NGUY•N XUÂN NAM
... n‰u bån là ngÜ©i Çang bÎ n® này n® n†, ÇØng hoäng s® ljn mÃt ngû bªi Ça sÓ ngÜ©i MÏ cÛng n® ÇÀy, n® Çìa ra nhÜ bån và tôi chÙ nào có hÖn gì. Không chÌ ngÜ©i nghèo m¡c n® mà ngÜ©i giàu cÛng bÎ m¡c n® luôn. N® nhÜ là m¶t sÓ ki‰p, m¶t ÇÎnh mŒnh khó mà chåy trÓn trên cõi ÇÃt cûa N» ThÀn T¿ Do này...
Bu°i chiŠu California vào ÇÀu tháng TÜ, khi mùa ñông vØa ch®t qua Çi và mùa hè chÜa kÎp ljn, tr©i thÆt mát dÎu. Tôi ngÒi uÓng cà phê Çá bên sau nhà và džc nh»ng tåp chí MÏ mà lão ÇÜa thÜ vØa mang låi sáng nay. M¶t cäm giác khá thoäi mái lan nhË vào hÒn. TØng gi†t cà phê mát rÜ©i rÜ®i và mùi thÖm cà phê bÓc lên tØ cÓc làm cho tôi cäm thÃy dÜ©ng nhÜ nh»ng Üu phiŠn, nh»ng lo toan vŠ Ç©i sÓng hàng ngày, nh»ng suy nghï tøc løy l¡ng dÎu xuÓng trong hÒn nhÜ nh»ng c¥n cà phê l¡ng xuÓng Çáy cÓc. Tôi Çang tÆn hܪng bu°i chiŠu giáp ñông ÇÀu Xuân tåi California v§i cÓc cà phê Ban Mê Thu¶t ÇÜ®c mang sang Çây tØ bên nhà và ÇÜ®c pha b¢ng ÇÒ l†c cà phê Trung QuÓc, thì bài báo "How You Can Win Your War Against Debt" cûa Gory Belsky trên tåp chí Money mang tôi trª vŠ v§i th¿c tåi: M¶t th¿c tåi khá buÒn cûa cu¶c sÓng, N.

Tôi vØa uÓng cÓc cà phê dang dª và vØa "tu" bài báo này. Sau khi ly cà phê Çã cån, sau khi bài báo vØa džc xong, tôi b¡t ÇÀu vi‰t bài này cho tôi và cho bån.

L–I S–NG M³: N?
Theo nh»ng con sÓ thÓng kê m§i nhÃt, Ça sÓ ngÜ©i MÏ m¡c n®: n® tiŠn nhà, n® tiŠn mua xe, n® tiŠn h†c, n® tiŠn thÈ tín døng... N® này chÒng lên n® n†, có khi n‰u Ç°i n® thành nh»ng ÇÒng penny, n® së chÒng lên cao nhÜ ÇÒi nhÜ núi. Th‰ nên, có ngÜ©i v¶i bäo r¢ng n‰u sÓng ª MÏ mà không thi‰u n®, không hŠ m¡c n® thì chÜa phäi là dân MÏ. N® trong suy nghï Çó là lÓi sÓng MÏ kia mà.

Trong suy nghï Çó, n‰u bån là ngÜ©i Çang bÎ n® này n® n†, ÇØng hoäng s® ljn mÃt ngû bªi Ça sÓ ngÜ©i MÏ cÛng n® ÇÀy, n® Çìa ra nhÜ bån và tôi chÙ nào có hÖn gì.

Không chÌ ngÜ©i nghèo m¡c n® mà ngÜ©i giàu cÛng bÎ m¡c n® luôn. N® nhÜ là m¶t sÓ ki‰p, m¶t ÇÎnh mŒnh khó mà chåy trÓn trên cõi ÇÃt cûa N» ThÀn T¿ Do này.

Nói thì có sách, mách thì có chÙng. Ông bà ta dåy vÆy. NgÜ©i vi‰t xin gºi ljn quš vÎ m¶t vài minh chÙng vŠ nh»ng nhÆn ÇÎnh "dÍ s®" nhÜ trên.

