Cho Çn th k thÙ 19, thì quan nim trên bÎ Çä phá månh më bªi Karl Marx. Marx cho r¢ng s¿ bÃt công kinh t là nguÒn gÓc cûa tÃt cä các bÃt công khác. M¶t trÆt t¿ kinh t m§i trong Çó phÜÖng tin sän xuÃt phäi ÇÜ®c n¢m trong tay cûa Çåi chúng là cÀn thit Ç giäi quyt nhu cÀu công l cûa th©i Çåi. Mi khi nguÒn gÓc cûa bÃt công" giai cÃp, bÃt bình Ç£ng kinh t, chính quyn" ÇÜ®c loåi bÕ, thì công l ÇÜ®c hin th¿c. Công l cûa Marx, trên phÜÖng din kinh t ÇÜ®c thu gn b¢ng câu sau Çây cûa Louis Blanc: "Produce according to his abilities; consume according to his needs (Sän xuÃt theo khä næng; tiêu thø theo nhu cÀu). Trong tin Ç kinh t này, công l luÆt pháp không còn là cÖ ch cÜ«ng ép cûa kÈ månh. Công l së Çi theo luÆt t¿ nhiên (natural law). Nhân loåi không cÀn Çn luÆt pháp vì h Çã giä tØ bÓi cänh sÓng còn (realm of necessity) Ç Çi vào phåm vi t¿ do.
Trܧc Marx, Immanuel Kant Çã dùng Çòn cân t¿ do Ç Çánh giá m¶t h thÓng pháp luÆt. TØ cæn bän giá trÎ cûa t¿ do, m¶t quyn bÃt khä xâm phåm cûa con ngÜ©i, Kant, trong The Metaphysical Elements of Justice, ÇÎnh nghïa công l là "S¿ t°ng h®p nh»ng Çiu kin mà trong Çó l¿c (will) cä cá nhân ÇÜ®c hòa nhÆp vào l¿c cûa tÆp th (collective will) trên cæn bän mà t¿ do ÇÜ®c công nhÆn là cÙu cánh tÓi hÆu." Kant khác v§i Aristotle trên lãnh v¿c Üu tiên giá trÎ. Cái nhìn cûa Kant có tính chÃt siêu hình (metaphysical) hÖn là th¿c døng. Trit luÆn cûa Kant cÛng ÇÜ®c ph° bin v§i nh»ng luÆn Ç cûa trit gia Anh Herbert Spencer. Trong cuÓn Justice, xuÃt bän ª New York næm 2026, Spencer nhÃn månh r¢ng cái giá trÎ cao nhÃt cûa công l là t¿ do, chÙ không là bình Ç£ng. Mi cá nhân, Spencer l luÆn, có quyn hܪng Çåt nh»ng gì có ÇÜ®c tØ khä næng và phÄm chÃt cûa h. Cá nhân phäi có quyn thæng tin chính mình, làm chû tài sän, t¿ do chn l¿a ngh nghip, t¿ do Çi låi, t¿ do tÜ tܪng và tôn giáo. Spencer cho r¢ng nh»ng quyn hån và t¿ do trên chÌ bÎ gi§i hån bªi thÙc cá nhân, tôn trng quyn l®i và t¿ do cûa kÈ khác. T¿ do cûa mi ngÜ©i bÎ gi§i hån bªi t¿ do cûa quÀn chúng. Nói tóm låi, công l là quyn hån con ngÜ©i ÇÜ®c "t¿ do hành xº theo l¿c chính mình v§i Çiu kin không xâm phåm vào t¿ do cûa tha nhân."
L thuyt v công l, nhÜ ÇÜ®c trích dÅn sÖ lÜ®c ª trên phÀn l§n chÙa Ç¿ng hai yu tÓ "bình Ç£ng" và "t¿ do". S¿ hin din cûa t¿ do và bình Ç£ng thÜ©ng dÅn Çn nh»ng tranh chÃp giá trÎ. Vai trò cûa luÆt pháp là l¿a chn mÙc Ƕ có th chÃp nhÆn ÇÜ®c cho hai yu tÓ Çó trong bÓi cänh khó khæn cûa xã h¶i vÓn ÇÀy mâu thuÅn và khác bit. M¶t xã h¶i quá nhÃn månh Çn t¿ do së dÅn Çn rÓi loån và bÃt công. NhÜng nu bình Ç£ng là møc Çích phäi Çåt ÇÜ®c b¢ng mi giá thì næng Ƕng tính cho sáng tåo và tin b¶ së bÎ chèn ép.
