K giä Adam Schwarz tØ Buôn Mê Thu¶t, Vit Nam, Çã vit m¶t bài phóng s¿ khá dài trên báo Kinh T ViÍn ñông sÓ ngày 7 tháng 9 næm 1995 Ç nói v th¿c trång trÒng, khai thác, ch bin, xuÃt khÄu cà phê cûa Vit Nam hin nay. Trong bài, k giä Adam Schwarz còn khai thác Çn nh»ng chuyn tranh giành trong vic kinh doanh và xuÃt cäng cà phê. ñây là m¶t bài phóng s¿ khá ÇÀy Çû v tình trång cà phê cûa Vit Nam mà tòa soån xin gi§i thiu låi v§i Ƕc giä qua phÀn dÎch cûa TrÀn ñÙc Sánh.
Anh Ngô Công LÜÖng luôn luôn mÌm cÜ©i. Anh vØa xây n§i thêm nhà. V® con anh Çang quây quÀn cånh chic ti vi màu m§i Çem ª tim v, và trong góc phòng, m¶t chic Honda m§i cáo cånh ÇÙng hãnh din. Bí quyt giúp Anh LÜÖng tåo ra nh»ng thÙ Çó chính là: cà phê.
V§i giá °n ÇÎnh khoäng 2,000 MÏ kim m¶t tÃn, nh»ng ngÜ©i trÒng loåi cà phê næng suÃt cao ª Vit Nam Çang hái ra tin, nhÃt là tåi thÎ xã Buôn Ma Thu¶t, thu¶c tÌnh ñak Lak, trung tâm trÒng cà phê cûa Vit Nam.
Cà phê nhanh chóng trª thành m¶t nguÒn l®i l§n ª Vit Nam. Ch£ng bao lâu n»a, cà phê có th qua m¥t cä lúa gåo hin nay Çang là m¥t hàng xuÃt khÄu l§n nhÃt. NhÜng tÜÖng lai cà phê Vit Nam không nhÃt thit tÓt ÇËp nhÜ th. Các nhà buôn bán cà phê quÓc t cho bit: Vit Nam cÀn kh¡c phøc l lÓi làm æn thiu ÇÙng Ç¡n trong vic th¿c hin h®p ÇÒng, bäo Çäm ÇÜ®c phÄm chÃt và nguÒn cung cÃp Çu Ç¥n thì m§i có th trª thành m¶t xÙ sän xuÃt cà phê trên thÎ trÜ©ng quÓc t.
Hin nay, Vit Nam Çã ÇÙng hång tám th gi§i và hång nhì Châu Á- sau Indonesia- v vic sän xuÃt cà phê robusta dùng Ç ch bin thành cà phê tan ngay và nhiu thÙ cà phê khác. Loåi cà phê Arabica thÜ©ng trÒng tåi Nam MÏ là thÙ cà phê Ç¥c bit dành cho gi§i sành Çiu.
Næm 2026, Vit Nam thu ÇÜ®c khoäng 400 triu MÏ kim tin xuÃt khÄu cà phê, chim khoäng 10 phÀn træm trong trÎ giá t°ng sÓ hàng xuÃt khÄu. Næm 1995, Vit Nam d¿ tính có th thâu ÇÜ®c t§i 500 triu MÏ kim tin bán cà phê. M§i Çây, Thû Tܧng Võ Væn Kit nói, vào næm 2000, Vit Nam có th có thêm 110,000 héc-ta ÇÒn Çin cà phê m§i c¶ng thêm v§i 150,000 héc-ta Çang có hin nay. Khác v§i lúa gåo, phÀn l§n tiêu thø trong nܧc, cà phê hÀu ht Çu dùng ÇxuÃt khÄu.
Theo Ô. ñoàn Triu Nhân, phó chû tÎch Công Ty Vinacafe, công ty quÓc doanh xuÃt khÄu cà phê l§n nhÃt cûa Vit Nam, cây cà phê không nh»ng là nguÒn l®i xuÃt khÄu, nhÜng còn Çem låi thu nhÆp v»ng ch¡c cho hàng ngàn nông dân ª Vit Nam, nhÃt là các nông dân min thÜ®ng du. Hy vng, rÒi Çây, cây cà phê së trª thành cây trÒng thay th cho cây thuÓc phin h có thói quen trÒng tØ trܧc t§i nay.