Theo báo Money, ngÜ©i MÏ hiŒn n® nhÜ Chúa Ch°m, n® nhiŠu hÖn bao gi© h‰t. N‰u chÌ tính n® trä góp, gÒm n® tiŠn mua xa và cä n® thÈ tín døng, sÓ tiŠn n® cûa dân MÏ vÜ®t quá con sÓ k› løc: 1,000 triŒu Çô-la (a record $1 trillion). N‰u so v§i sÓ n® trong hai næm qua, sÓ n® mà ngÜ©i tiêu dùng MÏ hiŒn m¡c n® cao hÖn 1/3. Trong næm qua, tình trång trÍ näi trong viŒc trä n® thÈ tín døng tæng lên mÙc 3.3%, mÙc cao thÙ hai trong vòng thÆp niên qua. Vào quš ba, næm 2026, th©i Çi‹m m§i nhÃt mà chúng ta có ÇÜ®c nh»ng con sÓ thÓng kê, tình trång trÍ näi trong viŒc trä tiŠn n® nhà theo hình thÙc trä góp cÛng tæng lên mÙc cao nhÃt trong vòng hai næm qua.

Theo Gory Belsky nhÆn xét r¢ng n‰u tính theo phÀn træm so v§i toàn b¶ thu nhÆp, n® trä góp cûa ngÜ©i tiêu dùng cao hÖn trܧc Çây, cao hÖn th©i kÿ tiŠn suy thoái vào næm 2026. RÒi tác giä này k‰t luÆn: "NgÜ©i MÏ hiŒn nay n® nhiŠu hÖn lúc nào h‰t."

Trong PhÆt giáo, m¶t lš thuy‰t thÜ©ng ÇÜ®c nh¡c ljn và dÜ©ng nhÜ ai cÛng bi‰t cä, Çó là LuÆt Nhân Quä (Cause and Effect Law). N‰u cái quä là chuyŒn n® nhÜ Chúa Ch°m, n® ngÆp ÇÀu, thì cái nhân (nguyên nhân) ª Çâu?

Nguyên nhân ÇÀu tiên thÜ©ng ÇÜ®c nh¡c ljn chính là tình hình kinh t‰ MÏ trong th©i gian qua. Ngay cä trong nh»ng næm mà nŠn kinh t‰ rÖi vào tình trång Çåi suy thoái nhÜ trܧc Çây, ngÜ©i MÏ cÛng không bÎ n® ngÆp ÇÀu nhÜ hiŒn nay. Ngay gÀn Çây, vào ÇÀu thÆp niên 2026, ngÜ©i MÏ cÛng tÕ ra khá hÖn bây gi© nhiŠu. M¶t trong nh»ng ví dø là chuyŒn equity. Khoäng 40 næm trܧc, n‰u so v§i giá trÎ cæn nhà, equity chi‰m t› lŒ trung bình khoäng 85%. T› lŒ Çó bây gi© tøt xuÓng còn 60%, nhÜ th‰ cÛng có nghïa là n® nhà tæng hÖn nhiŠu so v§i trܧc Çây. V§i m¶t vài ví dø nhÜ th‰, chúng ta cÛng thÃy r¢ng ngÜ©i MÏ trong th‰ k› này ngày càng lún sâu vào n® nÀn.

