LUT SÐ NGUYN H U LIÊM
I. M¶t Hành Trình Khái Nim
LuÆt pháp là ÇÎnh ch Ç th¿c hin công l. Nu trÆt t¿ khách quan là cÖ ch mà con ngÜ©i muÓn thit lÆp thì công l là n¶i dung cûa trÆt t¿ Çó. Công l là m¶t khái nim Çåo ÇÙc gán ghép cho m¶t tác Ƕng, m¶t vÃn Ç, m¶t bÓi cänh, m¶t t° chÙc. M¶t b¶ luÆt, thí dø, có giäi quyt ÇÜ®c hai v chính cûa tØ ng» này "công bình và h®p l" hay không tùy theo bän s¡c cûa khái nim v công l cho cá nhân hay ÇÖn vÎ xã h¶i Çó.
M¶t h thÓng t° chÙc -- hay nói cách khác, m¶t trÆt t¿ xã h¶i -- ví dø, h thÓng pháp ch chÌ có th hoàn tÃt và th hin ÇÜ®c cÙu cánh hay không là tùy vào n¶i dung cûa trÆt t¿ Çó. V phÜÖng din luÆt pháp, m¶t h thÓng pháp l có th ÇÜ®c t° chÙc ch¥t chë, cÖ cÃu hoàn chÌnh, truyn thÓng hành xº Çúng luÆt; nhÜng nu n¶i dung pháp luÆt và hÆu quä cûa s¿ hành xº n¶i dung Çó không th¿c thi ÇÜ®c cäm nhÆn và tiêu chuÄn công l cûa con ngÜ©i và xã h¶i thì h thÓng pháp l Çó chÜa th¿c hin ÇÜ®c møc Çích hin h»u cûa nó.
CÙu cánh cûa công l là thÕa mãn nh»ng khái nim và cäm nhÆn v giá trÎ công b¢ng và l trí cho Çåi Ça sÓ quÀn chúng trong m¶t ÇÖn vÎ xã h¶i Ç hòng sº døng ÇÜ®c næng l¿c Çåo ÇÙc và Ƕng cÖ thÙc cûa h cho m¶t møc Çích chung. John Rawls, trit luÆt gia (legal philosopher) n°i ting Hoa Kÿ hin nay, trong luÆn Ç A Theory of Justice, m¶t tác phÄm trit hc pháp l có tÀm änh hܪng hàng ÇÀu trong th k này, vit: "M¶t xã h¶i công l xác ÇÎnh biên gi§i và bÓi cänh cho cá nhân Ç h n l¿c, cung cÃp m¶t nn täng quyn hån, cÖ h¶i và hiu quä nhÃt cho møc Çích tÓi hÆu cûa xã h¶i Çó."
M¶t trong nh»ng chiu hܧng tin hóa rõ rt nhÃt cûa xã h¶i, nhÃt là Tây phÜÖng, là s¿ l§n månh cûa vai trò luÆt pháp trong s¿ chi phÓi và thay th vai trò truyn thÓng cûa các cÖ ch giá trÎ khác nhÜ tôn giáo, hc ÇÜ©ng và gia Çình. ñây là quá trình tin hóa cûa t° chÙc trên phÜÖng din chính trÎ dân chû. V§i s¿ trܪng thành cûa cÖ ch quÓc gia thì bÓi cänh xã h¶i và kinh t cûa nó vÜ®t ra khÕi tÀm änh hܪng giá trÎ cûa cÖ ch truyn thÓng khi mà, nói theo Tây PhÜÖng, chic bánh cûa tøc l bÎ søp Ç° thì Çn lúc luÆt pháp phäi lên ngôi Ç lÃp vào khoäng trÓng Çó.
TØ hai th k qua, cÖ ch chính trÎ, trong Çó có luÆt pháp, dÀn chû Ƕng chiu hܧng tin hóa cûa xã h¶i Tây PhÜÖng. Chính quyn, v§i sÙc månh luÆt pháp, chim ÇÎa vΠǶc tôn cûa quyn l¿c. Quyn l¿c này ÇÜ®c th¿c thi qua n¶i dung pháp luÆt v§i cÖ ch cÜ«ng bách. Mi t° chÙc khác, gia Çình, tôn giáo, nghip Çoàn, hàng xóm, bæng Çäng Çu bΠǥt n¢m trong gi§i hån cûa luÆt pháp quÓc gia.