Trit gia William Sorley, trong cuÓn The Moral Life (2026), Çã Ç nghÎ phÜÖng pháp sau Çây Ç giäi quyt mâu thuÅn t¿ do và bình Ç£ng: (1) M¶t h thÓng giáo døc ph° thông Ç tåo s¿ phát trin ÇÒng Çu và toàn din cho quÀn chúng, (2) cung cÃp cÖ sª sän xuÃt, phÜÖng tin vÆt chÃt, công æn vic làm cho mi ngÜ©i, và (3) kin tåo môi trÜ©ng tinh thÀn cÛng nhÜ vÆt th khuyn khích sáng tåo và trܪng thành cûa cá nhân. Mô hình xã h¶i cûa Sorley nhÃn månh Çn cÖ h¶i công l, khuyn khích t¿ do. Trong khi Çó, John Rawls, cÛng trong A Theory of Justice, Ç nghÎ m¶t mô thÙc phøc vø công l trên hai nguyên t¡c: (1) Mi cá nhân có quyn hån tÓi Ça trên lãnh v¿c t¿ do tÜÖng xÙng v§i t¿ do cûa tha nhân; và (2) nh»ng bÃt công v xã h¶i và kinh t phäi ÇÜ®c xp Ç¥t Ç ÇÜ®c l®i ích tÓi Ça cho mi ngÜ©i, và trong Çó, ÇÎa vÎ và chÙc phÆn xã h¶i Çính kèm phäi ÇÜ®c mª r¶ng cºa cho tÃt cä. Theo Rawls, hai nguyên t¡c này không có Üu tiên ngang nhau, mà nguyên t¡c thÙ nhÃt phäi ÇÜ®c Ç¥t trng tâm hÖn. Rawls quan nim r¢ng t¿ do cæn bän cûa công dân là t¿ do chính trÎ bao gÒm t¿ do Çäng phái, Ùng cº, bÀu cº, ngôn luÆn, t° chÙc và h¶i hp; t¿ do v tÜ tܪng, truyn thông, tôn giáo; t¿ do kinh doanh, tài sän; t¿ do không bÎ b¡t b§, vu khÓng m¶t cách vô phép, bÃt h®p pháp. Nh»ng quyn t¿ do cæn bän trên, nu ÇÜ®c xác ÇÎnh và tôn trng thì møc tiêu công l cûa luÆt pháp së ÇÜ®c giäi quyt xong hÖn m¶t nºa.
Nguyên t¡c thÙ nhì, theo Rawls, áp døng vào s¿ phân phÓi l®i tÙc và giàu có và s¿ phân quyn trong xã h¶i Ç xp Ç¥t m¶t cÖ cÃu quyn hån và trách nhim hiu næng và mª r¶ng cho mi ngÜ©i. Dù r¢ng s¿ phân phÓi l®i tÙc và giàu có không cÀn phäi ÇÒng Çu, nó phäi cho s¿ ÇÒng l®i cûa mi ngÜ©i. Rawls còn cho thêm m¶t giá trÎ công l khác, Çó là s¿ t¿ trng (self-respect) mà ông cho là m¶t yu tÓ quan trng trong cán cân hành xº luÆt pháp. Cái chû Ç chính cûa Rawls, ngoài nh»ng phác ha trên, là: khái nim công l không gi§i hån nh»ng yu tÓ bÃt bình Ç£ng; công l Çòi hÕi r¢ng ch ÇÙng cûa mi cá nhân Çu ÇÜ®c cÖ h¶i trª nên tÓt ÇËp hÖn. Rawls cho r¢ng cá nhân có ÇÜ®c t¿ do hay không phäi ÇÜ®c quyt ÇÎnh bªi quyn hån và trách nhim mà cÖ ch xã h¶i Çó giao phó. T¿ do là m¶t khuôn mÅu cûa t° chÙc xã h¶i.
Dï nhiên, t¿ do và bình Ç£ng chÌ là hai phÄm chÃt quan trng cûa công l. Truyn thÓng trit hc chính trÎ Tây phÜÖng tØ Plato Çn Hegel, Hobbes, Bentham Çu Ç¥t Üu tiên trÆt t¿ nhà nܧc lên trên t¿ do và bình Ç£ng. Theo Thomas Hobbes, thì luÆt cao nhÃt cûa nhà nܧc là bäo v hòa bình và trÆt t¿ xã h¶i. Nu xã h¶i có hòa bình thì con ngÜ©i ÇÜ®c an ninh v bän thân, tài sän và công æn vic làm. Do Çó, an ninh xã h¶i là nguyên t¡c tÓi cao cûa công l. LuÆn Ç cûa Hobbes không giäi quyt ÇÜ®c nhu cÀu công l cho m¶t xã h¶i vÓn Çã có trÆt t¿ và an ninh" ví dø m¶t quÓc gia dܧi ch Ƕ chuyên ch. Hobbes cÛng quên là Üu tiên an ninh së bÎ Çe da nu t¿ do và bình Ç£ng không có cÖ h¶i phát huy.
