NGUYÊN CHÂU
Trong bài thÖ nhan NJ "Than Nghèo," NguyÍn Công TrÙ Çã than thª nhÜ sau:

"Chºa chán ru mà quÃy mãi Çây
N® nÀn dan díu bÃy lâu nay
Mang danh tài s¡c cho nên n®
Quen thói phong lÜu hóa phäi vay..."

- N® là gì mà phäi dan díu? Tåi sao tài s¡c låi gây nên n®?
- Có bao nhiêu loåi n®?

ñó là nh»ng vÃn NJ chúng ta cÀn tìm hi‹u Nj bi‰t rõ vai trò cûa N® trong cu¶c Ç©i con ngÜ©i.
1. N L€ Gµ?
M‡i khi nghe nói ljn ch» "N®," ngÜ©i ta thÜ©ng liên tܪng ljn m¶t sÓ tiŠn phäi trä cho m¶t ngÜ©i nào Çó. Trä n® là m¶t hành vi phäi th¿c hiŒn vì có s¿ bó bu¶c tinh thÀn, š thÙc và danh d¿.

Theo Bách Khoa TØ ñi‹n thì: "N® là m¶t cái cÀn phäi trä, Ç¥c biŒt là m¶t sÓ tiŠn mà m¶t cá nhân có b°n phÆn phäi trä låi cho ngÜ©i Çã ÇÜa cho mình mÜ®n ho¥c vay."

NgÜ©i vay n® g†i là "con n®" (debtor) và ngÜ©i cho vay n® g†i là "chû n®" (creditor).

VŠ m¥t tâm lš, "n®" là m¶t gánh n¥ng ÇÓi v§i ngÜ©i vay cho nên ngÜ©i ta thÜ©ng dùng nh»ng tØ ng» nhÜ "m¡c n®," "mang n®," "Ç° n®" Nj chÌ tình trång cûa con n®.

Sª dï "n®" trª thành m¶t s¿ kiŒn n¥ng nŠ khó chÎu là vì trong hÀu h‰t các xã h¶i loài ngÜ©i, n‰u con n® không muÓn trä ho¥c không còn Çû khä næng Nj trä thì chû n® có th‹ kiŒn Nj thu hÒi tiŠn båc. Khi tòa án Çã có b¢ng chÙng là món n® Çã th¿c s¿ có vay và con n® không Çû khä næng trä, chû n® có quyŠn xin lÃy các tài sän cûa con n® Nj trØ vào khoän n® và phí t°n trong quá trình Çòi n®. Hành Ƕng này ti‰ng ViŒt g†i là "Xi‰t" n®, xi‰t nhà cºa, cûa cäi Nj trØ n®.

M¶t loåi n® Ç¥c biŒt g†i là "n® có bäo Çäm" (secured debt). Khi vay n®, con n® hÙa r¢ng: n‰u n® không ÇÜ®c trä Çúng hËn, chû n® có quyŠn "xi‰t" nh»ng tài sän riêng cûa con n® trܧc khi thÜa kiŒn. Danh tØ chuyên môn g†i là n® có "th‰ chÃp". Vào nh»ng th©i Çåi xa xÜa ho¥c trong nh»ng xã h¶i kém væn minh, con n® thÜ©ng bÎ b¡t bu¶c phäi dùng bän thân mình ho¥c v® con mình Nj làm vÆt th‰ chÃp khi vay n®. H† chÎu làm nô lŒ, làm tôi t§ cho chû n® Nj trØ n®. Trong nh»ng xã h¶i có luÆt pháp thì có hình phåt tù dành cho con n® không th‹ trä n®. Có nhiŠu chû n® Çã Çòi n® theo luÆt giang hÒ khi có nh»ng con n® cÓ tình quÎt n® không chÎu trä låi hay có thái Ƕ "Vay quyŠn ä, trä quyŠn tui".

Trên Çây chÌ nh»ng món "n®" vÆt chÃt. Trong væn hóa ViŒt Nam và m¶t sÓ quÓc gia khác, khái niŒm "N®" có m¶t ngoåi hàm (extension) rÃt r¶ng l§n m¥c dù n¶i dung (comprehension) vÅn chÌ thÎ "cái phäi trä cho ngÜ©i khác."

