Xã h¶i MÏ là m¶t xã h¶i tÜ bän trit Ç, nên giá trÎ cûa tin båc và cûa cäi vÆt chÃt có phÀn quan trng hÖn m¶t sÓ giá trÎ khác nhÜ gia Çình, chung thûy, nghïa khí..., xã h¶i Âu Châu coi trng các giá trÎ væn hóa và các giá trÎ tài næng; væn hóa Thiên chúa giáo Ç¥t n¥ng giá trÎ cûa bác ái, væn hóa PhÆt giáo coi trng lòng tØ bi, v.v...
H thÓng giá trÎ cûa xã h¶i Vit Nam truyn thÓng d¿a trên m¶t quan nim nhân sinh rÃt t nhÎ, Çó là quan nim "TRNG NGH¸A KHINH TI" tÙc là Ç¥t n¥ng vÃn Ç Çåo l và xem nhË tin cûa vÆt chÃt. TØ quan nim này xã h¶i Vit Nam Çã ÇÜa ra m¶t thang giá trÎ gÒm 4 bÆc theo thÙ t¿ nhÜ sau:
NHT S¸
NHµ NÔNG
TAM CÔNG
T THÐ÷NG
ThÜ©ng gi là tÙ dân tÙc là bÓn tÀng l§p dân chúng xp theo ngành ngh. Trong thang xã h¶i này, THÐ÷NG ÇÙng vào thÙ tÜ là hàng thÃp nhÃt.
THÐ÷NG là danh tØ t°ng quát chÌ ngành buôn bán và kinh doanh.
ThÜÖng nghip hay ngh buôn trong xã h¶i Vit Nam thÜ©ng là nh»ng thành phÀn không dùng sÙc l¿c hay næng khiu cûa mình vào vic sän xuÃt ra sän phÄm, mà chÌ dùng vÓn Ç mua sän phÄm cûa m¶t ngÜ©i hay nhóm ngÜ©i sän xuÃt ra, Çem v bán låi Ç lÃy l©i. L®i tÙc cûa thành phÀn làm ngh buôn bán, kinh doanh thÜ©ng khá cao và tæng nhanh. NhÃt là khi buôn bán g¥p th©i! M¶t vÓn có th t§i bÓn l©i, tin vào m¶t cách dÍ dàng. NgÜ©i buôn bán l§n thÜ©ng có Ç©i sÓng xa hoa và hào nhoáng hÖn ngÜ©i làm các ngành ngh khác.
Ngh buôn bán và kinh doanh thÜ©ng là ngành Çem låi l®i nhuÆn nhanh nên thành phÀn này có nhiu tin cûa nhÃt trong xã h¶i. NhÜng truyn thÓng Vit Nam vÅn thÜ©ng ít trng vng gi§i này. ThÜÖng nghip bÎ xp vào hàng thÙ tÜ là nÃc thang chót cûa h thÓng giá trÎ xã h¶i Vit Nam. Vì sao? Do nguyên nhân nào mà thÜÖng nghip không ÇÜ®c quí trng?
Trong xã h¶i MÏ, các thÜÖng gia hay nh»ng ngÜ©i làm ngh kinh doanh thành công, có nhiu tin cûa, thÜ©ng ÇÜ®c xã h¶i Çánh giá cao. Giàu có là m¶t giá trÎ cø th cho nên ngÜ©i giàu có m¶t ÇÎa vÎ quan trng trong xã h¶i tÜ bän. ñÒng tin cûa h có th chi phÓi nhiu hoåt Ƕng cûa nܧc MÏ và cûa th gi§i. Vic quan trng nhÃt trên ÇÃt MÏ là "làm ra tin" (making money), làm sao Ç trª thành triu phú, t phú... Các vÃn Ç khác là thÙ yu. Vì:
- "Vai mang bÎ båc lè kè
Nói quÃy nói phá chúng nghe rÀm rÀm!"
- "Có tin mua tiên cÛng ÇÜ®c!"
- "Tin båc Çi trܧc, m¿c thܧc Çi sau!"
- "ñÒng Çô la che khuÃt m¥t tr©i" cÛng nhÜ "Nén båc Çâm toåc t© giÃy!"
Tác døng cûa ÇÒng tin thÆt là kinh khûng vì nó có th "Ç°i tr¡ng thay Çen" m¶t cách dÍ dàng!
