VÎ Phú" tác giä là NguyÍn Công TrÙ.

2. "Tài Tº ña Cùng Phú" tác giä là Cao Bá Quát.

Ngoài ra, còn có thi sï TrÀn T XÜÖng v§i m¶t sÓ bài thÖ ñÜ©ng LuÆt mô tä cänh nghèo, nh»ng h løy cûa cái nghèo...

Bài "Hàn Nho Phong VÎ" nói Çn "phong cách và mùi vÎ thÃm thía cûa cänh nghèo ÇÓi v§i m¶t nhà nho, tÙc là m¶t ngÜ©i có hc sách sº, có Çi thi Ç tin lên trên ÇÜ©ng lÆp thân, tìm s¿ nghip, nhÜng chÜa g¥p th©i... Çành phäi chn lÓi sÓng "vui v§i Çåo l Ç ÇÜ®c yên thân trong cänh nghèo" theo nguyên t¡c "an bÀn låc Çåo" mà các hin trit Çã rao giäng.

Bài "Tài Tº ña Cùng" mô tä nh»ng hoàn cänh khó khæn ht mÙc cûa m¶t ngÜ©i có tâm hÒn và Ç©i sÓng ngh sï, m¶t væn nhân, m¶t kÈ sï có chí khí cao nhÜng chÜa có cÖ h¶i Ç thi thÓ tài næng, th¿c hin l tÜªng cûa mình.

Nh»ng bài thÖ ñÜ©ng LuÆt cûa TrÀn T XÜÖng thì mô tä cänh nghèo m¶t cách cø th, th¿c t, v§i ging Çiu rÃt h¢n hc và chua chát. TrÀn T XÜÖng cÛng là m¶t nhà nho, m¶t anh hc trò nghèo Çang cÓ hc hành, cÓ thi Ç Ç vÜ®t thoát cänh nghèo.

Trong thÖ, phú, dÜ©ng nhÜ cái NGH×O chÌ gi§i hån trong "thân phÆn" cûa m¶t sÓ anh hc trò nghèo, m¶t sÓ nhà nho chÜa g¥p th©i, nghïa là chÜa có cÖ h¶i Ç ra làm quan... Do Çó, muÓn tìm hiu cái nghèo cûa ngÜ©i dân thÜ©ng, cûa xã h¶i, cÀn phäi Çi vào kho tàng væn chÜÖng bình dân, khäo sát các tÆp tøc và lÓi sÓng cûa quÀn chúng.

VÃn Ç ª Çây là tìm hiu cänh nghèo trong xã h¶i Vit Nam truyn thÓng và tìm xem quan nim và thái Ç¶ cûa ngÜ©i Vit ÇÓi v§i Giàu-Nghèo nhÜ th nào?

TH NO L NGH×O?

Trong hÀu ht các bài væn xÜa và nay, mi ngÜ©i Çu ngÀm hiu và cäm nhÆn ch» nghèo, nên ít ai chÎu ÇÎnh nghïa m¶t cách cø th. MuÓn tìm hiu vÃn Ç m¶t cách nghiêm túc, cÀn phäi ÇÜa ra m¶t ÇÎnh nghïa Ç làm nn täng cho suy luÆn.

M¶t cách t°ng quát: NGH×O là tình trång thiu ho¥c không có nh»ng phÜÖng tin có khä næng cung Ùng nh»ng nhu cÀu vÆt chÃt và tin nghi tÓi thiu cho Ç©i sÓng. Nh»ng phÜÖng tin cung Ùng này thÜ©ng ÇÜ®c quy vào m¶t thÙ, Çó là tin båc vì "có tin mua tiên cÛng ÇÜ®c." Do Çó, ngÜ©i ta thÜ©ng hiu nghèo là thiu ho¥c không có tin Ç tiêu dùng cho nh»ng nhu cÀu hay Ü§c muÓn thit th¿c: "Quê hÜÖng em nghèo l¡m ai Öi, mùa ñông thiu áo, Hè th©i thiu æn."