Hai lš do chính giäi thích tåi sao ngÜ©i MÏ ngày càng n® nhiŠu là s¿ sa sút cûa các công ty Hoa Kÿ và tình trång sa thäi công nhân. Trong næm qua, lÜÖng phån và nh»ng l®i tÙc khác cûa ngÜ©i MÏ nói chung chÌ tæng ª mÙc thÃp nhÃt trong 15 næm qua. Hai k‰t quä xäy ra tØ th¿c trång trên là sÙc mua (buying power) cûa ngÜ©i tiêu dùng xuÓng thÃp và ngÜ©i MÏ ngày càng d¿a vào n® Nj duy trì mÙc sÓng cûa mình. HÆu quä này th‹ hiŒn rõ nhÃt khi mùa Giáng sinh trong hai næm liên ti‰p, sÓ lÜ®ng bán cûa hÀu h‰t các công ty bán lÈ cûa MÏ ÇŠu sa sút mà báo chí MÏ nêu lên sau m‡i mùa Giáng Sinh trong hai næm qua. M¶t sÓ ngÜ©i tiêu dùng muÓn duy trì thói quen mua s¡m vào dÎp lÍ quan tr†ng nhÜ th‰, hai næm qua. M¶t sÓ ngÜ©i tiêu dùng muÓn duy trì thói quen mua s¡m vào dÎp lÍ quan tr†ng nhÜ th‰, thì rÖi vào n® nÀn. ñây là m¶t bÙc tranh bi quan vŠ cu¶c sÓng cûa ngÜ©i MÏ hiŒn nay.

ChuyŒn d¿a vào n® Nj duy trì mÙc sÓng cÛng do m¶t y‰u tÓ khác thúc ÇÄy: S¿ cånh tranh cûa các hãng, công ty phát hành tín døng. HiŒn nay, thÎ trÜ©ng tín døng Çang cånh tranh khá månh. M¶t sÓ các hãng tín døng và công ty tín døng Çã hå mÙc lãi xuÃt xuÓng thÃp v§i møc Çích giành lÃy khách hàng tØ các hãng tín døng "ch¥t ÇËp" v§i lãi xuÃt cao. Do vÆy, ngÜ©i tiêu dùng thÃy lãi xuÃt thÃp, Çâu có "ngán" nên Çã ti‰p tøc n®. Góp gió thành bão. N® cái này m¶t tš cái kia m¶t tš và cuÓi cùng là n® ngÆp ÇÀu.

C NGОI NGH×O L N NGОI GI€U ñ“U... N
Theo công ty Nghiên cÙu ThÎ trÜ©ng Tài chánh Claritas tåi thành phÓ Arlington, thu¶c ti‹u bang Virginia, thì "Nh»ng ngÜ©i có thu nhÆp thÃp Çã tåo ra mÙc gia tæng l§n nhÃt trong lãnh v¿c n® gia Çình tØ næm 2026 cho ljn næm 1995." SÓ n® trong nh»ng ngÜ©i có thu nhÆp tØ 15 ngàn cho ljn 20 ngàn m¶t næm tæng v†t lên 66% trong th©i gian Çó, lên t§i 10,300 MÏ kim.

Không chÌ ngÜ©i nghèo m§i m¡c n® mà cä ngÜ©i giàu cÛng n® nÀn. ñây là m¶t Ç¥c Çi‹m rÃt chi là MÏ. Ngay cä nhà nܧc Hoa Kÿ tÜ bän cÛng n® chÒng chÃt, làm cho ngân sách thâm thûng (deficit) hàng ngàn t› mÏ Kim: n® NhÆt, n® ñài loan, n® ñÙc quÓc, n® nhân dân (IOU)...

NhÜ Çã nói trên, s¿ cånh tranh các công ty Tín Døng Çã góp phÀn "gây nên n®". Vì Ƕng tác "cà" Credit khi mua s¡m quá thoäi mái, không mäy may nào làm cho ngÜ©i ta xót xa nhÜ khi mª ví ljm tiŠn và thÃy tiŠn ra. Do Çó, nhiŠu ngÜ©i Çã "vay luôn cä tiŠn mua th¿c phÄm và mua giày dép cho trÈ con" ("We even borrowed to pay for food and for the kids’ shoes" -Rich Tronolone)

ñiŠu hi‹n nhiên là nh»ng "ngÜ©i m¡c n® có l®i tÙc cao thÜ©ng có nhiŠu may m¡n hÖn các bån nghèo trong viŒc Çào sâu xuÓng tài sän, nhÃt là khi món n® cûa h† ÇÜ®c h‡ tr® bªi trÎ giá tài sän có th‹ dùng Nj th‰ n® (asset) nhÜ nhà cºa, ÇÃt Çai...