Ô. NguyÍn Thin Luân, ThÙ Trܪng B¶ Nông Nghip và Công Nghip Th¿c PhÄm cho bit, næm ngoái, Vit Nam sän xuÃt khoäng165,000 tÃn cà phê, và næm nay, sÓ lÜ®ng d¿ trù cÛng tÜÖng ÇÜÖng nhÜ th. Tuy nhiên, m¶t vài nhà buôn cho bit, sÓ lÜÖng cà phê Vit Nam sän xuÃt næm 1995 có th tæng lên 2,000 tÃn. M¶t nhà buôn cà phê nܧc ngoài nói: "Không ai bit ÇÜ®c nông dân Vit Nam hin còn tích tr» bao nhiêu cà phê, 20,000, 40,000 tÃn không chØng. H gi» låi Ç ch© giá lên cao có khi t§i 3,000 MÏ kim/tÃn nhÜ hÒi tháng TÜ vØa rÒi m§i tung ra bán."
Tin tÙc v vic chính phû d¿ ÇÎnh mª mang thêm vic trÒng cà phê khin Anh LÜÖng phÃn khªi. Anh là ngÜ©i tØ Hà Tïnh di cÜ vào Buôn Ma Thu¶c, næm 2026. Mùa cà phê næm 1994-95, Anh LÜÖng thu ÇÜ®c 150 triu ÇÒng (tÜÖng ÇÜÖng 13,598 MÏ kim) tin bán cà phê trên thºa ÇÃt r¶ng 1.5 héc-ta. ñây là m¶t sÓ thu nhÆp gÃp b¶i so v§i l®i tÙc trung bình m¶t ÇÀu ngÜ©i ª Vit Nam hin nay vào khoäng 200 MÏ kim/næm. Anh LÜÖng nói: "Gia Çình tôi sÓng tÜÖng ÇÓi °n ÇÎnh. ñó là Çiu tôi mong mÕi."
Anh ñinh Væn Chu, 32 tu°i, buôn bán xe g¡n máy ª Buôn Ma Thu¶t, cÛng trÒng cà phê trên m¶t thºa ÇÃt nhÕ cånh nhà. NhÜng næm nay, tin thu nhÆp trong gia Çình anh là do bán xe g¡n máy, trung bình mi tháng bán ÇÜ®c khoäng 400 chic v§i giá 3,000 MÏ kim/cái.
Nh»ng nhà buôn bán cà phê nܧc ngoài cÛng hÒ hªi không kém. PhÀn l§n h có væn phòng tåi Saigon, Çang tìm thêm thÎ trÜ©ng tiêu thø cho cà phê Vit Nam mà h không ng© nông dân Vit Nam sän xuÃt ÇÜ®c nhiu Çn nhÜ vÆy.
Ô. Phan QuÓc Sûng, Giám ñÓc Vin Nghiên CÙu Cà Phê ª Buôn Ma Thu¶t, nói: næng suÃt trung bình cûa cà phê Vit Nam vào khoäng 1.2-1.4 tÃn/héc-ta, tÜÖng ÇÜÖng næng suÃt cao nhÃt cûa th gi§i. NhÜng tåi nhiu vùng, nhÃt là trong tÌnh Dak Lak, næng suÃt lên t§i 4-6 tÃn/héc-ta.
Ô. Christ Devonshire, T°ng giám ÇÓc Công Ty ED & F. ManCoffee cûa Anh, nhÆn xét: "Cà phê Vit Nam, nu ÇÜ®c bäo trì và xº l Çúng cách, së có phÄm chÃt tÓt hÖn so v§i các loåi cà phê robusta trÒng ª bÃt cÙ nÖi nào khác trên th gi§i. Ô. LarryJones, m¶t chuyên viên v cà phê làm tÜ vÃn cho nhiu hãng tiêu thø cà phê cûa Hoa Kÿ cho r¢ng: "Sän lÜ®ng cà phê cûa Vit Nam ch¡c ch¡n së tæng gÃp Çôi trong vòng næm næm t§i."
