VN ñ DY CON ñO ñC M³
TRUNG NGÔN 
Hàng ngày trên báo chí Çã xuÃt hin nh»ng tin tÙc không tÓt ÇËp v nhà th©, v linh møc, møc sÜ, v trÜ©ng hc và v c¶ng ÇÒng... nån thanh thiu niên phåm pháp ngày m¶t gia tæng, các trò bôi bÄn chính trÎ gi»a các phe phái cÛng nhan nhãn trên báo chí, trên phát thanh, trên truyn hình...
TØ cu¶c tranh cº T°ng ThÓng nhim kÿ 1992-2026, vÃn Ç "Giá trÎ gia Çình" Çã trª thành nóng bÕng và cÃp thit ÇÓi v§i xã h¶i MÏ.
Nhiu nhà Çåo ÇÙc hc, xã h¶i hc, t¶i phåm hc và các chính trÎ gia Hoa Kÿ Çã lên ting báo Ƕng v næng l¿c và nhân cách cûa các th h tÜÖng lai trên ÇÃt nܧc H®p Chûng QuÓc. VÃn Ç tìm kim và ÇÎnh hình cho m¶t khuôn mÅu gia Çình (a family anthology) Çã ÇÜ®c xem nhÜ m¶t hành Ƕng có tính cách chính trÎ vì ni lo s® r¢ng "S¿ khûng hoäng Çåo ÇÙc nÖi gi§i trÈ ngày nay së Çem låi nguy cÖ tàn håi nn dân chû, và kéo theo s¿ sa Ça v nhân cách cÛng nhÜ v næng l¿c cûa các th h m§i. Trܧc nhu cÀu cÀn thit này, William Bennett, m¶t nhà Çåo ÇÙc hc Çã xuÃt bän cuÓn BOOK OF VIRTUES (cuÓn sách cûa các ñÙc Hånh), tác phÄm này Çã bán chåy nhÃt hin nay.
N¶i dung "Book of Virtues" chÙa Ç¿ng nh»ng chuyn k, nh»ng chuyn ngø ngôn và thÖ ca ng®i nh»ng ÇÙc hånh ph° bin nhÜ s¿ can Çäm, lòng tØ ái, tr¡c Än và s¿ chân thÆt. Song hành v§i cuÓn sách cûa Bennett là tác phÄm cûa Herbert Kohl và Colin Greer vit chung, nhan Ç là " A Call to Character" (Ting gi cûa Nhân Cách). N¶i dung cûa cuÓn này cÛng là m¶t tÆp h®p nh»ng câu cách ngôn, tøc ng» và nh»ng mÅu chuyn xoay quanh các giá trÎ Çåo ÇÙc ÇÜ®c yêu chu¶ng trong cu¶c sÓng con ngÜ©i.
Chính s¿ xuÃt hin cûa hai tác phÄm trên Çây trong lúc này Çã nói lên s¿ khûng hoäng cûa Çåo ÇÙc trong xã h¶i và cho thÃy s¿ thúc bách l§n nhÃt mà quÓc gia Hoa Kÿ phäi ÇÜÖng ÇÀu Çó là vÃn Ç:
"B¢ng cách nào chúng ta có th NUÔI và DY các th h ngày mai cûa công dân Hoa Kÿ?" và "Làm th nào Ç giáo døc Çåo ÇÙc cho con trÈ?"
CÁC QUAN ñIM V VN ñ ñC DC ñI VI CON EM TI HOA K².
VÃn Ç ÇÜ®c Ç¥t ra trong trÆn chin væn hóa này, cø th là: Làm sao Ç nuôi dåy nh»ng ÇÙa con có Çåo ÇÙc trong khi truyn thÓng xã h¶i MÏ g¡n lin v§i nhà th©, trÜ©ng hc và c¶ng ÇÒng Çang bÎ phân hóa m¶t cách tÒi t.