Ngày nay, giá trÎ Çåo ÇÙc th hin n¶i dung luÆt pháp, khác v§i trong quá khÙ khi mà luÆt pháp chÌ là vÃn Ç cûa s¿ cÖ ch hóa Çåo ÇÙc. Hoa Kÿ, chÒng Çánh v® là m¶t t¶i hình. NgÜ©i v® gi cänh sát và lên án hành Ƕng này, phÀn l§n, vì "luÆt pháp lên án" nó. TrÆt t¿ gia Çình không còn mang Ç£ng cÃp cûa truyn thÓng; mà là cûa giá trÎ pháp l. Xung Ƕt n¶i b¶ trong gia Çình Çu ÇÜ®c các cÖ quan công quyn giäi quyt trên tiêu chuÄn pháp luÆt khách quan.
Khi nói Çn công l, chúng ta phäi nói t§i công l cûa th©i Çåi, xã h¶i và bÓi cänh vào. Công l là m¶t khái nim l tܪng trØu tÜ®ng chû quan tùy thu¶c vào nh»ng yu tÓ khách quan mà khái nim Çó ÇÜ®c nÄy mÀm. Công l là tiêu chuÄn t°ng quan cûa nguyn vng cá nhân ÇÒng th©i ÇÓi ÇÀu v§i nh»ng bÃt thÜ©ng, bÃt thin cûa xã h¶i. Con ngÜ©i muÓn có m¶t xã h¶i công l trong Çó nó bäo Çäm ÇÜ®c t¿ do, công bình, an ninh, cÖ h¶i và giá trÎ cá nhân. Xã h¶i Çó phäi có Çû khoäng trÓng Ç cho con ngÜ©i phát trin, khai sáng và sº døng l¿c cá nhân trong gi§i hån vØa phäi và cÀn thit cûa luÆt pháp.
Vì th, ܧc vng ª th©i Çim nào Çánh dÃu giá trÎ cûa xã h¶i Çó trên phÜÖng din công l. TÃt cä nh»ng danh tØ, tên gi Ç Ço lÜ©ng mÙc Ƕ Çåo ÇÙc xã h¶i này Çu phát xuÃt tØ chû quan tính ª th©i Çåi và không gian Çó. Nói theo Hegel, trong Philosophy Of Right, thì dù gì Çi n»a, mi cá nhân là "mi ÇÙa con cûa th©i Çåi cûa h."
Công l là m¶t khái nim diÍn Çåt v m¶t xã h¶i tÓt ÇËp, m¶t bÓi cänh sinh sÓng Çåo ÇÙc, m¶t s¿ th hin ÇÜ®c hy vng và ܧc muÓn cûa cá nhân. Công l thit lÆp nh»ng tiêu chuÄn cÜ«ng bách cho pháp luÆt: LuÆt pháp phäi công minh, rõ ràng, không thiên vÎ, phäi ÇÜ®c ÇÓi xº công bình, ngang nhau trܧc pháp luÆt nhÜ câu nói "equal justice under law" cûa truyn thÓng pháp luÆt Anglo-Saxon. Theo truyn thÓng pháp l Hoa Kÿ thì phÀn l§n nh»ng gì cûa khái nim công l có th ÇÜ®c th¿c thi qua hình thÙc thû tøc pháp l. ñó là th¿c t cûa nh»ng vø tÓ tøng ª Hoa Kÿ hin nay. Ví dø, Ç bäo Çäm quyn bÃt khä xâm phåm cûa cá nhân tránh khÕi bÎ xét hÕi vô c§, hình luÆt Hoa Kÿ, b¢ng thû tøc và luÆt b¢ng chÙng tÓ tøng, quyt ÇÎnh r¢ng nh»ng b¢ng chÙng thu thÆp ÇÜ®c b¢ng phÜÖng cách vi phåm nguyên t¡c hin pháp së không có th ÇÜ®c sº døng trܧc tòa.
ñ tin Çn nh»ng bܧc tin l§n nhÜ luÆt pháp Hoa Kÿ, m¶t bÓi cänh lÎch sº °n ÇÎnh và liên tøc phäi có. Trܧc ht, m¶t khái nim, m¶t l tܪng v công l (ví dø: t¿ do cá nhân ÇÓi chi v§i båo l¿c cûa chính quyn) phäi ÇÜ®c công nhÆn. Tip theo, cÖ ch và cÖ cÃu phäi ÇÜ®c thit k Ç th¿c thi l tܪng công l Çó. Khi h thÓng luÆt pháp Çã ÇÜ®c thit k và Çiu hành thì chính lÎch sº cûa h thÓng luÆt pháp Ãy, b¢ng kinh nghim, së xp Ç¥t thÙ t¿ giá trÎ công l b¢ng s¿ hành xº sÙc månh pháp luÆt cûa nó.