2. KHÁI NIM N TRONG ñžI S–NG TÂM LINH
Trong m¶t bài kinh cûa Thiên Chúa giáo có câu: "Xin cho chúng tôi h¢ng ngày dùng Çû và tha n® chúng tôi nhÜ chúng tôi cùng tha kÈ có n® chúng tôi..." Ý niŒm "n®" ª Çây ch¡c ch¡n không phäi là tiŠn båc, có th‹ hi‹u n® ª Çây là "t¶i l‡i" vì trong kinh "Kính mØng" có câu: "CÀu cho chúng tôi, là kÈ có t¶i, khi này và trong gi© lâm tº" ("Sainte Marie, priez pour nous, pauvres pécheurs, maintenant te à l’heure de notre mort..."). TØ Çi‹n MÏ Çã ghi: debt có nghïa là:

1. Sin
2. Something owed
3. State of owing money

VÆy vŠ m¥t tôn giáo, n® còn có nghïa là t¶i l‡i.

ThÀn thoåi sáng tåo ra ngÜ©i Çàn bà k‹ r¢ng: Chúa Tr©i Çã ch© ông Adam ngû say bèn lÃy m¶t ÇÓt xÜÖng sÜ©n Nj tåo nên ngÜ©i Çàn bà Eva cho Adam có Çôi bån. NhÜ th‰ là ngu©i Çàn bà Çã "n®" ngÜ©i Çàn ông cái xÜÖng sÜ©n tØ th©i khai thiên lÆp ÇÎa! Phäi chæng vì món n® "khúc xÜÖng sÜ©n" mà chû n® (nam) phäi xông xáo Çi tìm con n® (n») Nj Çòi. Chû n® hæng hái Çu°i b¡t, còn con n® thì Ça sÓ tránh né, rÃt hi‰m ngÜ©i t¿ nguyŒn, Ç¥c biŒt là trong xã h¶i ViŒt Nam, nhiŠu ngÜ©i Çã Çòi hÕi nh»ng b¢ng chÙng rõ ràng m§i chÎu trä n® (hÙa hËn, thŠ thÓt, thº thách...).

ñây là món n® khá phÙc tåp và t‰ nhÎ, nó trùng h®p v§i quan niŒm "duyên n®" trong dân gian ViŒt Nam: Trai, gái tìm nhau, k‰t hôn v§i nhau là vì hay nh© "có duyên n®". NhiŠu ngÜ©i vì nôn nóng Çã Çòi nhÀm ÇÓi tÜ®ng nên rܧc kh° vào thân, nhiŠu cô gái vì nóng lòng trä n® (pay off) cho xong nên cÛng trä không Çúng ch‡ thành ra mÃt h‰t vÓn li‰ng ÇÀu Ç©i.

Trong truyŒn KiŠu có câu:

"Ví chæng duyên n® ba sinh
Làm chi nh»ng thói khuynh thành trêu ngÜÖi."

ñây là m¶t quan niŒm vŠ tình yêu và hôn nhân, nhiŠu ngÜ©i tin tܪng r¢ng cu¶c tình duyên hôm nay là do "n®" tØ ba ki‰p sÓng trܧc Çây luân hÒi låi Nj trä, Nj NJn bù. "G¥p hôm nay nhÜng hËn t¿ nghìn xÜa" ho¥c "HËn em tØ muôn ki‰p trܧc..." Món này là "n® tình," m¶t món n® vØa êm ái vØa Çau ǧn ch‰t ngÜ©i. Trong ñoån TrÜ©ng Tân Thanh, Thúy KiŠu Çã kh£ng ÇÎnh:

"N® tình chÜa trä cho ai,
KhÓi tình mang xuÓng tuyŠn Çài chÜa tan"

L©i nguyŠn cûa Thúy KiŠu ÇÓi v§i mÓi tình Kim Tr†ng làm liên tܪng ljn chuyŒn tình TrÜÖng Chi - Mœ NÜÖng. Anh chàng dân chài th°i sáo trên sông Çã làm cho công chúa Mœ NÜÖng say mê ljn mang tâm bŒnh, sau khi g¥p nàng, ljn lÜ®t chàng TrÜÖng Chi cháy lòng mÖ Ü§c tình duyên. NhÜng hoàn cänh tr§ trêu, hai ngÜ©i cùng mang n® mà không trä cho nhau ÇÜ®c, k‰t cu¶c, TrÜÖng Chi ch‰t, khÓi tình mang theo Çã làm cho trái tim anh không tan theo ÇÎnh luÆt "cát bøi trª vŠ cát bøi" mà Çã hóa Çá, Çã k‰t tinh thành ng†c quí.