Tuy nhiên, dù sao Çi n»a thì tiŠn vay tØ thÈ tín døng, tiŠn vay không bäo Çäm (unsecured loans) và nh»ng thÙ cùng loåi v§i chúng NJu là "tin tÙc xÃu" ÇÓi v§i hÀu h‰t m†i ngÜ©i. Lš do ÇÖn giän là chúng Çè lên ngÜ©i tiêu thø gánh n¥ng lãi suÃt cao và thÜ©ng hút dÀn h‰t tÃt cä các khoän ti‰t kiŒm có th‹ có cûa h† nhÜ m¶t Óng "si-phông" ngÀm. NgÜ©i ViŒt mình thÜ©ng có kinh nghiŒm vŠ "lãi mË ÇÈ lãi con" và sÓ n® ban ÇÀu suÓt Ç©i không trä n‡i! Ai cÛng bi‰t rõ "Vay, nên n®" nhÜng nhiŠu ngÜ©i Çã không cÀm ÇÜ®c lòng trܧc s¿ cám d‡ cûa các món hàng m§i, Çã "mua s¡m lu bù", "tiêu pha không tính toán". Ông Daniel Laufenberg, Trܪng ban Kinh t‰ Hoa Kÿ trong CÖ quan TÜ vÃn Tài chánh TÓc hành (American Express Financial Advisors) ª Menneapolis Çã nhÆn xét vŠ thói quen tiêu phí, mua s¡m lu bù trên toàn quÓc (our national spending spree) r¢ng: "N‰u chúng ta trÜ®t vào suy thoái, thu nhÆp së kh¿ng låi ho¥c Çi xuÓng -và rÃt nhiŠu ngÜ©i së không còn Çû khä næng Nj trä n® ÇÎnh kÿ" ("If we slip into recession, income will stagnate or fall -and a lot of people will no longer be able to make their payments.")

S¿ kiŒn m¶t ngÜ©i vay tiŠn Nj h†c Çåi h†c, ra trÜ©ng vay ti‰p tiŠn mua xe, tÆu nhà, s¡m sºa vÆt døng... là m¶t s¿ kiŒn thông thÜ©ng. Do Çó, không ai ngåc nhiên khi nói sÓng vì n®, sÓng v§i n® và trä n®. NhÜng hÀu h‰t NJu sÓng trong "ngøy tín", cÙ tin ch¡c r¢ng nhà là cûa mình, xe là cûa mình... trong lúc th¿c t‰ "nhà cao cºa r¶ng kia, chi‰c xe hào nhoáng Ãy, chu‡i n» trang lÃp lánh trên c°, trên ng¿c..." NJu chÌ "së là cûa mình trong m¶t tÜÖng lai 5,10, 20 næm sau. N‰u ch£ng may, kinh t‰ nhÆp nh¢ng thì nhà, xe khó mà tÒn tåi... Khi Çó m§i thÃm thía "cºa nhà là nghiŒp báo."

NhÜng bi‰t làm sao bây gi©. Vay thì phäi trä. Phäi sÓng Nj làm løng mà trä. NhiŠu ngÜ©i cho r¢ng, chính các món n® Çã làm cho sinh hoåt kinh t‰ Hoa Kÿ trª nên næng Ƕng và sáng tåo. Vì n®, ngÜ©i ta phäi ra sÙc mà làm viŒc, phäi ti‰p tøc làm viŒc Nj trä cho h‰t n®. MuÓn vŠ hÜu s§m cÛng không dÍ dàng n‰u còn n® nhà chÜa trä h‰t.

Tuy vÆy, nhÜng cÛng ÇØng bi quan. BŒnh nào cÛng có thuÓc ch»a cä. CÛng có cách Nj thoát n®, chÙ Çâu phäi không. Nên nh§ là "thoát" chÙ không phäi "trÓn" (nhÜ Thúy KiŠu ÇÎnh trÓn mà không thoát, trong cÖn mê man sau khi t¿ tº, ñåm Tiên Çã hiŒn ra nh¡c nhª: "RÌ r¢ng:

‘Nhân quä dª dang

ñã toan trÓn n® Çoån tràng ÇÜ®c sao?’"