ñn giai Çoån trܪng thành cûa m¶t quÓc gia dân chû pháp trÎ, công l pháp luÆt (legal justice) së Çóng vai trò chû Ƕng ÇÓi v§i công l Çåo ÇÙc (moral justice). Công l pháp luÆt thÕa mãn cái yu tính t°ng quát và cÀn thit (social general necessities) Ç giäi quyt m¶t cách °n thÕa, hiu næng và h®p l nhÃt cho các mâu thuÅn và tranh chÃp. Trong khi Çó, công l Çåo ÇÙc chÌ là Ƕng cÖ chû quan cûa các tÀng l§p khác bit trong xã h¶i. Vì công l pháp luÆt mang tính cÜ«ng ch, công l Çåo ÇÙc phäi phøc tùng nó dù công l Çåo ÇÙc Çang ÇÜ®c Ça sÓ công dân chÃp nhÆn. Ví dø Çin hình ª Hoa Kÿ là vÃn Ç phá thai. LuÆt pháp cho phép phá thai (trong gi§i hån; tuy nhiên, m¶t sÓ Çông dân MÏ cho pháp quyn Çó là vô Çåo ÇÙc ("sát nhân"). NhÜng cÛng nên nh§ r¢ng, nu công l Çåo ÇÙc là Ƕng cÖ cûa m¶t n l¿c chính trÎ có hiu næng thì luÆt pháp së th hin nó b¢ng cách h®p thÙc hóa nó qua công l pháp luÆt. LÎch sº phát trin luÆt pháp Tây PhÜÖng là tin trình Çiu chÌnh nh»ng xung Ƕt gi»a hai lãnh v¿c công l ª trên.
Công l pháp luÆt phäi mang ba yu tính cæn bän:
(1) Có cÙu cánh tính, (2) giäi quyt có hiu næng nhu cÀu cÀn thit cûa hin tåi, và (3) có khä næng mª lÓi và linh Ƕng thay Ç°i v§i Çiu kin, giá trÎ, næng Ƕng m§i. Công l pháp luÆt không ÇÜ®c mang giá trÎ tuyt ÇÓi vì Çây không phäi là giáo l tôn giáo. HÖn n»a, giá trÎ tuyt ÇÓi mang mÀm mÓng bin minh cho chuyên ch và Ƕc tài. Công l là m¶t tin trình, mang giá trÎ tÜÖng ÇÓi, m¶t n l¿c quân bình gi»a °n ÇÎnh và Ç°i thay, t¿ do và bình Ç£ng, cá nhân và công chúng, t¿ do kinh doanh và kinh t tÆp trung, Çåo ÇÙc cá nhân và nhu cÀu tÆp th.
Nu pháp luÆt không Çäm trách ÇÜ®c, không th¿c hin ÇÜ®c ba yu tính cæn bän trên thì xã h¶i së bÎ b t¡c ÇÓi v§i nh»ng nhu cÀu cûa nó. Cách mång và båo Ƕng chính trÎ có th së là h quä. Th¿c t lÎch sº cho ta thÃy r¢ng công l là m¶t l tܪng månh nhÃt Ç tåo ra nh»ng næng l¿c cách mång trong nh»ng th k gÀn Çây, Ç¥c bit là cao trào chû nghïa C¶ng Sän. Tuy nhiên, lÎch sº cÛng cho thÃy r¢ng mÙc Ƕ công l mà con ngÜ©i Çåt ÇÜ®c luôn luôn khim khuyt, tåo thêm nhiu bÃt công, và mãi lùi v sau cái l tܪng công l mà h tìm kim.
Tuy nhiên, vÃn nån l§n lao không phäi ª ch xác nhÆn l tܪng công l nhÜ là m¶t cÙu cánh và n¶i dung cûa trÆt t¿ xã h¶i. Nhân loåi phäi vÆt l¶n v§i khái nim công l nhÜng công l nào? Cûa ai? Là gì? Có th giäi quyt nhu cÀu công l b¢ng m¶t cu¶c cách mång toàn din vì cæn bän cÖ cÃu xã h¶i là bÃt công nhÜ Marx chû trÜÖng? Hay chÌ có th Çáp Ùng tim tin, tØng phÀn nhÜ Rawls quan nim?