Xã h¶i Vit Nam xÜa nay, Çu có thói quen trng sï vì quan nim r¢ng kÈ sï, ngÜ©i có hc hành, có væn hóa cao là ngÜ©i gi» ÇÜ®c các qui phåm (norms) Çåo l và có th hܧng dÅn xã h¶i Çi theo con ÇÜ©ng nhân nghïa. ThÙ Çn là ngh nông cÛng ÇÜ®c quí chu¶ng, vì nhà nông "chân lÃm tay bùn" Çem mÒ hôi "Ç° xuÓng ru¶ng ÇÒng" Ç nuôi sÓng xã h¶i, rÒi nh»ng ngÜ©i th®, tÙc là thành phÀn công nhân, là nh»ng ngÜ©i dùng sÙc lao Ƕng cûa mình Ç giúp ích cho xã h¶i và Ç°i lÃy cái æn cái m¥c... công nhân cÛng phäi hc hành ngh nghip, tÙc là cÛng tØ sï xuÃt thân. S¿ giàu có chÌ Çn v§i nh»ng kÈ có tài næng th¿c s¿ trong ba gi§i sï, nông, công. Ngh buôn bán bÎ xem là ít giá trÎ Çåo ÇÙc vì quan nim xÜa cho r¢ng:
"Vi nhân bÃt phú,
Vi phú bÃt nhân"
Nghïa là "ngÜ©i làm Çiu nhân nghïa thì không giàu ÇÜ®c," "làm giàu thì không gi» ÇÜ®c nhân nghïa"
H cÛng nghï r¢ng không làm ngh buôn thì không giàu ÇÜ®c- "Phi thÜÖng bÃt phú"
ñây là nh»ng quan nim xÜa cÛ v ngh thÜÖng mãi và kinh doanh. Quan nim này chÌ Çúng v§i cách làm thÜÖng mãi cûa các th k trܧc và trong phåm vi các xã h¶i thiu nh»ng luÆt pháp v thÜÖng mãi và kinh doanh. D¿a trên các quy phåm Çåo l, xã h¶i Vit Nam xem thÜ©ng nh»ng ngÜ©i buôn bán và kinh doanh, vì thành phÀn này có th vì tham l®i mà nói nh»ng Çiu không chân thÆt v phÄm chÃt, v giá cä cûa hàng hóa. Nhiu thÜÖng gia còn l®i døng th©i cÖ Ç tæng giá hàng, ÇÀu cÖ tích tr» hàng hóa Ç bán giá "c¡t c°", giá ch® Çen... NgÜ©i Çi buôn còn có th l®i døng hoàn cänh cûa ngÜ©i sän xuÃt Ç b¡t chËt và ép giá mua xuÓng thÆt thÃp Ç khi bán låi có l©i cao! Xã h¶i không coi trng thÜÖng nghip vì ngÜ©i buôn bán xÜa thÜ©ng phäi dùng m¶t sÓ mánh l§i, có khi dùng Çn thû Çoån "lÜ©ng thÜng tráo ÇÃu" nghïa là cân, Çong, Ço, Çm không Çúng mÙc.
Trong xã h¶i hin tåi, ngành ngh nào cÛng phäi hc hÕi, phäi ÇÜ®c Çào tåo. ThÜÖng nghip và kinh doanh nu không có kin thÙc, không có kinh nghim së dÍ g¥p thÃt båi. Vic "buôn gian bán lÆn" dÀn dÀn së bÎ loåi trØ. Ngành buôn bán và kinh doanh ÇÜa Çn giàu có thÜ©ng là do ngÜ©i hành ngh có ÇÀu óc, có k hoåch tip thÎ, có khä næng thæm dò thÎ hiu cûa khách hàng và nhÃt là có khä næng ÇÀu tÜ Çúng nhÜ kinh nghim ngÜ©i ta Çã Çúc kt là "có phܧc làm quan, to gan làm giàu." "To gan" có nghïa là dám bÕ vÓn l§n ra ÇÀu tÜ vào tÜÖng lai!
Không phäi tÃt cä các nhà buôn Çu bÃt nhân và không phäi tÃt cä con buôn Çu giàu có. Nh»ng ngÜ©i "buôn chín bán mÜ©i", nh»ng công ty thÜÖng mãi lÜu thông phân phÓi hàng hóa æn hoa hÒng... không th ÇÒng hóa v§i gian thÜÖng! ñÀu tÜ vÓn l§n thì l©i nhiu.
VÆy thì nói cho Çúng, không có ngh xÃu, chÌ có hành vi cûa con ngÜ©i xÃu! Gi§i kinh doanh ngày nay không phäi là ngÜ©i buôn Çi bán låi m¶t cách ÇÖn giän cho nên cÀn phäi hc hÕi và nhÃt là cÀn phäi bén nhåy trܧc nh»ng bin chuyn cûa thÎ trÜ©ng th gi§i, phäi có tÀm nhìn bao quát v kinh t và tài chánh.
Trong các cu¶c cånh tranh ai cÛng phäi dùng Çn mÜu lÜ®c. Trong các sách lÜ®c thì có thÜ®ng, trung, hå. NgÜ©i dùng hå sách thì dù có th¡ng l®i trong hin tåi cÛng së không ÇÜc Ç©i n trng. Giàu nh© vào nh»ng hành Ƕng bÃt chính thÜ©ng bÎ khinh bÌ.
Có lë vì Çó mà xã h¶i Vit Nam Çã phân bit nhiu loåi giàu nhÜ: Phú ông, phú h¶, phú hào, phú thÜÖng và trc phú...
Phú ông là m¶t ngÜ©i giàu, có uy tín ÇÜ®c làng nܧc suy cº và ÇÜ®c ân thܪng m¶t phÄm hàm nào Çó, phú hào là m¶t ngÜ©i vØa giàu v cûa cäi vÆt chÃt vØa có trí tu hÖn ngÜ©i, Çu®c hÖn træm ngÜ©i tâm phøc, phú thÜÖng là hång nh© buôn bán phát tài mà trª nên giàu và trc phú là ngÜ©i giàu có nh© th©i vÆn, chÌ bit có cûa cäi vÆt chÃt dÒi dào chÙ ch£ng bit gì v giao tip trong xã h¶i.