V nghïa bóng, "nghèo" chÌ thÎ tình trång thiu thÓn, yu kém. Ví dø: nghèo ch», nghèo tØ ng». Trong ngôn ng» MÏ, ch» Poor còn chÌ thÎ s¿ yu kém v sÙc khÕe, s¿ Çáng thÜÖng...

Trong ngôn ng» Vit, ch» "nghèo" thÜ©ng ÇÜ®c ghép v§i nh»ng ch» nhÜ Kh°, Khó, C¿c, Nàn, Hèn.

- Nghèo kh°: là tình trång phäi chÎu s¿ vÃt vä, cay Ç¡ng vì thiu thÓn phÜÖng tin Ç thÕa mãn nhu cÀu sÓng.

- Nghèo khó: tình trång khó khæn do nghèo ÇÜa Çn.

- Nghèo c¿c: thÜ©ng ÇÜ®c hiu nhÜ nghèo kh° nhÜng n¥ng hÖn m¶t phÀn. NgÜ©i ta cÛng dùng ch» "C¿c kh°" Ç chÌ s¿ thiu thÓn vÆt chÃt nhÜ tình cänh Çói, rét, vÃt vä trong cu¶c kim æn, sinh sÓng. Nhiu nÖi dùng m¶t mình ch» "C¿c" Ç diÍn tä ni khó khæn, lao nhc. Ch» "C¿c" nguyên ng» có nghïa là "ch tÆn cùng" cûa m¶t vÆt gì. Ch» "Kh°" gÓc Hán væn có nghïa là ñ¡ng.

- C¿c kh°: là Ç¡ng ht mÙc, tÆn cùng.

- Nghèo nàn: là tình trång "bÃt túc," khim khuyt m¶t sÓ Ç¥c tính, m¶t sÓ phÄm chÃt. Ví dø: væn chÜÖng nghèo nàn.

- Nghèo hèn: nói vì thiu thÓn phÜÖng tin cho nên np sinh hoåt thÃp kém.

Còn m¶t tØ ng» chÌ s¿ thiu tin båc, phÜÖng tin n»a Çó là ch» BÀn. Nguyên ng» Trung Hoa, ÇÜ®c Vit hóa. Ch£ng hån "c© båc là bác th¢ng bÀn," th¢ng bÀn ª Çây là th¢ng nghèo. Ch» "BÀn" cÛng có nghïa là thiu, kém nhÜ ch» nghèo. Ví dø: "BÀn sï" là hc trò nghèo, "bÀn huyt" là chÙng thiu máu (anaemia). NhÜng ch» "bÀn tæng" thì không chÌ thÎ s¿ thiu thÓn, nghèo khó cûa ngÜ©i tu PhÆt, mà là l©i nói khiêm tÓn, hå mình. Trong ting Vit, tØ ng» mà ngÜ©i ta s® nhÃt là hai ch» "BÀn Tin" vì nó Çã bÎ dùng theo nghïa xÃu có tính cách mit thÎ. S¿ thÆt, tØ nguyên ng», tØ ng» "BÀn Tin" có m¶t nghïa rÃt thit th¿c. "BÀn Tin" và "Phú Qu" là hai tØ ng» phän nghïa nhau, phát xuÃt tØ hai câu sách sau Çây:

"BÀn d» Tin, dø nhÖn chi sª Ó"

"Phú d» Qu, dø nhÖn chi sª døc"

nghïa là:

"Nghèo cùng v§i s¿ cÀn kim, mi ngÜ©i Çu ghét"

"Giàu Çi Çôi v§i sang trng, mi ngÜ©i Çu muÓn."

NhÜ vÆy t¿ nguÒn gÓc, hai ch» "bÀn tin" không có nghïa xÃu vì "nghèo" thì phäi "cÀn kim," "giàu" thì phäi "sang trng" m§i Çúng cách sÓng. V hc trò nghèo, ting Hán-Vit, còn có ch» "Hàn Sï." Nghïa gÓc cûa ch» "Hàn" là rét, lånh, là khí hÆu mùa ñông, s¿ cùng tÆn cûa næm. "Hàn sï" là ngÜ©i bÎ lånh mùa ñông vì không có áo, thiu æn. NgÜ©i ta cÛng dùng ch» "Hàn gia" Ç nói nhà nghèo, ho¥c dùng theo nghïa nhún nhÜ©ng. Hàn gia gÀn giÓng v§i "t xá"...

