BN ÷I,
H‚Y T C­U MµNH TRНC KHI TRžI C­U

NGUY•N XUÂN NAM

LTS: Ban Biên TÆp Çang ngÒi bàn båc n¶i dung sÓ báo. Khi NJ cÆp ljn trang tài chánh, anh em Çang tìm ki‰m NJ tài sao cho vØa hay, vØa ích l®i (bi‰t Çâu có th‹ g®i hÙng cho Ƕc giä làm æn thÜÖng måi, ÇÀu tÜ...). Lúc Çó, anh Ngô Anh TuÃn " giám ÇÓc tài chánh cûa công ty " lên ti‰ng NJ nghÎ Ban Biên TÆp nên vi‰t vŠ NJ tài gian lÆn trong viŒc sº døng credit card. Anh TuÃn cho r¢ng bài vi‰t vŠ vÃn NJ này së h»u ích cho Ƕc giä hÖn bªi tình trång gian lÆn Çang tràn lan, và có th‹ Çe d†a bÃt kÿ ai. ñ‹ thêm phÀn thuy‰t phøc, anh TuÃn còn ÇÜa cho xem bài báo "How to protect yourself from the Credit Fraud Epidemic" (PhÜÖng Pháp T¿ Bäo VŒ Mình Tránh KhÕi CÖn DÎch Gian LÆn Tín Døng) ÇÜ®c Çæng trên tåp chí Money sÓ tháng 8 næm 1995. M¶t phÀn š cûa bài này ÇÜ®c ngÜ©i vi‰t sº døng låi trong bài vi‰t "Bån Öi, hãy t¿ cÙu mình, trܧc khi tr©i cÙu" du§i Çây.

CHIC THÞ QUY“N NˆNG

Xã h¶i Hoa Kÿ Çang ti‰n vào hܧng ÇÜ®c g†i là cashless society (xã h¶i không xài tiŠn m¥t). M¶t trong nh»ng vÃn NJ quan tr†ng dÅn ljn xã h¶i Çó là viŒc ra Ç©i và sº døng m¶t cách thÎnh hành credit card. HÀu h‰t chúng ta NJu có ít nhÃt m¶t chi‰c thÈ "powerful" này. Không cÀn dài dòng, ai cÛng hi‹u rõ nó powerful ljn mÙc nào. ChÌ cÀn có nó, bån có th‹ tiêu tiŠn bÃt kÿ nÖi nào, ª Çâu trên trái ÇÃt này, dù cho ª các quÓc gia chÆm ti‰n. Ngay cä ª ViŒt Nam, m¶t quê hÜÖng còn låc hÆu nhiŠu chuyŒn, chúng ta vÅn có th‹ dùng credit card vào Vietcombank rút tiŠn Çô la, vào các cºa hiŒu cûa phi trÜ©ng Tân SÖn NhÃt shopping, vào các khách sån l§n trä tiŠn phòng, tiŠn æn... "QuyŠn næng" cûa tÃm thÈ credit card này thÆt là kinh khûng, bªi m¶t sÓ hãng cÃp thÈ còn tæng thêm công døng cho nó, nhÜ hãng AT&T phát hành Universal card mà bån và tôi có th‹ sº døng trong viŒc g†i ÇiŒn thoåi n»a - vØa là credit card, vØa là calling card. Ngày mai, có th‹ m¶t sÓ công døng m§i ngoài các công døng nhÜ Çã nói trên së ÇÜ®c b° sung vào credit card; và nhÜ th‰, chi‰c thÈ này së ngày càng công døng hÖn bao gi© h‰t. Rõ là m¶t chi‰c thÈ quyŠn næng.

CHUYN THОNG NG€Y

ChuyŒn thÃt låc, mÃt mát là chuyŒn thÜ©ng ngày. Th‰ gi§i này là vô thÜ©ng mà. Thân th‹ này là cái mà ta quš nhÃt kia mà ta còn gi» chÜa ÇÜ®c, còn phäi "håt bøi nào hóa ki‰p thân tôi, Nj m¶t mai tôi trª vŠ làm cát bøi" hay "nát v§i cÕ cây" kia mà, huÓng hÒ gì nh»ng vÆt ngoåi thân do con ngÜ©i tåo nên, hay tåo ra. ChuyŒn mÃt mát là chuyŒn bình thÜ©ng nhÜ mÜa và n¡ng kia mà.