Hàng ngày trên báo chí Çã xuÃt hin nh»ng tin tÙc không tÓt ÇËp v nhà th©, v linh møc, møc sÜ, v trÜ©ng hc và v c¶ng ÇÒng... nån thanh thiu niên phåm pháp ngày m¶t gia tæng, các trò bôi bÄn chính trÎ gi»a các phe phái cÛng nhan nhãn trên báo chí, trên phát thanh, trên truyn hình... RÒi Internet mång lܧi thông tin th©i Çåi cÛng Çem låi rÃt nhiu lo âu cho các gia Çình có trÈ con dܧi tu°i bit cân nh¡c, suy luÆn: Các nhà kinh doanh trên Internet Çã ÇÜa lên nh»ng chÜÖng trình tình døc, khÕa thân khêu g®i... có khä næng "gây ô nhim tinh thÀn non trÈ"... S¿ kin Internet có chÜÖng trình tình døc hin th¿c cÛng Çã gây sóng gió và chÜa có lÓi ra...
VÆy thì phäi làm nhÜ th nào ÇÓi v§i vÃn Ç ÇÙc døc?
Quan Çim cûa Bennett: trong Book of Virtures, cho r¢ng Çc cho trÈ em nghe nh»ng chuyn v anh hùng, v nh»ng ngÜ©i có tài ÇÙc, nh»ng gÜÖng mÅu can Çäm, hy sinh, tÆn tøy v§i gia Çình, t° quÓc v...v... thì các con em së hc ÇÜ®c các giá trÎ Çáng tôn trng, các giá trÎ này cÀn thit cho s¿ Çiu chÌnh np sÓng Çåo ÇÙc.
Quan Çim cûa Herbert Kohl và Colin Greer, trong cuÓn "A Call to Character" cÛng tÜÖng t¿ nhÜ Bennett, nhÜng låi nhË nhàng hÖn trong cách truyn Çåt nh»ng tÜ tܪng Çåo ÇÙc, các hình tÜ®ng Çåo hånh ª Çây bình thÜ©ng và dÍ thích Ùng. NhÜng gÜÖng Çåo ÇÙc trong "Ting gi cûa nhân cách" rÃt nhân bän, rÃt ngÜ©i... Hai quan Çim này có th giúp mª r¶ng trái tim và trí óc cûa trÈ em MÏ v ÇÙc døc.
VÃn Ç nuôi dåy con cái luôn luôn chÙa ÇÀy s¿ hàm hÒ (ambiguities). Vì vÃn Ç không ÇÖn giän bày vë cho con lÜ®m rác, hay d¶i nܧc mi khi Çi cÀu. VÃn Ç hôm nay Çã vÜ®t qúa phåm vi tâm l thiu nhi, vì chúng ta Çang ª vào cái th "lÜ«ng nan" (dilemma) gi»a giáo døc Çåo ÇÙc và s¿ phân hóa cûa môi trÜ©ng xã h¶i Çang trên hܧng ngày càng tÒi t.
M¶t vÃn Ç cø th mà các nhà chuyên môn cho là m¶t "lÜ«ng nan" hay "lÜ«ng Çåo" thông thÜ©ng Çó là: Khi ÇÙa con 5 tu°i cûa bån "giao ÇÃu" v§i m¶t ÇÙa trÈ khác. M¥c dù ÇÙa trÈ kia l§n hÖn và hiu chin, nhÜng nu con bån, cuÓi cùng Çã ch nghÎ ÇÜ®c ÇÙa l§n kia. Cäm tܪng lÅn l¶n cûa bån là: t¿ hào r¢ng: con mình không phäi là m¶t th¢ng hèn, nhÜng bån cÛng vØa quan tâm Çn s¿ gia tæng båo hành trong các cu¶c Äu Çä cûa trÈ con.