NhÜng các nhà buôn bán cà phê nói, "Vit Nam cÀn phäi kh¡c phøc các khuyt Çim Ç trª thành m¶t nguÒn cung cÃp cà phê có chÃt lÜ®ng và sÓ lÜ®ng bäo Çäm Çu Ç¥n. Hin nay, không có nhà buôn nào chÎu mua cà phê cûa Vit Nam nu hàng chÜa ÇÜ®c vào bao và chª ra xp s¤n ª bn tàu và Çã ÇÜ®c kim tra. NgÜ®c låi, vic mua bán së rÃt mÖ hÒ và ngÜ©i mua không bit ch¡c mình Çang mua cái gì Çây."
Ô. Devonshire nhÆn xét: "Vit Nam cÀn cäi tin các thit bÎ xº l cà phê. Hin nay, các nông trÜ©ng cà phê quÓc doanh vÅn còn Çang sº døng nh»ng thit bÎ c° l sï tØ th©i Tây Ç låi. Ông này nói: "Vit Nam chÜa khai thác trit Ç ÇÜ®c giá trÎ cûa cà phê vì h không chÎu bÕ tin ÇÀu tÜ vào các thit bÎ."
Khoäng 30 phÀn træm cà phê Vit Nam hin nay do các nông trÜ©ng quÓc doanh sän xuÃt; phÀn còn låi do các nông dân cá th. Ông Jones cho bit, nông tråi quÓc doanh sän xuÃt loåi cà phê tÓt nhÃt b¢ng cách k h®p ÇÒng sän xuÃt v§i các h¶ tÜ nhân. Thí dø: Nông TrÜ©ng Cà Phê Phܧc An ª tÌnh Dak Lak cung cÃp cho nông dân phân bón, thuÓc trØ sâu, håt giÓng, h thÓng tܧi tiêu và nhà kho; Ç°i låi, nông dân Çóng cho nông trÜ©ng hai tÃn m¶t hec ta, phÀn còn låi là cûa nông dân. Khó khæn cho cä nông dân lÅn nông trÜ©ng là thit bÎ quá cÛ kÏ và không Çû dùng. Ô. TrÀn Minh Thûy, Giám ñÓc Nông TrÜ©ng Phܧc An, cho bit: nông trÜ©ng hin nay vÅn còn sº døng nh»ng thit bÎ cûa các ÇÒn Çin th©i Tây Ç låi. Vì thiu thit bÎ sÃy khô, Phܧc An phäi träi cà phê ra phÖi n¡ng trên m¶t cái sân r¶ng tám héc-ta.
Các nông dân phäi t¿ mình xº l cà phê còn g¥p khó khæn nhiu hÖn. Nhiu nhà trÒng cà phê ª các tÌnh Lâm ñÒng và Gia Lai Kon Tum phäi Çem cà phê ra phÖi ª ÇÜ©ng nh¿a. Ô. Jones gi loåi cà phê này là "cà phê l ÇÜ©ng." Khi kim tra, cà phê l ÇÜ©ng thÜ©ng pha tr¶n ÇÃt Çá, dÀu m«. Nu g¥p mÜa thì nhiu håt cà phê Çã bÎ thÓi.
ñ nâng cao chÃt lÜ®ng cûa cà phê xuÃt khÄu, gÀn Çây nhà nܧc Çã hån ch các công ty xuÃt khÄu cà phê xuÓng còn 29 thay vì 100 công ty trong næm 2026. Dù vÆy, các công ty mua cà phê nܧc ngoài cho bit, h së chÌ giao dÎch v§i khoäng 10 công ty xuÃt khÄu có uy tín. Nhiu công ty xuÃt khÄu làm æn bê bÓi thÜ©ng k các h®p ÇÒng ma trong khi không có s¤n cà phê trong tay.
M¶t công ty buôn MÏ cho bit, hÀu ht các công ty xuÃt khÄu cà phê Vit Nam Çu thiu vÓn. Do Çó, h phäi mÜ®n tin trܧc cûa khách hàng nܧc ngoài Ç Çi thu mua cà phê cûa nông dân, và khách mua hàng phäi chÎu rûi ro thit håi nu có s¿ cÓ trøc tr¥c xäy ra.