Trên quan Çim Tây PhÜÖng, "TÃt cä ÇÙc hånh Çu bao gÒm trong công l" nhÜ hin nhân Hy Låp Theoynis nói. Trong cuÓn Republic, Plato phác ha m¶t cÖ ch chính trΠǥt n¥ng giá trÎ tÆp th. Công l, theo Çó, là s¿ liên h tÓt ÇËp gi»a các b¶ phÆn cûa xã h¶i. Chính trÎ cûa Plato là chính trÎ cûa giai cÃp. Công dân phäi bit ch ÇÙng cûa mình, lo vic cûa mình tÓt ÇËp, và bit gi» phÆn mình. Quan nim này cÛng giÓng phÀn nào, vì cùng khoäng th©i Çåi, v§i quan nim trÆt t¿ công l cûa Kh°ng Tº ª Trung Hoa. Çây, trong công l cûa Plato, tÃt cä các Çiu luÆt, phép t¡c ÇÜ®c thit k Ç xác ÇÎnh vÎ trÎ cá nhân trong xã h¶i. Mi cá nhân Çu ÇÜ®c sinh ra Ç cai trÎ, kÈ sinh ra Çi buôn, Çi lính. M¶t ngÜ©i chÌ có khä næng Çi buôn mà làm chính trÎ là bÃt công. LuÆt pháp, do Çó, nhÃn månh Çn khác bit gi»a giai cÃp, tÀng l§p, cá nhân. Møc tiêu cûa luÆt pháp là giúp Ç« công dân làm Çúng b°n phÆn mà h Çã có vÎ trí s¤n. Khái nim cûa Plato có cæn bän chuyên chính, Ç¥t trng tâm vào trÆt t¿ chính trÎ, xã h¶i lên trên t¿ do cá nhân. Cá nhân chÌ là m¶t b¶ phÆn nhÕ cûa quÓc gia và phäi hy sinh chính h Ç phøc vø l tܪng chung. Plato tØ chÓi s¿ khác bit gi»a cÙu cánh cá nhân ÇÓi v§i chû Çích cûa quÓc gia. ChÌ có th¿c t quÓc gia; chÙ không có th¿c t cá nhân. Tính t¿ nhiên b¡t bu¶c m¶t "trÆt t¿ cao hÖn" -- a stable whole, collective of a higher order: the state (m¶t trÆt t¿ t°ng th và cao cä: quÓc gia). Trong cuÓn The Open Society and Its Enemies, Karl Popper cho r¢ng chû thuyt này cûa Plato mª ÇÀu cho thÙc "historicism" (sº ÇÎnh luÆn), phát sinh ra trit hc Hegel và sau Çó là Marxism.
ñÒ Ç cûa Plato, Aristotle, thì có quan nim khác v công l. Theo Aristotle, công l phäi bao gÒm bình Ç£ng. "Công l là s¿ phân chia có mÙc Ƕ (proportion)." Hay nói r¶ng hÖn, "h tÜÖng là công l" (reciprocity is justice). Công l cûa Aristotle công nhÆn mi cá nhân có quyn bình Ç£ng t¿ nhiên. Mi cá nhân có quyn ÇÜ®c hܪng theo khä næng và nhu cÀu. ñây là "công l phân hành" (distributive justice). Aristotle còn quan nim thêm v công l hoàn chÌnh (corrective justice) trong Çó, ai làm sai phäi ÇÜ®c sºa Çúng, ai bÎ mÃt mát phäi ÇÜ®c bÒi thÜ©ng. VÃn Ç Affirmative Action hin nay ª Hoa Kÿ n¢m trong bÓi cänh cûa khái nim "công l hoàn chÌnh" hay là "công l bù trØ" này.
Tuy nhiên, Aristotle, vÅn là con ÇÈ cûa th©i Çåi thuª Çó khi ông chÃp nhÆn s¿ cai trÎ chuyên ch cûa ngÜ©i có tài, có ÇÙc -- m¶t minh-trit quân-vÜÖng (philosopher-king) theo quan Çim Plato -- vÓn có quyn Ƕc tài, chuyên chính. Aristotle cho r¢ng tính bÃt bình Ç£ng là t¿ nhiên và t¿ nó không vi phåm nguyên t¡c công l. CÖ ch nô l ÇÓi v§i ông là không Çi ngÜ®c v§i khái nim công l vÓn bao gÒm bình Ç£ng.
(Còn tip)