THÁI ñ ñI VI S NGH×O

Mª ÇÀu bài "Hàn Nho Phong VÎ," NguyÍn Công TrÙ Çã h¢n hc ÇÓi v§i s¿ nghèo khó, ông vit:

"Chém cha cái khó

Chém cha cái khó

Khôn khéo mÃy ai, xÃu xa m¶t nó

Løc c¿c (1) bày hàng sáu, rành rành kinh huÃn ch£ng sai

Vån t¶i (2) lÃy làm ÇÀu, Ãy Ãy ngån ngôn h£n có (3)..."

Qua thái Ç¶ cûa NguyÍn Công TrÙ, ngÜ©i ta thÃy cái nghèo rõ thÆt là Çáng ghét. S¿ h¢n hc và muÓn tiêu dit cái khó, cái nghèo Çã thÆt quyt lit nÖi NguyÍn Công TrÙ. ñó là vì kinh nghim xót xa v cänh nghèo bi thit mà ông Çã träi qua trong m¶t xã h¶i bÎ tin tài, l®i l¶c ng¿ trÎ: HÀu ht mi giá trÎ Çu tính phø theo tin cûa vÆt chÃt:

"HÍ không Çiu l®i khôn thành dåi

ñã có ÇÒng tin dª hóa hay." (Th Thái Nhân Tình-NCT)

ho¥c:

"Tin tài hai ch» son (4) khuyên ngÜ®c

Nhân nghïa Çôi ÇÜ©ng nÜ§c chäy xuôi." (VÎnh Nhân Tình)

Cái nghèo rÃt tai håi vì nó änh hÜªng nhiu Çn cu¶c sÓng hàng ngày, nó làm giäm thiu ho¥c hån ch s¿ phát trin cûa trí óc: "cái khó bó cái khôn" và NguyÍn Công TrÙ Çã rÃt cay cú, b¶c l¶ trong bài VÎnh Cänh Nghèo:

"Ch£ng phäi r¢ng ngây ch£ng phäi ÇÀn

Bªi vì nhà khó hóa bÀn thÀn

MÃy Ç©i thÀy kin mà thua mËo

Nghï phÆn th¢ng nghèo phäi bit thân..."

Cái thói Ç©i và tình ngÜ©i loåi này cÛng Çã ÇÜ®c NguyÍn BÌnh Khiêm mô tä m¶t cách ngao ngán trÜ§c NguyÍn Công TrÙ gÀn 4 th k:

"Còn båc còn tin còn Ç tº

Ht cÖm ht gåo ht ông tôi." (Th Thái Nhân Tình-NBK)

ho¥c:

"ñÜ®c th©i, thân thích chen chân Çn

ThÃt th, hÜÖng lÜ (5) ngänh m¥t Çi

.......................................................

©i nay nh»ng trng ngÜ©i nhiu cûa

B¢ng Çn tay không ai kÈ vì?"

Dân gian ghét cänh nghèo vì:

"BÀn cÜ trung thÎ vô nhÖn vÃn

Phú tåi sÖn lâm h»u khách tÀm."

"Nghèo ngay tåi phÓ không ai Çn

Giàu tÆn rØng sâu l¡m kÈ tìm."

ho¥c:

"Khó khæn ª ch® leo teo

Bà cô ông cÆu ch£ng Çiu hÕi sao

Giàu sang ª tÆn nÜ§c Lào

Hùm tha r¡n c¡n, tìm vào cho mau."

S¿ nghèo khó nhiu khi còn làm cho nh»ng ngÜ©i ru¶t thÎt xa cách nhau n»a. Tøc ng» có câu:

"Phú qu Ça nhân h¶i (6)

Cùng bÀn ông cÓ n¶i cÛng xa!"