KhÓi ng†c Ãy tình c© Çã ÇÜ®c trª vŠ v§i Mœ NÜÖng dܧi dång cái chén uÓng trà... M¶t hôm, Mœ NÜÖng uÓng trà, ch®t mÖ hÒ nghe ti‰ng sáo TrÜÖng Chi, nàng cäm xúc nh§ ngÜ©i Çã vì yêu mình mà ch‰t, gi†t nܧc m¡t cäm thông rÖi vào chén và chén ng†c b‡ng tan Çi...

N® tình cÛng thÜ©ng ÇÜ®c xem nhÜ "n® tiŠn thân" do "duyên tiŠn ki‰p" Çem låi cho ki‰p hiŒn tåi. ñây là änh hܪng cûa tri‰t lš PhÆt giáo vŠ Luân HÒi, cho r¢ng: Ç©i sÓng cûa con ngÜ©i hay con vÆt trong hiŒn tåi Çã có nguyên nhân tØ nhiŠu cu¶c Ç©i quá khÙ, sau khi ch‰t con ngÜ©i së tùy theo hành vi Çã làm khi còn sÓng mà ÇÀu thai låi trong ki‰p sau. Vì niŠm tin này mà ngÜ©i ta Çã hy v†ng vào ki‰p sau, ki‰p lai sinh... Nj trä nÓt món n® tình trong ki‰p này bÎ dang dª, bÎ ly tan:

"Thi‰p xin vŠ ki‰p sau nÀy

NhÜ chim liŠn cánh nhÜ cây liŠn cành

ñành muôn ki‰p ch» tình là vÆy

Cho ki‰p này hÖn thÃy ki‰p sau!" (Chinh Phø Ngâm - ñTñ)

DÜ©ng nhÜ hÀu h‰t các væn nhân, thi sï xÜa nay NJu tin r¢ng có m¶t ki‰p sau nào Çó. Châteaubriand, m¶t thi sï Pháp th‰ k› 19, Çã t¿ nhÆn mình là m¶t "Thiên thÀn bΠdža" (un ange décu). Tän ñà cûa ViŒt Nam thÃy mình là m¶t "Trích tiên" (Tiên bÎ Çày), cho nên Çã nhiŠu lÀn m¶ng trª vŠ chÓn cÛ... Chính tri‰t gia Plato cÛng cho r¢ng con ngÜ©i trong trÀn gian Çã tØng träi qua m¶t cu¶c sÓng ª th‰ gi§i š niŒm (World of Concepts) trên thÜ®ng gi§i trܧc khi vào th‰ gian và nh»ng nghŒ sï sáng tåo ra nh»ng tác phÄm hay, ÇËp tåi hå gi§i NJu là do "hÒi Ùc" hay "hÒi niŒm" låi nh»ng vë ÇËp và s¿ thÆt tÓi cao mà h† Çã ÇÜ®c chiêm ngÜ«ng khi còn ª thÜ®ng gi§i. NghŒ sï là nh»ng ngÜ©i trên ÇÜ©ng vào trÀn gian ngang qua giòng sông Quên h† Çã chÌ uÓng chút ít nܧc ho¥c không uÓng cho nên h† dÍ dàng nh§ låi tiŠn ki‰p mà tä ra...

NgÜ©i ViŒt Nam còn rÃt nhiŠu món n® cÀn phäi trä nhÜ "N® tang bÒng," "n® công danh," "N® nܧc," "N® miŒng"...

N TANG B—NG
Cø NguyÍn Công TrÙ là ngÜ©i nh¡c ljn món n® này nhiŠu và tha thi‰t nhÃt:

"Tang bÒng hÒ thÌ nam nhi trái
Cái công danh là cái n® lÀn."

"Vòng tr©i ÇÃt d†c ngang ngang d†c
N® tang bÒng vay trä trä vay."

Nói nôm na dÍ hi‹u thì Çây là món n® "Làm Trai". NgÜ©i xÜa quan niŒm r¢ng ngÜ©i con trai sinh ra là Nj gánh vác các nhiŒm vø giúp nܧc, giúp dân... Chí làm trai là phäi lo trä n® tang bÒng Nj trang träi "n® công danh". Hai món n® này mà chÜa trä thì ngÜ©i nam nhi chÜa xÙng Çáng v§i vai trò cûa mình. "N® tang bÒng" phäi "trang tr¡ng" m§i có th‹ "v° tay reo" ÇÜ®c.