Ô. Devonshire nhÆn xét: "Vit Nam chÜa theo kÎp trình Ƕ tip thÎ cûa h thÓng thÎ trÜ©ng buôn bán quÓc t. Nh»ng vi phåm h®p ÇÒng së làm cho quÓc gia xuÃt khÄu mÃt uy tín trên thÎ trÜ©ng th gi§i."
Chính Phû Vit Nam kh¡c phøc nh»ng vÃn Ç trên b¢ng cách trÒng thêm cà phê và gia tæng kim soát các nhà xuÃt khÄu. Ô. Hoàng Anh, giám ÇÓc cÖ quan kim tra chÃt lÜ®ng cà phê cûa nhà nܧc là Cafecontrol cho bit, trong sÓ din tích trÒng cà phê d¿ trù tæng thêm vào næm 2026, së có 50,000 héc-ta chuyên trÒng loåi cà phê arabica.
ñÒng th©i Nhà Nܧc Vit Nam cÛng khuyn khích các nhà ÇÀu tÜ nܧc ngoài bÕ thêm tin vào vic cäi tin các thit bÎ xº l cà phê. ñi ÇÀu trong lãnh v¿c này, Công Ty ED & F.Man Çã bÕ 10 triu MÏ kim thit lÆp d¿ án tân trang h thÓng xº l cà phê tåi tÌnh Dak Lak. Liên doanh v§i m¶t công ty cûa tÌnh này, nhà máy ED &F.Man trong tÜÖng lai së có công suÃt xº l 25,000 tÃn cà phê mi næm. B¢ng cách rºa, và phân loåi cà phê theo c« håt, màu s¡c, nhà máy này së làm cho cà phê Vit Nam có giá trÎ hÖn so nh»ng cà phê không ÇÜ®c xº l. M¶t vài công ty cûa BÌ và Hoa Kÿ cÛng Çang thäo luÆn v vic liên doanh v§i các nông tråi khác trong tÌnh Dak Lak.
Công Ty Th¿c PhÄm Nestlé cûa Thøy Sï Çi trܧc m¶t bܧc b¢ng cách thit lÆp m¶t nhà máy ch tåo cà phê tan ngay trÎ giá 25 triu MÏ kim tåi tÌnh ñÒng Nai. Ô. Serge Kury, quän l kÏ thuÆt cûa nhà máy này, cho bit khi hoàn thành, nhà máy së sän xuÃt 800 tÃn cà phê tan ngay m¶t næm. Phân nºa sÓ lÜ®ng này së ÇÜ®c bán ra nܧc ngoài.
Các ÇÎa phÜÖng tranh nhau lôi kéo vÓn ÇÀu tÜ cûa nܧc ngoài. Ô. NguyÍn Væn Lang, Phó Chû TÎch Ñy Ban Nhân Dân tÌnh DakLak phàn nàn r¢ng các tÌnh khác nhÜ ñÒng Nai Çã giÆt mÃt mÓi làm æn cûa Dak Lak. Ông nói: "Chúng tôi Çã trình lên Thû Tܧng, Ç nghÎ chÌ cho phép ngÜ©i nܧc ngoài bÕ vÓn ÇÀu tÜ vào cà phê tåi tÌnh Dak Lak mà thôi vì hin nay tÌnh chúng tôi sän xuÃt hai phÀn-ba cà phê trong nܧc." V phÀn Ô. Nhân làm ª Vinacafé thì phát biu: Çáng lë chính phû không nên cho phép Công Ty ED & F. Man tân trang nhà máy xº l cà phê vì công vic này các xí nghip trong nܧc có th làm ÇÜ®c. NgÜ©i nܧc ngoài cÀn ÇÜ®c khuyn khích bÕ vÓn vào nh»ng công vic ch bin cà phê nhÜ kÏ thuÆt rang và làm cà phê tan ngay. Ông nói: "Theo tôi, ÇÀu tÜ vào vic sän xuÃt håt cà phê không giúp gì nhiu cho s¿ phát trin cûa ngành này." Các nhà kinh doanh cà phê nܧc ngoài cho bit, m¶t vài d¿ án rang cà phê do vÓn cûa nܧc ngoài ÇÀu tÜ Çang ÇÜ®c thäo luÆn.