CÛng tÜÖng t¿ nhÜ vÆy là trit luÆn v pháp luÆt cûa Jeremy Bentham. LuÆt pháp, theo Bentham, phäi tÆp trung vào công tác bäo v an ninh cá nhân và tài sän cûa h. ñÓi v§i ông, t¿ do và bình Ç£ng là thÙ yu. Công l cûa Bentham, cÛng nhÜ cûa Hobbes và Plato, là công cø trí thÙc cûa giai tÀng xã h¶i muÓn gi» nguyên tình trång ÇÜÖng th©i (social status quo).
NhÜng v§i lÎch sº mª r¶ng cºa, Üu tiên cûa nguyên t¡c an ninh và quÓc gia dÀn dÀn nhÜ©ng ch cho t¿ do và bình Ç£ng. Trong các quÓc gia dân chû pháp trÎ và xã h¶i Ça nguyên tåo cÖ h¶i gån lc và Çào thäi giá trÎ công l theo Çà phát trin cûa Ç©i sÓng kinh t. các quÓc gia này, t¿ do và bình Ç£ng, nhÃt là t¿ do cá nhân, chim Üu tiên giá trÎ trên diÍn Çàn công l. Ví dø, lÎch sº pháp luÆt Hoa Kÿ là m¶t tin trình mª r¶ng cæn bän t¿ do cá nhân ÇÓi v§i chính quyn trên væn kin "Bill of Rights". Thí dø, TÓi Cao Pháp Vin Hoa Kÿ trong án lnh Roe V. Wade, 410 U.S. 113 (2026), Çã sáng lÆp quyn "riêng tÜ" (right to privacy), m¥c dù hin pháp MÏ không Ç cÆp Çn quyn này.
Trong các quÓc gia xã h¶i chû nghïa, nguyên t¡c công b¢ng ÇÜ®c Ç¥t Üu tiên trong khi t¿ do bΠǥt vào hàng thÙ yu" trên th¿c t, bÎ Çè bËp.
Nhìn låi, qua l thuyt cÛng nhÜ qua kinh nghim lÎch sº, thì chÌ có nn kinh t chính trÎ dân chû pháp trÎ là tåo ÇÜ®c nhiu cÖ h¶i nhÃt cho s¿ phát huy giá trÎ t¿ do và cÖ h¶i bình Ç£ng. L do b¡t nguÒn tØ s¿ công nhÆn r¢ng: m¥c dù xã h¶i thiu bình Ç£ng" dï nhiên xã h¶i không bao gi© bình Ç£ng ÇÜ®c" nhÜng nu cá nhân có t¿ do và bình Ç£ng cÖ h¶i, thì mÙc Ƕ bÃt bình Ç£ng së ÇÜ®c Çiu chÌnh, giäm b§t và thÕa mãn yu tính h®p l cûa xã h¶i.
ñiu này phäi ÇÜ®c làm sáng rõ. Thí dø trong møc tiêu phát huy công l kinh t, chính quyn muÓn mÙc Ƕ bÃt công v tài sän và l®i tÙc phäi ÇÜ®c Çiu chÌnh, giäm b§t. Nu xº døng nguyên t¡c công l phân hành (distributive justice) thì chính quyn có th Çánh thu (m¶t hình thÙc tÎch thâu) n¥ng vào kÈ giàu và tr¿c tip phân phÓi cho ngÜ©i nghèo. NhÜng, giäi pháp này kém hiu næng vì nó së làm cho gi§i giàu có mÃt næng l¿c sän xuÃt. Nu áp døng nguyên t¡c công l t¿ do, chính quyn nhÃn månh Çn bình Ç£ng cÖ h¶i Ç khuyn khích næng Ƕng tính cûa mi giai cÃp" c¶ng v§i m¶t ch Ƕ thu má lÛy tin hiu quä" thì chic bánh kinh t së to hÖn cho mi ngÜ©i cùng hܪng, ÇÒng th©i v§i s¿ gia tæng cûa mÙc Ƕ t¿ do cá nhân. M¶t xã h¶i phäi khuyn khích kÈ có tài næng, chÎu khó hc hÕi, sáng tåo, làm vic, dành døm; ÇÒng th©i phäi trØng phåt m¶t cách gián tip (bÎ nghèo kh°) cho gi§i lÜ©i bing, hoang phí. Dï nhiên, thành phÀn bÎ nh»ng bÃt l®i không phäi vì li ª h (tàn tÆt, già yu...) phäi ÇÜ®c ÇÓi xº nhân Çåo. Không gì khuyn khích hiu quä Ƕng cÖ kinh t månh hÖn là nu "có gan làm giàu thì có cÖ h¶i hܪng; làm bing thì kh° không ai lo." Công l tØ Çó së ÇÜ®c Çánh giá b¢ng s¿ tin b¶ cûa mi ngÜ©i" hay sÓ Çông. Công l phäi tÜÖng xÙng v§i n l¿c cá nhân. Nu tôi làm vic gÃp ba ngÜ©i hàng xóm, khi mi yu tÓ khác quân bình, mà tôi cÛng chÌ hܪng b¢ng nó, thì Çó là bÃt công. ñây cÛng là quan nim cûa Justinian mà cuÓn Corpus Juris Civilis phác ha, "Công l là l¿c thÜ©ng tr¿c và vïnh c»u thܪng l cá nhân theo giá trÎ cûa h." Hay theo Emil Brunner cûa Swiss thì, "Ai, ho¥c cái gì, thܪng l cá nhân theo s¿ xÙng Çáng cûa h (his due), ngÜ©i Çó, hay cái Çó, có công l; m¶t thái Ƕ, m¶t cÖ ch, m¶t b¶ luÆt, m¶t liên h ÇÓi xº cá nhân theo gì Çáng Ç h ÇÜ®c trao nhÆn, là có công l."