L€M SAO ñ” THOÁT N?
Trܧc h‰t, phäi bi‰t r¢ng không phäi m†i ngÜ©i sÓng trên ÇÃt MÏ ÇŠu bÎ lâm vào vÃn NJ n® nÀn. NgÜ©i bÎ n® chÒng chÃt thÜ©ng là do "vung tay quá trán", do "quen thói phong lÜu hóa phäi vay" ho¥c do tính toán quá låc quan vŠ tài chánh, ho¥c do bi‹u bi‰t vŠ vÃn NJ tài chánh chÜa thÃu Çáo mà "v« n®".

Sau Çây là m¶t sÓ biŒn pháp Nj thoát n®.

MuÓn thoát n®, trܧc nhÃt là phäi chÆn ÇÙng n® låi. ChÆn ÇÙng b¢ng cách tính toán låi tÌ lŒ N®/Thu nhÆp. V§i công thÙc N®/Thu nhÆp này bån có th‹ nhìn thÃy ngay mình Çã lún sâu ljn mÙc nào. So sánh sÓ l®i tÙc Çã trØ thu‰ v§i sÓ tiŠn phäi trä n® hàng tháng Nj bi‰t thi‰u thØa ra sao mà lo ÇiŠu chÌnh ngay. HÀu h‰t, các nhà k‰ hoåch tài chánh NJu cho r¢ng: cæn cÙ vào vÎ th‰ cûa bån trong Ç©i sÓng xã h¶i: các món n® phäi trä hàng tháng (ngoåi trØ nhà cºa) không ÇÜ®c vÜ®t quá 10%-15% sÓ l®i tÙc Çem vŠ. N‰u bån vÜ®t khÕi gi§i hån ljn 20% hay nhiŠu hÖn, tÙc là bån Çã rÖi vào "vùng nguy hi‹m". Theo thÓng kê cûa Tronolones, 75% ngÜ©i dân MÏ có l®i tÙc trung bình Çã vÜ®t ra khÕi 17% (sÓ l®i tÙc).

Ngay cä khi bån Çã th¿c hiŒn ÇÜ®c tÌ lŒ 10%-15% trên Çây cÛng chÜa nên mØng v¶i, phäi soát låi lÀn n»a xem bån có vi phåm các khoän sau Çây không:

- Bån không th‹ ti‰t kiŒm ÇÜ®c 10% trên l®i tÙc x°i (chÜa trØ thu‰) vì các món n® phäi trä.

- Bån hiŒn có hÖn 10 thÈ tín døng, k‹ cä thÈ mua xæng và các cºa hàng mua s¡m.

- Bån thÜ©ng chÌ trä sÓ tÓi thi‹u (minimum) trên sÓ n® do mua b¢ng thÈ tín døng.

- Bån Çã mÜ®n cûa ch‡ này Nj trä n® ch‡ khác.

- Bån Çã yêu cÀu m¶t ngÜ©i bån ho¥c thân nhân "ÇÒng kš" (co-sign) m¶t khoän vay mÜ®n vì "credit record" cûa bån y‰u kém.

- Bån không th‹ nào ܧc lÜ®ng ÇÜ®c sÓ tiŠn mình m¡c n® là bao nhiêu.

N‰u vi phåm 2 (hay nhiŠu hÖn) trong sáu ÇiŠu này tÙc là bån Çang phÀn nào bÎ lúng túng n® nÀn Çó.

Bây gi©, xin mách bån m¶t sÓ cách thÙc Nj thoát dÀn n®, ÇØng Nj n® chÒng chÃt. Bån nên làm nhÜ sau Çây:

- Ðu tiên trä cho các món n® có lãi suÃt cao: Làm m¶t danh møc n® theo thÙ t¿ lãi suÃt, ch£ng hån: Credit Card 18%, Unsecured Loans 14%, Auto Loan 10%...