M¶t vài ngÜ©i khác tÕ ra nghi ng© v nh»ng d¿ án ÇÀu tÜ máy móc vào vic xº l cà phê. Ô. NguyÍn LÜÖng Bình, giám ÇÓc Công Ty Cà Phê Dak Lak nói: "Theo kinh nghim cûa tôi trong xã h¶i chû nghïa, chúng tôi Çã bÕ ra rÃt nhiu tin Ç mua máy móc, nhÜng kt quä cÛng ch£ng hÖn gì."
ñÓi v§i các nhà kinh doanh nܧc ngoài, m¶t sÓ cho r¢ng vic bÕ vÓn mua s¡m máy móc xº l cà phê có th g¥p nhiu rûi ro. Ch£ng hån muÓn pha ch cà phê b¢ng máy, ngÜ©i ta cÀn phäi có cà phê arabica loåi thÆt tÓt do kÏ thuÆt trÒng tÌa cao sän xuÃt ra. M¶t chuyên gia v cà phê nói: "Cà phê arabica cÀn phäi hái vào lúc chín, nhÜng nông dân Vit Nam thÜ©ng có thói quen hái cà phê xanh. Hái xong, cà phê cÀn phäi ÇÜa vào nhà máy xº l ngay. Nu nông dân tích tr» låi, cà phê së bÎ thÓi."
Chính phû hy vng giäi quyt vÃn Ç trên b¢ng cách gia tæng vai trò cûa các công ty xuÃt khÄu quÓc doanh. Vào gi»a tháng Tám vØa qua, chính phû Çã thành lÆp Công Ty Cà Phê QuÓc Gia Vit Nam tr¿c thu¶c Phû Thû Tܧng. Nhim vø cûa công ty này chÜa ÇÜ®c nói rõ cø th, nhÜng m¶t sÓ viên chÙc cho r¢ng công ty së kim soát toàn b¶ cà phê xuÃt khÄu cûa Vit Nam.
Theo Ô. Anh làm ª Cafecontrol thì "Nu chính phû kim soát cà phê xuÃt khÄu, chÃt lÜ®ng cà phê Vit Nam së ÇÜ®c nâng cao. Theo tôi, không nên cho phép nh»ng công ty tÜ nhân tr¿c tip xuÃt khÄu cà phê."
Ô. Luân làm ª B¶ Nông Nghip cÛng ÇÒng y nhÜ trên, và nói: "Hai-muÖi-chín công ty cùng xuÃt khÄu cà phê là quá nhiu, cÀn phäi giäm b§t Çi. Møc Çích cûa t°ng công ty chính phû m§i thành lÆp là thu mua và xuÃt khÄu toàn b¶ cà phê cûa Vit Nam." Tuy nhiên, các nhà kinh doanh nܧc ngoài cho bit: nh»ng nông trÜ©ng cà phê quÓc doanh l§n không ÇÒng y v§i lÆp luÆn trên và Çang n l¿c chÓng ÇÓi vic sát nhÆp h vào t°ng công ty m§i thànhlÆp.
Theo Ô. Luân và các viên chÙc khác, Vit Nam cÀn phäi gia nhÆp các t° chÙc quÓc t nu muÓn kim soát chÃt lÜ®ng cà phê, nhÜ Hip H¶i Các Nܧc Sän XuÃt Cà phê- vit t¡t là ACPC- ch£ng hån. ñÀu næm nay, ACPC tuyên bÓ nu giá cà phê xuÓng thÃp dܧi mÙc Ãn ÇÎnh, ACPC së cho ngÜng bán cà phê ra. L©i tuyên bÓ này khin cà phê lên giá và Vit Nam cÛng ÇÜ®c l®i.
Vào tháng TÜ, Hà N¶i cho bit, h chÃp nhÆn trên nguyên t¡c vic gia nhÆp hip h¶i nói trên, và r¢ng vic thit lÆp công ty m§i së giúp ÇÄy nhanh vic gia nhÆp này vì nó giúp chính phû tr¿c tip kim tra chÃt lÜ®ng cûa cà phê trong nܧc.
Phän Ùng cûa các nhà buôn bán cà phê nܧc ngoài ÇÓi v§i vic chính phû thành lÆp t°ng công ty ÇÜ®c ghi nhÆn có nhiu kin khác nhau. Ô. Deac Jone, giám ÇÓc xí nghip cûa MÏ ConnellBros., nói: "vic thành lÆp t°ng công ty là chiu hܧng tÓt, vì t°ng công ty có th làm cho phÄm chÃt cà phê tÓt hÖn."