III. ñI TµM MT NI DUNG CÔNG LÝ: MARX ñI RAWLS
Cä Marx lÅn Rawls nhìn vÃn nån công l trong viÍn änh cûa n¶i dung Çåo ÇÙc xã h¶i. N¶i dung Çåo ÇÙc này th hin qua bÓi cänh t° chÙc Çang gán Ç¥t nh»ng cÖ ch và cÃu trúc bÃt công lên con ngÜ©i. CÖ ch xã h¶i không nh»ng gi§i hån và áp bÙc mà còn áp Ç¥t giá trÎ, n¡n tåo Ƕng cÖ cá nhân, tåo d¿ng cá tính, gây thÙc chn l¿a và phåm trù ܧc vng cho con ngÜ©i. Do Çó, nu cÖ ch bÃt công thì xã h¶i còn mãi mãi bÃt công vì h quä và tác Ƕng væn hóa cÛng nhÜ thÙc b¡t nguÒn tØ cÃu trúc t° chÙc cûa nó. Marx và Rawls Çu nhÃn månh Çn giá trÎ cao cä cûa phÄm cách con ngÜ©i ÇÜ®c sÓng trên cæn bän cá nhân v§i quyn t¿ chû cho sinh mång và Ç©i sÓng cûa mình. Cä hai Çu công nhÆn r¢ng muÓn công l ÇÜ®c th hin thì cÖ ch và cÃu trúc xã h¶i phäi ÇÜ®c tái kin tåo và tái t° chÙc. Nghïa là phäi b¡t ÇÀu b¢ng m¶t cÖ sª công l tích c¿c b¢ng s¿ lãnh Çåo cûa chính quyn.
NhÜng Marx thì mang nhiu trit Ç tính tØ s¿ phân tích giá trÎ cÖ ch xã h¶i cho Çn n¶i dung Çåo ÇÙc cûa m¶t tin trình khä th. Trong khi Çó, Rawls thì vØa phäi hÖn, ÇÙng trên cæn bän và Çiu kin có s¤n, mang ít cách mång tính, muÓn th hin công l b¢ng chính sách xã h¶i Ç mong th¿c thi m¶t Çåo ÇÙc công l có tính chÃt phân hành.
Cä hai Çu mang viÍn kin ÇÀy tích c¿c tính. NhÜng viÍn kin cûa Marx trª nên utopianism khi trên tin trình th hin cÃu trúc xã h¶i (vô giai cÃp, vô chính phû) thì Marxism chÌ th¿c hành ÇÜ®c công l tiêu c¿c qua cÖ ch "chuyên chính vô sän" mà chính sách cûa nó b¡t nguÒn tØ Ç¶ng cÖ công l trä thù (retributive justice).
Rawls giä ÇÎnh Ça nguyên tính cûa xã h¶i và con ngÜ©i v§i nh»ng phåm trù trách nhim và b°n phÆn t¿ nhiên cûa cá nhân ÇÓi v§i tÆp th; mà trong Çó, mi chúng ta phäi có thÙc tích c¿c v công l ÇÒng lúc v§i chû Ƕng tác thành Ç th¿c hin nó. NhÜng Rawls không có xác ÇÎnh cæn bän t° chÙc và cÖ ch Ç hin th¿c hóa n¶i dung công l cûa ông. TØ cæn bän viÍn kin Marxism, Rawls bÎ rÖi vào khuyt Çim n¥ng nhÃt là thiu n¶i dung chû Ƕng tích c¿c v phÜÖng din cÖ ch nh¢m giäi quyt vÃn nån Çåo ÇÙc công l m¶t cách trit Ç và tÆn gÓc rÍ. Rawls quan tâm Çn cÖ ch chính trÎ nhiu hÖn là nh»ng cÃu trúc xã h¶i khác vÓn tràn ngÆp và chi phÓi cá nhân tr¿c tip và trÜ©ng kÿ. Nu chính trÎ dân chû mà chÌ Ç duy trì m¶t cÖ ch công nghip mà trong Çó gi§i lao Ƕng không ÇÜ®c th hin næng Ƕng cá nhân " "dân chû kinh t" " thì liu mô thÙc công l cûa Rawls có giá trÎ ph° quát và th¿c chÃt nào không?