Luôn luôn có hai m¥t cûa vÃn Ç: m¶t m¥t, cha mË, trܧc tiên dåy cho con r¢ng có rÃt nhiu cách Ç giäi quyt nh»ng xung Ƕt m¶t cách ôn hòa, r¢ng l lë và thÕa hip thÜ©ng tÓt ÇËp và h»u hiu hÖn là Çä kích và gây g.
Các nhà tâm l hc và các bÆc cha mË, phø huynh cÛng thÜ©ng phân tích cho trÈ em thÃy r¢ng s¿ phân bit gi»a hèn nhát và hiu chin là sai lÀm. Vì thÜ©ng thÜ©ng thì nh»ng ÇÙa hiu chin hung hæng Çu bÎ thúc ÇÄy bªi s¿ s® hãi, tÙc là do s¿ hèn nhát. S¿ l¿a chn gi»a nån nhân và thû phåm thì cha mË không th dåy cho con ÇÜ®c mà trÈ con phäi t¿ hc, t¿ nhÆn ÇÎnh.
Giáo døc Çåo ÇÙc không phäi là ngæn ch¥n, cÃm Çoán và gi§i nghiêm Çiu này qûa là quá dÍ làm. VÃn Ç chính yu và phÙc tåp là bån phäi làm gì khi nh»ng giá trÎ xã h¶i mà bån Çang tin tܪng, Çang bÎ cånh tranh tØng gi©, tØng ngày, tåi các trÜ©ng trung hc, tåi các cºa hàng và ngay trong góc ÇÜ©ng cûa ngÜ©i hàng xóm?
Bà Hillary Rodham Clinton và c¿u phó T°ng ThÓng Dan Quayle cÛng Çã chú trng Çn nh»ng cuÓn sách m§i bàn v cách nuôi dåy m¶t ÇÙa trÈ v Çåo ÇÙc. M¶t nhà tâm l hc Çã cho r¢ng s¿ l§n lên cûa ÇÙa trÈ thiu Çåo ÇÙc Çã trª thành m¶t vÃn Ç "SÙc khÕe công c¶ng" Çòi hÕi s¿ chú khÄn cÃp. M¶t vài nhà lÆp pháp và m¶t vài nhà viên chÙc c¶ng ÇÒng cÛng Çã thúc ÇÄy phäi ÇÜa ra m¶t chính sách quÓc gia nh¢m kin tåo nhân cách. Nhiu ngÜ©i cho r¢ng s¿ suy thoái ÇÙc døc trong gi§i trÈ b¡t nguÒn tØ s¿ dÍ dãi và lÖ là cûa cha mË, phø huynh, và h kêu gi s¿ tái lÆp ÇÙc tính m¶t cách v»ng vàng, cø th là: nghÎ l¿c, k luÆt, kính nhÜ©ng và hiu thäo Ç cÙu vãn nn væn hóa cûa chúng ta.
V phÜÖng din tâm l, ngÜ©i ta thÃy r¢ng s¿ phát trin Çåo ÇÙc nÖi trÈ con có tính cách bn bï. MÀm cûa Çåo ÇÙc nÖi trÈ con là "tình cäm" (empathy). Tình cäm ÇÜ®c hiu nhÜ là khä næng cho phép dung nåp quan Çim cûa kÈ khác, nhÜ s¿ thúc ÇÄy Çn gÀn ngÜ©i khác Ç giúp Ç«. Nhim vø cûa cha mË không gì hÖn là dåy con phát huy mÓi thin cäm s¤n có trong bän tính.