NgÜ©i nghèo kh° nhøc nhÃt là khi túng thiu phäi Çi vay n®; chû n® Vit Nam xÜa thÜ©ng cao ngåo và khó khæn:

"Thân thÌ to to nhÕ nhÕ ta Çã mÕi c£ng ngÒi ch©

DÀn dà n n kia kia chúng nh»ng vuÓt râu làm b¶."

Thi sï TrÀn T XÜÖng Çã rÖi vào m¶t tình huÓng rÃt thê thäm:

"BÓ ª m¶t nÖi con m¶t nÖi

BÃm tay tháng n»a ht næm rÒi

Væn chÜÖng ngoåi hån quan không chÃm

Nhà cºa giao canh n® phäi bÒi..." (7)

và

"Båc Çâu ra ming mà mong ÇÜ®c

Tin chºa vào tay Çã ht rÒi

Van n® l¡m khi tràn nÜ§c m¡t

Chåy æn tØng b»a toát mÒ hôi."

Kt quä là:

"M¶t tuÒng rách rÜ§i con nhÜ bÓ

Ba ch» nghêu ngao v® chán chÒng."

THÁI ñ BµNH THN

Khác v§i NguyÍn Công TrÙ và TrÀn T XÜÖng, Cao Bá Quát là ngÜ©i ÇÒng th©i, cÛng lâm vào cänh nghèo thê thit nhÜng låi không có thái Ç¶ cay cú, h¢n hc. Tâm trång Cao Bá Quát låi tØ cänh nghèo tìm lÓi vÜÖn lên m¶t l tÜªng, cho nên có vÈ bình thän.

Cao Bá Quát Çã mô tä cänh nghèo cûa mình m¶t cách nhË nhàng, bóng bÄy nhÜ sau:

"Lu nho nhÕ kéo tÃm tranh lÜ§p thÜ§p

Ngày thê lÜÖng håt n¥ng, git mÜa sa;

ñèn cÕn con, có chic chiu lôi thôi, Çêm tÎch mÎch chung soi vÀng træng tÕ."

"Áo Trng Do (8) båc thch, giäi xuân thu cho ÇÜ®m s¡c cÀn lao;"

"CÖm Phiu mÅu (9) hÄm sì Çòi tu nguyt phäi ngÆm mùi tân kh°"

"Gió træng rÖi røng Ç cái quyên gÀy, sÜÖng tuyt h¡t hiu làm con nhån võ."

"Túi thanh båch ngÜ®c xuôi min khách ÇÎa, træm nghìn ÇÜ©ng chÌ nhn dt thÜa mau; Çèn toan hàn thÙc nh¡p mái nam song, dæm ba ngn lºa huÿnh (10) khêu nho nhÕ..."

Sau khi Çã tä mái nhà tranh thê lÜÖng, chic Çèn, chic chiu, áo rách rÜ§i båc màu, sÓng nh© cÖm hàng xóm qua ngày nên thân th gÀy còm, khi phäi Çi Çó Çây mà không ÇÒng nào trong túi, khi hc hành không có tin mua dÀu nên phäi dùng ánh sáng Çôm ÇÓm Ç Çc sách... thì Cao Bá Quát Çã bày tÕ chí và hoài bão cûa mình m¶t cách tha thit.

"Bài Phú DÜÖng Hùng (11) dù nghim tá, thì xin tÓng bÀn qu ra Çn min ñông Häi Ç ta Çeo vòng thÜ kim (12) quyt xoay båch Óc låi lâu Çài (13).

"Câu væn Hàn DÛ (14) phÕng thiêng chæng thì xin tÓng cùng thÀn ra Çn ÇÃt Côn Lôn, Ç ta gánh vác giang sÖn, quyt ném thanh khâm sang cÄm tú (15)."

TØ cänh nghèo, Cao Bá Quát Çã mÖ m¶t ngày "Çeo vòng thÜ kim" nghïa là dùng kin thÙc và võ ngh (sách và gÜÖm) Ç chuyn tåo nh»ng cu¶c Ç©i nghèo khó (båch Óc) thành giàu sang (lâu Çài) và nhÆn nhim vø "gánh vác giang sÖn" v§i chí bin áo xanh thành gÃm vóc, nghïa là làm cho ÇÃt nÜ§c và ngÜ©i dân ÇÜ®c no Ãm.