Nh»ng chÌ trích này chÌ có giá trÎ nu th¿c t cho phép mô thÙc cûa Marxism ÇÜ®c th hin. Dân chû kinh t mang n¶i dung t° chÙc khác bit ÇÓi v§i dân chû chính trÎ. M¶t nhóm nông dân có th "ÇÜ®c cho" làm chû m¶t nông trÜ©ng tÆp th, nhÜng bän chÃt chû nhân cûa h ÇÓi v§i nông trÜ©ng này là con sÓ không to tܧng, là nån nhân cûa s¿ thiu hiu næng sän xuÃt, guÒng máy hành chánh ù lì, bÃt công, Çám cán b¶ ngu dÓt, cÜ©ng hào, ác bá. các nܧc dân chû tÜ bän, dân chû kinh t ÇÜ®c hin th¿c qua các hình thÙc chû nhân c° phÀn cûa các công ty tÜ nhân hay dܧi hình thÙc nghip Çoàn. Ngoài ra, s¿ chn l¿a tiêu thø trên thÎ trÜ©ng là cÖ ch "bÕ phiu" hiu quä nhÃt ÇÓi v§i nh»ng vÃn Ç phÄm chÃt và giá cä cÛng nhÜ liên quan Çn diÍn Çàn chính trÎ änh hܪng Çn quyn l®i cûa m¶t khÓi tiêu thø nào Çó" nhÜ phong trào bäo v môi sinh hin nay ª Hoa Kÿ Çang áp l¿c các công ty tÜ nhân phäi Çiu hܧng chính sách công ngh cûa mình cho thích h®p v§i diÍn Çàn cûa h.
Tuy nhiên, vÃn Ç quan trng nhÃt cûa dân chû kinh t là cÖ h¶i làm chû chính mình trên phÜÖng din kinh t b¢ng s¿ mª r¶ng cÖ h¶i làm æn buôn bán, mÜu toan Ç©i sÓng cá nhân Ƕc lÆp v§i mnh lnh tÆp th. ñây có th là yu tính quan trng nhÃt cûa cái gi là "dân chû kinh t".
Vai trò luÆt pháp phäi Çóng tÜ th tích c¿c Ç giäi quyt vÃn nån công l kinh t mà Marx Çã nêu lên " Ç¥c bit là công l lao Ƕng. Nh»ng b¶ luÆt lao Ƕng, công nghip tin b¶ trong m¶t bÓi cänh và khä næng kinh t cho phép së tåo nh»ng nn täng công l chÃp nhÆn ÇÜ®c ª m¶t th©i Çim nào Çó. Công nhân chÌ lao Ƕng m¶t sÓ gi© trong ngày, trong tuÀn, v§i sÓ lÜÖng và quyn l®i tÓi thiu, bäo him sÙc khÕe và thÃt nghip. LuÆt cÃm lao Ƕng thiu nhi, hay an toàn môi trÜ©ng công xܪng là nh»ng vÃn Ç Çã ÇÜ®c giäi quyt phÀn l§n trong các xã h¶i dân chû pháp trÎ.
Tuy nhiên nh»ng tin Ç công l tích c¿c mà Marx và Rawls nêu lên Çu có tính chÃt quyt ÇÎnh n¶i dung và chiu hܧng cûa luÆt pháp. Rawls nhÃn månh Çn tÜ th Ƕc lÆp và t¿ do cá nhân nhiu hÖn là Marx Çã. Marx cho r¢ng cái tin Ç và phåm trù t¿ do s¤n có (và ngay cä trong tÜÖng lai n»a nu, theo Marx không có ÇÜ®c m¶t cu¶c cách mång t°ng th trên mô thÙc Marxism) chÌ là phó sän thÙc và hoàn cänh cûa cÃu trúc kinh t và chính trÎ hin tåi. Marx muÓn thiu sÓ cá nhân cách mång chû Ƕng thay Ç°i cä thÙc v t¿ do cho quÀn chúng" m¶t chû Çích ÇÒng nhÃt hóa khái nim công l theo Çúng v§i m¶t tin Ç Çåo ÇÙc trØu tÜ®ng và tuyt ÇÓi. Còn Rawls thì chÃp nhÆn nn täng hin tåi cûa dân chû tÜ sän Ç Çánh giá m¶t thÙ t¿ Üu tiên cho nh»ng t¿ do cæn bän c¶ng v§i nh»ng phåm trù công b¢ng và bÃt công Ç giäi quyt tØng phÀn b¢ng cÖ ch chính trÎ dân chû mà thôi.