Thin cäm là nn täng cûa Çåo ÇÙc nhân bän. Næng l¿c tình cäm này së làm n°i bÆt các tình cäm Çåo ÇÙc khác nhÜ xÃu h°, t¶i li, vinh d¿... Vì là nn täng nên m¶t mình thin cäm chÜa Çû Ç hܧng dÅn Ç©i sÓng Çåo ÇÙc. Do Çó, m¶t yu tÓ quan trng thÙ hai cûa Çåo ÇÙc là s¿ t¿ ch là t¿ giác. S¿ can thip và cÃm Çoán cûa cha mË thÜ©ng có håi cho s¿ t¿ giác cûa trÈ thÖ. Có lë vì hÀu ht cha mË thÜ©ng có thói quen du nhÆp m¶t vài phong cách sÓng nào Çó rÒi tác Ƕng lên con cái nhà tâm l hc Steinberg cho r¢ng: s¿ kim soát g¡t gao cûa cha mË thÜ©ng có khuynh hܧng thiên v s¿ vâng l©i tuân phøc hÖn là tính Ƕc lÆp, t¿ lÆp. LÓi hành xº này ch£ng khác gì bäo cho trÈ con r¢ng: nh»ng ngÜ©i trÈ tu°i không ÇÜ®c Ç¥t câu hÕi v§i ngÜ©i l§n, kin cûa chúng không Çáng k, vì chúng là trÈ con...
Theo Lawrence Kohlberg cûa ñåi hc Harvard thì Çåo ÇÙc con ngÜ©i Çòi hÕi nhiu hÖn ngoài thin cäm và t¿ giác. Ông cho r¢ng: con ngÜ©i thÜ©ng träi qua 6 th©i kÿ rÃt uyn chuyn trong suy luÆn Çåo ÇÙc. B¡t ÇÀu v§i tính toán trÈ thÖ chÌ nh¢m vào l®i ích cá nhân và kt thúc b¢ng s¿ nhÆp th nh»ng nguyên t¡c trØu tÜ®ng v công l, trong khä næng suy luÆn v lë phäi, Çiu trái, theo Kohlberg, là cÓt yu cûa s¿ phát trin toàn din con ngÜ©i Çåo ÇÙc. Theo ông, tÆp quán Çåo ÇÙc và tình cäm së giúp giäi quyt các th "lÜ«ng nan" trong Ç©i sÓng hàng ngày.
VAI TR¼ cûa CNG ñNG và MÔI TRÐNG X HI TRONG ñO ñC
Chû trÜÖng cûa Bennett là "Giáo døc Çåo ÇÙc phäi Çem låi s¿ rèn luyn nh»ng thói quen tÓt" Çã bÎ phê phán là không tôn trng s¿ t¿ giác và làm cho ngÜ©i ta có cái nhìn bi quan Çen tÓi ÇÓi v§i bän tính con ngÜ©i. Nó chÌ là m¶t loåi "phän xå có Çiu kin" gÒm nh»ng hành vi t¿ Ƕng Çáp Ùng kích thích cûa hoàn cänh, không có thÙc và suy luÆn. ñây không Çúng nghïa là Çåo ÇÙc. NgÜ®c v§i quan Çim này, là Jean Jacues Rousseau, m¶t tác giä Pháp th k 19, chû trÜÖng không dåy cho con trÈ m¶t nguyên t¡c Çåo ÇÙc nào mà Ç cho "mÀm Çåo ÇÙc tim th" t¿ phát trin. Quan Çim này ÇÜ®c trình bày trong cuÓn sách nhan Ç là "Emile on Education", Çây là m¶t quan Çim có tính cách lãng mån, không th Ùng døng ÇÜ®c.
Trª låi v§i vÃn Ç, gÀn Çây, ngÜ©i ta thÃy nh»ng tÆp sách cûa Bà Clinton cho r¢ng muÓn giáo døc Çåo ÇÙc cho trÈ em "cÀn phäi có m¶t làng" -It Takes a Village- trong sÓ Çó s¿ tôn trng cá nhân ÇÓi v§i con trÈ là cÓt yu, phäi xem trÈ em nhÜ là nh»ng con ngÜ©i ÇÀy næng l¿c cÀn s¿ vun tܧi Ç nÄy nª. Quan Çim này bÎ xem là quá låc quan và thiu th¿c t. Vì quá nhiu hành vi t¿ Çánh giá, bin ÇÙa trÈ thành tâm Çim, së làm cho chúng trª thành mm yu v Çåo ÇÙc.