M§i cách Çây m¶t vài tuÀn, m¶t ngÜ©i bån cûa chúng tôi k‹ låi chuyŒn "Çau buÒn" cûa cô ta. Cô mang hai s° check - s° check công ty và s° check riêng - và gÀn 10 thÈ credit cards cùng nh»ng thÙ thÈ khác nhÜ b¢ng lái xe, thÈ an sinh xã h¶i... Cô mang tÃt cä nh»ng thÙ Çó theo ngÜ©i, trong m¶t cái ví. VØa bܧc chân vào nhà sau khi Çi làm vŠ, cô phát hiŒn mình bÎ mÃt ví. Cô s® hãi, lo âu, ôm ÇiŒn thoåi g†i kh¡p nÖi. ñêm hôm Ãy, cô mÃt æn, mÃt ngû, hÒi h¶p, tܪng tÜ®ng và s® lung tung: không bi‰t ngÜ©i lÜ®m ÇÜ®c có sº døng gian lÆn không? N‰u có, bao nhiêu? Ngoài ra, khi có giÃy sÓ an sinh xã h¶i, có sÓ b¢ng lái xe, có ÇÀy Çû "thông sÓ" cÀn thi‰t, liŒu ngÜ©i Çánh c¡p hay ngÜ©i lÜ®m ÇÜ®c có n°i máu "tham sân si" lên mà n¶p, xin thêm vài tÃm thÈ credit cards n»a mà tiêu xài cho xä láng không?

Nh»ng câu hÕi nhÜ th‰ loé lên trên trí óc, và ÇÙng trên Çôi mí m¡t cûa cô, làm cô ta không th‹ nào ngû ÇÜ®c.

ñêm sâu chìm xuÓng. Cô cÀn Çi ngû Nj ngày mai có sÙc Çi làm, nhÜng không th‹ nào ch®p m¡t n°i. CÙ m‡i lÀn nghe ti‰ng ÇiŒn thoåi hay nghe ti‰ng xe dØng ngoài ÇÜ©ng, cô v¶i chåy xuÓng giÜ©ng, bÓc v¶i Óng nghe hay dõi m¡t trông ra ÇÜ©ng... Cô sÓng trong ác m¶ng vào Çêm Çó. ChuyŒn mÃt mát hay thÃt låc là chuyŒn thÜ©ng ngày - nhÜng là m¶t chuyŒn thÜ©ng ngày ÇÜa chúng ta vào ác m¶ng.

"TRUE-NAME FRAUD" - TR¼ GIAN LN "THžI THÐNG" TRONG X‚ HI HOA K²

"True-name fraud" là m¶t trò gian lÆn mà có khi không cÀn Çánh c¡p ví cûa bån m§i gian lÆn ÇÜ®c. M¶t ngÜ©i nào Çó vì m¶t lš do nào Çó bi‰t ÇÜ®c m¶t sÓ con sÓ cûa riêng bån nhÜ sÓ thÈ an sinh xã h¶i, sÓ thÈ b¢ng lái, ngày sinh... Nj làm nh»ng thÈ tín døng mang tên cûa bån và tØ Çó sº døng tên tu°i bån, thÈ cûa bån trong m†i giao dÎch giä måo vŠ tài chính... ñó chính là true name fraud. Bån hãy cänh giác nhé vì có khi ngÜ©i khác tình c© bi‰t ÇÜ®c, không có dã tâm làm chuyŒn håi bån, nhÜng l« thua bài hay thÃt nghiŒp sinh ra túng thi‰u và trong lúc ª trong th‰ cùng Çó, có khi "tham sân si" vùng dÆy và chÖi trò true name fraud khi‰n chúng ta phäi Çau kh°. Gi» nh»ng con sÓ Çó cho kÏ không chÌ bäo vŒ cho mình không thôi mà còn bäo vŒ cho ngÜ©i khác khÕi bÎ cám d‡ vào con ÇÜ©ng t¶i l‡i.

ViŒc gi» nh»ng con sÓ có khi còn ngoài khä næng cûa mình. Ngày nay, không cÀn phäi æn c¡p ví, không cÀn phäi lén xem sÓ cûa ngÜ©i khác mà có khi ngÜ©i khác bi‰t ÇÜ®c do tình c© hay cÓ tình "xâm nhÆp vào hŒ thÓng data ÇiŒn toán" nhÜ nh»ng tay computer hackers mà bån không bao gi© hay bi‰t. H† ngÒi ª m¶t nÖi xa xôi hàng ngàn d¥m, dùng m¶t chi‰c computer ÇÖn giän, Nj lÃy ÇÜ®c m†i thông tin mà h† cÀn. Không phäi ai cÛng làm ÇÜ®c chuyŒn này, mà chÌ nh»ng intruders hay nh»ng computer hackers lØng danh m§i làm ÇÜ®c. Tuy cänh sát m§i, cänh sát cyberspace, truy lùng b†n t¶i phåm trên không gian cyber thÆt d» d¶i, th‰ nhÜng chuyŒn h† bÎ b¡t cÛng không phäi dÍ dàng gì. Nh»ng "tên tr¶m siêu không gian" này thì chúng ta Çành phäi bó tay.

TØ nh»ng con sÓ này, h† làm nh»ng giÃy cæn cܧc hay credit cards giä mang tên chúng ta Nj hành sº... NhÜ vÆy, ngoài ta, trên cõi th‰ gian này còn có m¶t ngÜ©i khác mang cái tên nhÜ ta, có m†i thÙ giÃy t© nhÜ ta, nhÜng låi không phäi là ta. Ôi sao mà r¡c rÓi th‰ nhÌ!