Công l cûa Rawls là s¿ chn l¿a m¶t mô thÙc phân phÓi t¿ do và phân giäi bÃt công Ç mi cá nhân Çu có ÇÒng Çu cÖ h¶i chính trÎ và kinh t trong bÓi cänh chÃp nhÆn ÇÜ®c. Mô thÙc cûa Rawls là công l phân hành mà xã h¶i phäi hoàn tÃt Ç thit k m¶t trÆt t¿ tÓt ÇËp, a well-ordered society. M¥c dù Rawls nhÃn månh Çn t¿ do cá nhân, thÙ t¿ Üu tiên cûa t¿ do chÌ có quan trng khi m¶t nn täng Ç©i sÓng vÆt chÃt Çã ÇÜ®c chu cÃp thÕa mãn. Rawls Çiu kin hóa t¿ do và s¤n sàng chÃp nhÆn s¿ chuyn hóa cûa nguyên t¡c công l và t¿ do khi xã h¶i và con ngÜ©i Çã tin hóa ra khÕi nÃc thang thÙc và hoàn cänh hin tåi. Rawls vit: Giä ÇÎnh ª Çây là nu cá nhân ª trong vÎ th có th hành xº khä quan nh»ng t¿ do cæn bän, thì h së không chÃp nhÆn trao Ç°i m¶t mÙc Ƕ t¿ do thÃp hÖn Ç lÃy m¶t tÀm mÙc gia tæng v Ç©i sÓng kinh t nu cá nhân Çó Çã có ÇÜ®c m¶t cÖ bän kinh t nào Çó. ChÌ có khi mà hoàn cänh xã h¶i không cho phép s¿ kin tåo cûa nh»ng quyn hån này thì cá nhân m§i cäm nhÆn ÇÜ®c s¿ gi§i hån. S¿ phû nhÆn quyn công bình v t¿ do chÌ có th ÇÜ®c chÃp nhÆn chÌ khi nào tÓi cÀn thit nh¢m gia tæng phÄm chÃt cûa væn minh Ç bình Ç£ng t¿ do có th ÇÜ®c thØa hܪng bªi mi ngÜ©i. ThÙ t¿ cûa hai nguyên t¡c công l ª trên là khuynh hܧng chung lâu dài cûa quan nim công l mà së ÇÜ®c theo Çu°i dܧi hoàn cänh thuÆn tin. ñn m¶t th©i Çim nào Çó trong tin trình lÎch sº cûa m¶t trÆt t¿ xã h¶i tÓt ÇËp, m¶t hình thÙc nguyên t¡c công l m§i së ÇÜ®c kin tåo tØ Çó. (A Theory of Justice, tr. 60-61).
Theo Rawls thì xã h¶i phäi phân ÇÎnh nh»ng giá trÎ cÀn phäi giäi quyt b¢ng cÖ ch. Giá trÎ này là "social goods" (công sän) " nh»ng bin sÓ quyt ÇÎnh cûa nim công l:
TÃt cä nh»ng công sän chung cûa xã h¶i" t¿ do và cÖ h¶i, l®i tÙc và phú cÜ©ng, và nh»ng cæn bän cûa giá trÎ t¿ trng" phäi ÇÜ®c phân phÓi bình Ç£ng ngoåi trØ s¿ phân phÓi bÃt bình Ç£ng cûa m¶t sÓ nh»ng công sän này nh¢m Ç thÕa mãn nhu cÀu cûa thành phÀn yu th trong xã h¶i. (SÇd)
CÖ ch phân hành công sän phäi theo m¶t h thÓng nguyên t¡c thÙ t¿ Üu tiên nhÜ sau:
Quy t¡c Üu tiên thÙ nhÃt (Ðu tiên t¿ do)" Nh»ng nguyên t¡c công l phäi ÇÜ®c xp Ç¥t theo thÙ t¿ ngôn tØ (lexical order) và do Çó t¿ do chÌ bÎ gi§i hån khi cÀn thit Ç bäo v nh»ng t¿ do khác mà thôi. Có hai trÜ©ng h®p: (a) m¶t t¿ do nhåt (less-extensive liberty) phäi cûng cÓ t¿ do t°ng th cho mi ngÜ©i, (b) m¶t t¿ do bình Ç£ng ª mÙc Ƕ thÃp phäi ÇÜ®c chÃp nhÆn bªi thành phÀn Çang có ít t¿ do. Quy t¡c Üu tiên thÙ nhì (Ðu tiên công l lên trên hiu næng và quyn l®i): bao gÒm trÜ©ng h®p bÃt bình Ç£ng cÖ h¶i phäi vun Ç¡p cao hÖn mÙc Ƕ cÖ h¶i cho thành phÀn yu th. (SÇd)