ñây là m¶t thái Ç¶ ÇÜ®c xem là chính nhân quân tº vì Çúng v§i nguyên t¡c "không oán tr©i, không trách ngÜ©i" (BÃt oán thiên, bÃt vÜu nhân). ñây cÛng là thái Ç¶ cûa nh»ng ngÜ©i có chí khí quÆt cÜ©ng, có nghÎ l¿c tranh ÇÃu v§i hoàn cänh Ç ÇÙng dÆy, Ç vÜ®t thoát hoàn cänh ÇÒng th©i chuyn tåo cu¶c Ç©i cho bän thân và cho tha nhân.

THÁI ñ "AN BN LC ñO"

Thái Ç¶ cûa NguyÍn Công TrÙ và TrÀn T XÜÖng ÇÓi v§i NGH×O rÃt h¢n hc và cay chua pha lÅn cæm hÆn. NhÜng gi»a NguyÍn Công TrÙ và TrÀn T XÜÖng låi có ch khác nhau. TrÀn T XÜÖng vì nghèo, rÒi vì thi mãi không Ç, gia cänh càng ngày càng xÖ xác..., ông Çã rÖi vào tâm trång tuyt vng, nhøt chí phÃn ÇÃu:

"Bøng buÒn còn bit nói, næng chi

ñ nhÃt buÒn là cái hÕng thi

M¶t vic væn chÜÖng coi cÛng nhäm

Træm næm thân th có ra gì!"

TØ cái nhìn bi quan v thân th, TrÀn T XÜÖng t¿ ha chân dung mình nhÜ sau:

"VÎ xuyên có Tú XÜÖng

Dª dª låi ÜÖng ÜÖng

Và cuÓi cùng là nim tuyt vng khi chuÄn bÎ Çi thi:

"Mai này t§ hÕng t§ Çi ngay

Cúng gi tØ nay nh§ lÃy ngày

...............................................

Sách Çèn phó m¥c Çàn con trÈ

NguyÍn Công TrÙ, khác TrÀn T XÜÖng ª ch: Lúc ÇÀu thì h¢n hc, cay cú, oán tr©i, trách ngÜ©i... nhÜng vÅn không bi quan Çn tuyt vng. NguyÍn Công TrÙ nhìn låi lÎch sº (Chu Mãi ThÀn, Lã Mông Chính, Hàn Tín, Bá L H...) và tin vào "luÆt tuÀn hoàn cûa vÛ trø": không ai giàu ba h không ai khó ba Ç©i nên ông vÅn hy vng m¶t ngày vinh hin:

Có lë ta Çâu mãi th này?"

V§i nim tin vào s¿ tuÀn hoàn, NguyÍn Công TrÙ nhÅn nåi Ç®i ch© tÜÖng lai tÜÖi sáng. TØ Çây, hình thành m¶t thái Ç¶ thÙ 3 ÇÓi v§i cänh nghèo: thái Ç¶ "An bÀn låc Çåo."

Trong "Hàn nho phong vÎ phú," NguyÍn Công TrÙ vit:

Ông cÛng Çã tìm cách t¿ trÃn an mình b¢ng câu thÖ:

"VÓn dÍ anh hùng m§i có nghèo"

L¿a chn thái Ç¶ "vui v§i Çåo Ç b¢ng lòng v§i cänh nghèo" là m¶t phän Ùng khá thông thÜ©ng trong cu¶c Ç©i. Tâm l chung, con ngÜ©i luôn luôn tìm cho mình m¶t lÓi thoát "an toàn" b¢ng cách l¿a chn m¶t thái Ç¶ nào Çó v§i m¶t l lë bin minh có vÈ h®p l h®p tình. Ch£ng hån khi không th làm giàu ÇÜ®c thì t¿ bin minh là s® trª thành "bÃt nhân". Ông Lafontaine, trong bài thÖ ngø ngôn nhan Ç "Chó sói v§i giàn nho" Çã mô tä thái Ç¶ cûa con sói, sau nhiu cÓ g¡ng không Ç§p ÇÜ®c trái nho nào vì giàn quá cao, Çã phán m¶t câu trÜ§c khi bÕ Çi:

Theo Pierre Janet (nhà tâm l hc Pháp hin Çåi) thì Çây là m¶t l¿a chn "cäm xúc thÃt båi" (Emotion-Échec), trit gia Jean Paul Sartre gi thái Ç¶ này là m¶t "nguy tín" tÙc là m¶t nim tin mình t¿ Çem låi cho mình Ç t¿ lØa dÓi m¶t cách có l luÆn. Tøc ng» Vit Nam có câu "B¡t không ÇÜ®c, tha làm phúc," nghïa là sau khi Çu°i Ç b¡t m¶t tên cÜ§p, nhÜng vì sÙc yu không Çu°i kÎp, Çành hå m¶t câu Ç yên tâm "thôi tha cho nó Ç làm phúc." Trong cu¶c sÓng hàng ngày, "s¿ ngøy tín" là m¶t thái Ç¶ mà ai cÛng thÜ©ng có. Nh© có ngøy tín, con ngÜ©i giäm ÇÜ®c m¶t sÓ cæng th£ng tinh thÀn nhÃt ÇÎnh...

Thái Ç¶ ngøy tín thÜ©ng tình nhÃt là "gán mi vic thành båi cho sÓ mnh, duyên, nghip." Tán tÌnh m¶t ngÜ©i không có kt quä, muÓn mà không ÇÜ®c, thì chê là không h®p, không xÙng, v.v...

Trong chiu dài cu¶c Ç©i, ch¡c ngÜ©i nào cÛng có ít nhÃt m¶t lÀn ngøy tín, m¶t lÀn tìm l do Ç t¿ v v an ûi tâm tÜ mình: Mong giàu sang mà không Çåt ÇÜ®c thì phäi gán cho s¿ giàu sang m¶t giá trÎ khác, thÃp hÖn Çåo l; cho là "vi phu bÃt nhân" ho¥c lÃy câu "con låc Çà chui qua l kim dÍ hÖn ngÜ©i giàu vào nÜ§c Thiên Çàng" ch£ng hån... Ç ÇÜ®c yên tâm mà chÎu nghèo!

Ghi chú:

1. Hung, Çoän chit: cht non

2. TÆt: bnh và không toàn vËn thân th

3. Ðu: lo âu

4. BÀn: nghèo, thiu æn, m¥c, không ch ª

5. Ác: nh»ng vic xÃu xa

6. NhÜ®c: hèn yu

(2) Vån t¶i: tØ câu "vån t¶i bÃt nhÜ bÀn": trong m¶t vån Çiu tai ác thì nghèo Çói là sÓ m¶t.

(6) "Giàu sang thì nhiu ngÜ©i lui t§i" có nÖi vit là "... Ça Çinh h¶i." Ch» "Çinh" là "ngÜ©i" nói theo ging hành chánh, theo sÓ lÜ®ng.

(7) Câu này nói Tú XÜÖng vì lãnh n® cho bån nên Çã bÎ lÃy nhà Ç trä n®

(8) Trng Do: hc trò cûa Kh°ng Tº, tên thÆt là Tº L¶

(10) Lºa huÿnh: ánh sáng Çom Çóm. Huÿnh: con Çom Çóm, do tích ông Xa DÆn Ç©i nhà TÀn, có sáng kin lÃy chai b¡t Çom Çóm thä vào Ç lÃy ánh sáng mà Çc sách gi là "tø huÿnh".

(12) ThÜ kim: sách và gÜÖm, nói væn võ. Khä næng cÀn và Çû Ç chuyn tåo cu¶c sÓng

(15) Thanh khâm-CÄm tú: thanh khâm: áo xanh, áo cûa ngÜ©i làm thuê làm mÜ§n, lao Ç¶ng; cÄm tú: gÃm vóc, áo cûa quan låi và nhà giàu

| Issue 514 | VIET Magazine Home Page | Online Subscription |