- Xem xét låi các khoän vay: nhÜ "refinancing" nhà Nj hܪng lãi suÃt Çang xuÓng thÃp. "Refinancing" có th‹ Çem m¶t sÓ ti‰t kiŒm Çáng k‹.

- Cûng cÓ tài chánh: hå giäm n® b¢ng cách k‰t h®p vài ba món n® lãi suÃt cao vào m¶t cái v§i lãi suÃt thÃp. Ch£ng hån, n‰u bån là m¶t ngÜ©i có nhà, ÇiŠu tÓt nhÃt là dùng loåi th‰ chÃp (Home-euqity lines) loåi này lãi suÃt chÌ có 8%. V§i sÓ n® tØ thÈ tín døng t°ng c¶ng $10,000 bån có th‹ ti‰t kiŒm ÇÜ®c hÖn $2,000 trên tiŠn l©i phäi trä trên 5 næm cho HEL là 8%.

Bån có th‹ vay n® dành cho sinh viên v§i lãi suÃt 10% trä tØ 10 ljn 30 næm Nj sÓ tiŠn trä hàng tháng nhÕ låi. Nh© Çó mà cûng cÓ ÇÜ®c ngân khoän. ñây là cách "n® trä dÀn, cháo nóng húp quanh" cûa ngÜ©i ViŒt.

- ThÜÖng lÜ®ng v§i cÖ quan cho vay: Khi Çã v« n®, bån thº thÜÖng lÜ®ng v§i các cÖ quan cho vay Nj xin giäm hå tiŠn l©i. ñây là ÇiŠu có th‹ làm ÇÜ®c vì hÀu h‰t các ngân hàng, các t° chÙc tín døng NJu cho r¢ng thà hå lãi suÃt hay bÕ lŒ phí còn hÖn là mÃt m¶t khách hàng nhÜ bån.

VŠ n® "Credit Card" bån cÛng có th‹ yêu cÀu hå lãi suÃt b¢ng cách d†a Ç°i qua các tín døng Çang cånh tranh b¢ng lãi suÃt thÃp.

- Hãy vay mÜ®n m¶t cách sáng tåo, nhÜng phäi thÆt thÆn tr†ng: N‰u bån không cÛng cÓ ÇÜ®c viŒc trä n® b¢ng cách th‰ chÃp nhà (HEL) thì hãy nghï ljn viŒc vay ch‡ lãi thÃp Nj trä ch‡ lãi cao Çã l« n®. NhÜng phäi luôn luôn hi‹u và "NJ cao cänh giác" ÇÓi v§i nh»ng nguy hi‹m mà bån Çang dÃn mình vào. ñôi khi "mÜ®n cûa Giáp Nj trä cho ƒt là m¶t sáng ki‰n hay, nhÜng ÇiŠu này tùy vào vÃn NJ Giáp là ai, là ngÜ©i nhÜ th‰ nào."

N‰u Giáp là bà con thân thu¶c thì nguy cÖ ít nhÃt, còn trái låi n‰u Giáp là m¶t ngÜ©i lš tài, thâm hi‹m thì rÃt Çáng s®.

Tóm låi, sÓng ª Ç©i, nhÃt là Ç©i sÓng ª MÏ, vay trä, trä vay là chuyŒn thÜ©ng tình. To thuyŠn thì to sóng. Giàu thì n® theo lÓi giàu, nghèo n® theo cách nghèo. SÓng nhiŠu n® thì khó thoäi mái cho nên càng ít n® thì càng nhË gánh.

VÆy muÓn sÓng thoäi mái phäi hi‹u rõ vÃn NJ tài chánh. Phäi bi‰t hai ch» mà t° tiên, truyŠn thÓng nh¡c nhª Çó là ch» "LiŒu" và ch» "Tùy".

"LiŒu cÖm g¡p m¡m"

"Tùy tiŠn biŒn lÍ"

"Tuy gia phong kiŒm"

N‰u ch£ng may v« n®, thì phäi ngØng vay Nj có th‹ trä n® cÛ cho xong.