M¶t chÌ trích thÜ©ng ÇÜ®c nêu lên là v§i mô thÙc nhÜ m§i ÇÜ®c trình bày ª trên thì Rawls Çã chÃp nhÆn tình trång bÃt bình Ç£ng kinh t và Çiu kin bÃt công cûa xã h¶i nhÜ là m¶t Çiu mà không ai có th cách mång hóa t°ng th và tÆn gÓc rÍ ÇÜ®c" do Çó, phäi dung chÙa nu muÓn tÓi Ça hóa mÙc Ƕ t¿ do. ChÌ trích này Çn nhiu nhÃt tØ trÜ©ng phái Marxism, vì theo h, nu Çiu kin bÃt bình Ç£ng mà không giäi quyt trܧc nhÜ là m¶t Çiu kin Ç phát huy công l, thì cÖ h¶i tin thân së không có ÇÜ®c ÇÒng Çu. Do Çó, t¿ do chÌ có l®i cho kÈ có th l¿c, giàu có; trong khi Çó nó chÌ là m¶t danh tØ trÓng lng, không n¶i dung cho gi§i nghèo kh°, ngu dÓt, yu th. Cho dù Rawls có s¤n sàng hy sinh ít nhiu t¿ do cûa thành phÀn th l¿c Ç tåo cán cân quân bình cÖ h¶i cho giai tÀng thÃt th, không có gì bäo Çäm ÇÜ®c công l cÖ h¶i së ÇÜ®c cao hÖn. L do phÀn l§n là ª nÖi s¿ bÃt khä phân cûa bän chÃt t¿ do cho mi thành phÀn trong xã h¶i ª m¶t mÙc Ƕ nào Çó. Ví dø, chính sách equal employment opportunity ª Hoa Kÿ qua công thÙc quota (t l) Çã không giúp Ç« ÇÜ®c gì nhiu trong hai thÆp niên qua trong n l¿c khuyn khích tinh thÀn t¿ l¿c cûa ngÜ©i MÏ da Çen. Thành phÀn giàu có vÅn hc ª trÜ©ng tÓt hÖn, cÖ h¶i kinh t vÅn là cûa kÈ có th l¿c kinh t mà thôi. Hay nói cách khác, trong tinh thÀn chÌ trích này thì, t¿ do kinh t, giáo døc, chính trÎ chÌ Çào sâu hÓ bÃt công mà thôi. Do Çó, chn l¿a t¿ do là Üu tiên cao hÖn, nhÜ mô thÙc cûa Rawls, ÇÓi v§i l tܪng công bình trong bÓi cänh bÃt bình Ç£ng cûa hin trång không th giäi quyt ÇÜ®c nhu cÀu công l xã h¶i.
Rawls trä l©i nh»ng chÌ trích này nhÜ sau:
Tình trång thiu khä næng Ç hành xº quyn hån và cÖ h¶i vì nghèo Çói và ngu dÓt, hay thiu phÜÖng tin, cÛng là nh»ng bin sÓ gi§i hån t¿ do nhÜng nó chÌ änh hܪng Çn giá trÎ cûa t¿ do mà thôi. Do Çó, v§i m¶t h thÓng cæn cÙ trên hai nguyên t¡c công l ª trên, t¿ do và bình Ç£ng có th ÇÜ®c hòa giäi. (SÇd)
Và Rawls giäi thích,
T¿ do và mÙc Ƕ giá trÎ cûa t¿ do có th ÇÜ®c phân bit nhÜ sau: T¿ do là thu¶c phåm trù h thÓng toàn th cho mi công dân; trong khi Çó, mÙc Ƕ giá trÎ cûa t¿ do chÌ nh¢m nói Çn khi t¿ do ÇÜ®c áp døng cho hoàn cänh riêng cûa tØng thành phÀn, tØng cá nhân t l thuÆn v§i khä næng th¿c thi t¿ do t°ng th Çó... Khi hai nguyên t¡c công l ÇÜ®c th¿c thi hn h®p thì mÙc Ƕ giá trÎ t¿ do cho thành phÀn yu th phäi ÇÜ®c phát huy tÓi Ça m§i hòng thÕa mãn cÙu cánh công l. (SÇd, tr. 204)
Mô thÙc công l cûa Rawls bÎ änh hܪng nhiu bªi trit hc cûa Marx Ç¥c bit là trên phÜÖng din bình chú xã h¶i. Tuy nhiên, Rawls, v§i Üu th cûa th©i tính qua kinh nghim tác håi cûa mô hình công l Marxism ª các quÓc gia C¶ng sän, Çã nhÆn ra ÇÜ®c nh»ng sai lÀm và tiêu c¿c tính cûa Marxism. TØ Çó, Rawls muÓn giäi quyt cÙu cánh công l trên nguyên t¡c tim tin mà ít nhÃn månh Çn nhu cÀu cách månh cÖ ch Ç hòng th¿c thi mô hình cûa mình. Rawls không có mô hình cÖ ch nào hÖn là cÖ ch dân chû tÜ sän và pháp trÎ Tây Âu.