NhÜng các nhà buôn khác låi cho r¢ng vic thành lÆp t°ng công ty m§i chÌ tåo ra cÖ h¶i Ç cho các viên chÙc tìm cách æn có. M¶t nhà buôn cà phê nܧc ngoài nói, ông rÃt lo ngåi khi nghe nói t§i nh»ng viên chÙc quän l xuÃt khÄu cÛng nhÜ vic chính phû có ÇÎnh Çoåt giá cä và d¿ng lên m¶t ban quän l thÎ trÜ©ng cho cà phê. Ông này nói: "ChØng nào nh»ng công ty cûa chính phû còn chÜa n¡m v»ng ÇÜ®c thÎ trÜ©ng thì vic giäm b§t các nhà xuÃt khÄu cÛng ch£ng ích l®i gì./."
C PHÊ CT CHN
ñÓi v§i NgÜ©i Vit Nam, cà phê là món hàng Ç bán lÃy tin hÖn là Ç dùng. Ngay tåi thÎ xã Buôn Ma Thu¶t, trung tâm sän xuÃt cà phê cûa Vit Nam, nhiu khi cÛng khó kim m¶t ly cà phê Ç uÓng. NgÜ©i ta thÜ©ng ÇÜa h¶t cà phê Çi bán chÙ ít khi xay ra.
NhÜng có m¶t loåi cà phê nh»ng ngÜ©i Vit Nam sành Çiu gi» låi Ç dùng chÙ không bán, gi là "cà phê cÙt chÒn." Tuy nhiên, loåi cà phê này không bình thÜ©ng, ít nhÃt là v m¥t quá trình sän xuÃt. Cà phê cÙt chÒn là cà phê do nh»ng con chÒn æn trái cà phê rÒi tiêu hóa qua ÇÜ©ng ru¶t cûa chúng cuÓi cùng Ìa ra håt cà phê.
Theo Ô. NguyÍn Trung Tr¿c, giám ÇÓc Công Ty Peregrine Vit Nam, thì chÒn là con vÆt sành Çiu ÇÓi v§i cà phê nhÃt th gi§i. Không phäi håt nào chÒn cÛng æn, nhÜng nó chÌ l¿a æn nh»ng trái cà phê chín và ngon nhÃt.
Sau khi tiêu hóa, nói ra hÖi §n, nhÜng chÒn Ìa ra nh»ng håt cà phê thành m¶t chui dài trên m¥t ÇÃt trông giÓng nhÜ con r¡n và ÇÜ®c các nhà trÒng cà phê v¶i vàng hÓt v.
Sau khi ÇÜ®c rºa såch, rang, xay, loåi cà phê này së pha ra nh»ng ly cà phê mà Ông ñåi SÙ Anh Peter Williams, m¶t trong nh»ng ngÜ©i sành uÓng cà phê, gi là "ly cà phê tuyt tác."
Công Ty Peregrine buôn bán m¶t sÓ lÜ®ng l§n cà phê robusta cûa Vit Nam, d¿ ÇÎnh tåo m¶t thÎ trÜ©ng thí nghim Ç bán loåi cà phê cÙt chÒn này, hay gi thanh tao hÖn, cà phê do chÒn tiêu hóa. ñây së là loåi cà phê thÜ®ng häo hång chÌ có khoäng 2 phÀn træm trong sÓ lÜ®ng cà phê xuÃt khÄu cûa công ty.
Ngay cä sÓ lÜ®ng nhÕ bé 2 phÀn træm Çó cÛng khó lòng bäo Çäm ÇÜ®c lâu dài vì chÒn ª tÌnh Dak Lak ngày m¶t khan him. Theo Anh Ngô Công LÜÖng, nhà trÒng cà phê cÜ ngø cách thÎ xã Buôn Ma Thu¶t 25 miles thì l do khin chÒn bin mÃt là vì nó ÇÜ®c dùng vào m¶t công døng cÀn kíp hÖn: æn thÎt. LÜÖng nhún vai: "Çói thì v§ ÇÜ®c con gì mà h chä thÎt!"