CuÓn The American Family cûa Quayle, thì trái låi, gÒm toàn là kim soát và trØng phåt. Quayle xem Çây là "cách thÙc ÇÎnh hình hånh kim hܧng Çn s¿ tôn kính và vâng l©i" (a way to shape behavior toward respect and obedience). Nh»ng phân tích cûa Quayle chÌ là s¿ quay låi v§i th©i Çåi mà các con trÈ nhÆn bit vÎ trí riêng cûa mình trong m¶t xã h¶i không quá hn loån nhÜ bây gi©.
Theo, William Damon, thì trong vic giáo døc Çåo ÇÙc ting nói cûa c¶ng ÇÒng rÃt quan trng; trong tác phÄm Greater Expectations ông vit: "Read learning is made up of a thousand small experiences in a thousand different relationships, where you see all the facets of courage, caring and respect" (S¿ hc tÆp Çích th¿c ÇÜ®c hình thành do hàng ngàn kinh nghim nhÕ trong hàng ngàn tÜÖng giao khác nhau, nÖi Çó bån nhÆn thÃy tÃt cä nh»ng biu hin nhÕ nhÃt cûa s¿ can Çäm, s¿ tÜÖng tr® và kính trng). Các tín hiu, các thông Çip v Çåo ÇÙc mà con trÈ nhÆn ÇÜ®c phäi phát xuÃt tØ nhiu hܧng nhÜ hàng xóm, giáo sÜ, ông bÀu th thao, cänh sát khu v¿c chÙ không chÌ tØ các bÆc cha mË. Nói chung, thông Çip gªi Çi tØ mi hܧng cûa c¶ng ÇÒng thÜ©ng h»u hiu hÖn là chÌ tØ gia Çình.
Quan Çim này cÛng gÀn gÛi v§i quan Çim "VÜ©n ÜÖm ÇÙc hånh" (Seedbed of Virtue) cûa David Popenoe. ñây là chû trÜÖng dùng môi trÜ©ng Ç tåo nên nhâncách và Çåo ÇÙc -phÜÖng thÙc môi trÜ©ng (ecological approach) này së là cách h»u hiu Ç nuôi dåy con em nên ngÜ©i có nhân cách và ÇÙc hånh. Trong quan Çim này, cha mË và gia Çình chÌ là m¶t trong nhiu mÓi kt giao cûa vÜ©n ÜÖm håt giÓng góp phÀn vào vic Çào tåo nhân cách, næng l¿c cûa trÈ con.
Quan Çim phÜÖng cách môi trÜ©ng và quan Çim "cÀn lÃy cä m¶t làng Ç nuôi dåy m¶t ÇÙa trÈ" xem ra có tính cách toàn din và æn kh§p v§i kinh nghim chung cûa cu¶c sÓng.
ThÆt vÆy, con ngÜ©i là m¶t thành phÀn cûa xã h¶i, gia Çình là m¶t xã h¶i nhÕ, m¶t môi trÜ©ng sÖ khªi cÀn cho vic giáo døc Çåo ÇÙc, nhÜng m¶t mình gia Çình chÜa Çû cÀn có môi trÜ©ng r¶ng l§n hÖn Ç "tính b°n thin nÄy nª."
VÃn Ç cûa nܧc MÏ, cûa ngÜ©i MÏ chính gÓc và ngÜ©i MÏ gÓc Vit hin nay là phäi n l¿c cäi thin môi trÜ©ng xã h¶i song song v§i vic cûng cÓ nn np gia Çình theo truyn thÓng væn hóa cûa s¡c dân và khu v¿c Ç tåo nên m¶t môi trÜ©ng t°ng h®p cÀn thit cho vic nuôi dåy con em nên ngÜ©i có Çåo ÇÙc, Çào tåo nh»ng công dân tÓt cho quÓc gia.