Tuy nhiên, nu chính trÎ dân chû không có khä næng Ç th¿c thi mô thÙc công l cûa Rawls thì mnh lnh công l nào së phäi sº døng và theo thÙ t¿ Üu tiên nào? Cách mång Marxism Çã ÇÜ®c nhân loåi thº nghim và Çào thäi. VÃn Ç cûa Rawls ÇÜa ra không phäi chÌ gi§i hån ª phÜÖng din t¿ do chính trÎ và kinh t mà còn phäi bao gÒm cä mÙc Ƕ tin hóa cûa væn minh nhân loåi. Rawls nhìn vÃn Ç chÌ ª tÀm mÙc quÓc gia trong khi vÃn nån công l là cûa nhân loåi và toàn cÀu. Kinh nghim cûa Rawls n¢m trong nghïa và bÓi cänh dân chû tÜ sän tin tin, nhìn thÃy mnh Ç công l qua Çiu kin xã h¶i Ç giäi quyt cho xong nh»ng vÃn Ç sinh tÒn khÄn cÃp và cæn bän cho con ngÜ©i. Dï nhiên Rawls không Ç cÆp Çn công l trong bÓi cänh khác, thÜ©ng nhÆt hÖn, nhÜ nh»ng hoàn cänh Çói kém khûng khip, nh»ng ÇÒ tàn Ƕc cûa båo l¿c, mà ª Çó nh»ng hành vi cûa nh»ng con ngÜ©i bình thÜ©ng Ç sÓng còn có rÃt ít giá trÎ công l cÛng nhÜ t¿ do" ngay cä nh»ng hành vi có tính cách t¶i phåm ª hoàn cänh bình thÜ©ng có th mang Çû n¶i dung bin minh nu cá nhân có chí hành Ƕng theo chû cûa mình. Marxism khác v§i Rawlsism là ª trình Ƕ tâm thÙc này mà thôi.
Mô thÙc công l cûa Rawls ÇÓi v§i Marx, cä hai, chim ng¿ hai ÇÀu cûa chiu hܧng thº nghim khä th chính trÎ và væn minh Tây PhÜÖng. Marxism phát sinh tØ d¿ phóng trí thÙc (intellectual projection) cæn cÙ trên thÙc sº ÇÎnh luÆn" mi hin tÜ®ng phäi chÌ ÇÜ®c Çánh giá trên cæn bän lÎch sº. Trong khi Çó Rawlsism là kt quä cûa phân tích kinh nghim (empirical analysis). Cä hai chû thuyt nhÃn månh Çn sÙc månh chû Ƕng và tích c¿c tính cûa nn täng Çåo ÇÙc l trí luÆn (moral rationalism) Ç¥t Üu tiên ª giá trÎ nhân bän. S¿ khác bit sâu s¡c, ngoài cæn bän tâm thÙc, gi»a hai mô thÙc là mÙc Ƕ tôn trng con ngÜ©i hin tåi và hin h»u. Marxism tØ chÓi con ngÜ©i Çang là (presently is) Ç mong Çem h t§i m¶t phåm trù khä th cao hÖn cûa Çåo ÇÙc. Trong khi Çó, Rawlsism chÃp nhÆn con ngÜ©i Çang th©i, v§i tÃt cä nh»ng hin trång liên h, và chÌ mong h ÇÜ®c Çi song song v§i tÓc Ƕ cäi cách cûa cÖ ch mà thôi.
Dï nhiên, mô thÙc cûa Rawls cÀn phäi linh Ƕng và thay Ç°i cho tØng hoàn cänh xã h¶i và lÎch sº. Bän chÃt cûa m¶t mô thÙc phäi chÙa Ç¿ng ÇÜ®c linh Ƕng và th¿c t tính m§i mong giäi quyt ÇÜ®c vÃn nån mà tØ Çó Çã phát sinh ra mô thÙc. Mi giai Çoån lÎch sº chÙa Ç¿ng m¶t nhÎp Ƕ khÄn cÃp khác nhau cho nhu cÀu công l. TØ Çó, con ngÜ©i phäi chÃp nhÆn m¶t gi§i hån nào Çó trong bÓi cänh hin th©i Ç kiên nhÅn" nhÜng quyt tâm" giäi quyt b¢ng phÜÖng thÙc quân bình và vØa phäi cûa l trí ôn hòa. Mô thÙc cûa Rawls khó mà có th áp døng ª các quÓc gia mà bÃt công áp bÙc còn quá n¥ng n, dân chúng còn quá låc hÆu và Çói kém. Khi con ngÜ©i chÜa có Çû cÖm chiu, chÜa có ÇÜ®c nh»ng thÙc t¿ do cæn bän, thì ܧc vng tinh thÀn có tính chÃt trØu tÜ®ng, m¶t khát khao cho m¶t mÙc Ƕ hin sinh cao cÃp" "a developed existence" nhÜ William A. Galston nói Çn" là m¶t xa xÌ trØu tÜ®ng cao v©i chÜa có th ÇÜ®c Ç ra.
(còn tip)