N NНC
Lúc quÓc bi‰n, ngÜ©i trai có nhiŒm vø lên ÇÜ©ng ÇÀu quân ra chi‰n trÜ©ng Nj bäo vŒ t° quÓc. N® nܧc là m¶t phÀn trong n® tang bÒng. Món n® nܧc này nhiŠu lúc phäi trä b¢ng s¿ hy sinh thân mång, cho nên trong th©i chi‰n chinh ngÜ©i ta thÜ©ng dùng ba ch» "NJn n® nܧc" khi có nh»ng ngÜ©i trai gøc ngã trên chi‰n trÜ©ng chÓng quân thù.

N MING
ñây là loåi n® do s¿ giao thiŒp h¢ng ngày trong Ç©i sÓng xã h¶i. N® phát sinh trong "các cu¶c æn nhÆu, Çãi Ç¢ng, thù tåc vãng lai," ÇÜ®c m©i Çi æn uÓng thì phäi tìm dÎp m©i låi Nj trä theo nguyên t¡c "Có qua có låi m§i toåi lòng nhau." NhiŠu ngÜ©i Çã không dám nhÆn l©i m©i æn uÓng, nhÆu nhËt v§i bån bè... chÌ vì lo không Çû khä næng trä n® miŒng. Ti‰ng Hán ViŒt g†i là "khÄu trái." NgÜ©i xÜa thÜ©ng xem "khÄu trái" là m¶t món n® có liên quan ljn th‹ diŒn. Món n® này hiŒn nay Çã tØng làm kh° sª nhiŠu ngÜ©i khi h† nhÆn ÇÜ®c thi‰p m©i màu hÒng có phúc Çáp... ThÆt ra thì Çây không th¿c s¿ là "n®" phäi trä b¢ng cái tÜÖng ÇÜÖng vì trong th¿c t‰ vÃn NJ m©i nhau æn uÓng không nh¢m møc Çích gây n® cho bån h»u, æn uÓng chÌ là cái c§ Nj g¥p nhau... cho nên ngÜ©i m©i rÃt nhiŠu khi phäi "bi‰t Ön" ngÜ©i ÇÜ®c m©i (có khi là bÎ m©i?)...

Trong cu¶c Ç©i con ngÜ©i, nhÃt là ngÜ©i ViŒt, n® nÀn là cái Çáng s® nhÃt. NhiŠu ngÜ©i vì quen n‰p sÓng phong lÜu, vì danh d¿ cûa quá khÙ m¶t th©i vang bóng mà mang n® nhÜ cø NguyÍn Công TrÙ Çã t¿ thú m¶t cách xót xa:

"Mang danh tài s¡c cho nên n®
Quen thói phong lÜu hóa phäi vay."

Ngoài ra, có nhiŠu cái trܧc kia là ÇiŠu mÖ Ü§c mong cÀu rÃt tha thi‰t nhÜng vŠ sau låi thành nh»ng món n® n¥ng nŠ Çem låi kh° Çau, d¢n v¥t. Ngôn ng» ViŒt có câu: "Con là n®, v® là oan gia, cºa nhà là nghiŒp báo." V®, con, nhà cºa là nh»ng cái mà Çåi Ça sÓ ngÜ©i bình thÜ©ng mong cÀu m¶t cách tha thi‰t... th‰ mà qua bi‰n chuy‹n cûa cu¶c Ç©i låi trª thành m¶t loåi "cûa n®" muÓn thanh toán Çi cho ränh cu¶c Ç©i, nghï ra thì loài ngÜ©i phÙc tåp quá, khó hi‹u quá! V®, chÒng... låi trª thành cûa n® thì thÆt là oan gia. Loåi n® này có lë là món n® g†i là "n® Ç©i" thÜ©ng thì phäi lÃy thân mà trä, không th‹ không trä. Thúy KiŠu Çã t¿ nhû:

"DÅu sao, bình Çã v« rÒi
LÃy thân mà trä n® Ç©i cho xong" (KiŠu-câu 1197-2026)

M¡c n® là m¶t kh° ách trong cu¶c sÓng, nhiŠu ngÜ©i thích vay mà không thích trä, có ngÜ©i thì nôn nóng trä cho xong n® Nj ÇÜ®c nhË nhàng thänh thÖi. Vì n® là m¶t trong ba n‡i kh°:

"ThÙ nhÃt v® dåi trong nhà
ThÙ hai nhà d¶t, thÙ ba n® Çòi."

N® Çòi tuy cÃp bách nhÜng nó là sÓ ba, vì tÆp tøc xã h¶i cho phép: "N® trä dÀn, cháo nóng húp quanh."Mong r¢ng Ç©i cûa chúng ta không bÎ rÖi vào ba cái kh° Çó.