"C÷N DCH"...TR€N LAN

ChuyŒn gian lÆn và giä måo này ngày càng dÍ dàng hÖn bªi vì nh»ng công ty muÓn tåo ÇiŠu kiŒn dÍ dàng hÖn cho khách hàng trong viŒc mua s¡m Nj rÒi h† bán ÇÜ®c nhiŠu hàng hóa hÖn, ki‰m ÇÜ®c nhiŠu l®i tÙc hÖn cho nên có khi chÌ cÀn næm ba phút ki‹m tra sÖ qua hÒ sÖ tín døng cá nhân và hÒ sÖ trä tiŠn cûa ngÜ©i xin thÈ tín døng là có th‹ cÃp cho ngÜ©i Çó chi‰c thÈ tín døng (instant credit) v§i credit line (sÓ tiŠn có th‹ mua s¡m ÇÜ®c) lên ljn 10 ngàn Çô la. Giä dø m¶t ngÜ©i nào Çó "xài Ç«" tên bån, sÓ giÃy t© cûa bån Nj xin instant credit, rÒi shopping ào ào, rÒi bån phäi nhÆn cái bill v§i nh»ng con sÓ n® k‰ch sù, bån có lo s® không và së giäi quy‰t th‰ nào? Tuy bån có th‹ không phäi trä sÓ n® "tr©i Öi" Çó, nhÜng chuyŒn "tai nån" này có th‹ làm cho bån mÃt vài næm Nj "clean up" (xóa såch) nh»ng "tì v‰t" trên hÒ sÖ tín døng cûa bån.

Bån bi‰t không, true name fraud là hình thÙc gian lÆn ph° bi‰n nhÃt trong hÖn m¶t næm rÜ«i qua. Theo cô Susan Race Sylstra, giám ÇÓc ÇiŠu hành cûa International Association of Credit Card Investigators (HiŒp H¶i QuÓc T‰ cûa Các Nhà ñiŠu Tra ThÈ Tín Døng), trong sÓ 50 t› Çô la mà gi§i tiêu thø mua tåi các cºa hàng trong næm qua, có ljn 35 t› ÇÜ®c mua bªi nh»ng ngÜ©i trܧc Çó Çã xin thÈ instant credit. NhÜ vÆy, khä næng bÎ gian lÆn theo ki‹u "true name fraud" là rÃt cao, cho nên viŒc bäo vŒ nh»ng con sÓ giÃy t© cá nhân là quan tr†ng vô cùng.

L« mà bÎ "true name fraud", Ç©i cûa chúng ta së bÎ nhÙc ÇÀu m¶t ngàn lÀn. ñâu phäi ai cÛng giÕi Anh væn, th‰ nhÜng phäi nhÃc ÇiŒn thoåi g†i Çi tùm lum nÖi, báo cáo tùm lum ch‡, cÛng làm thân mình b¢m dÆp rÒi. HÖn n»a, nån quan liêu hành chánh cûa MÏ thu¶c loåi có ti‰ng làm cho mình Çiên cái ÇÀu. Tåp chí Money sÓ nói trên ghi låi chuyŒn Çàm thoåi cûa m¶t nån nhân bÎ true name fraud v§i cô Lachina -m¶t Çåi diŒn cûa ban phøc vø khách hàng vŠ lãnh v¿c sÓ an sinh xã h¶i tåi thành phÓ New York- nhÜ sau:

- M¶t ngÜ©i nào Çó Çang dùng sÓ an sinh xã h¶i cûa tôi Nj xin thÈ tín døng.

- Bån không th‹ làm gì ÇÜ®c cä.

- Có th‹ nào Ç°i sÓ an sinh xã h¶i cûa tôi ÇÜ®c không?

- Chúng tôi không Ç°i sÓ. Khi mà bån có sÓ Çó, thì vïnh viÍn là vÆy.

- Tåi sao?

- Bªi vì cách cûa nó là nhÜ vÆy.

- M¶t nhân viên ª sÓ ÇiŒn thoåi 1 800 cûa cô nói v§i tôi là tôi có th‹ Ç°i sÓ.

- ChÌ rÃt, rÃt, rÃt ít khi nhÜ th‰...

Bån nghï thº xem, v§i sÓ vÓn Anh væn ít Õi cûa mình, bån và tôi së làm gì trong hoàn cänh nhÜ trên?

Không chÌ câu chuyŒn trên làm bån và tôi thoáng giÆt mình, giÆt mình theo ki‹u: "GiÆt mình trán Ç° mÒ hôi lånh, m¶ng ÇËp bên chæn Çã bi‰n rÒi." Th‰ m§i thÃy m†i chuyŒn NJu có m¥t trái cûa nó. Chúng ta có khi "chܪi thŠ" n‰u các cÖ quan cÃp thÈ credit cards håch xách ta Çû thÙ, phäi báo cáo Çû thÙ trܧc khi ÇÜ®c cÃp cho cái thÈ. Chúng ta mong m†i thÙ trên Ç©i phäi nhanh, phäi lË, phäi ít phiŠn hà. Và cÛng vì vÆy, viŒc gian lÆn m§i có cÖ h¶i phát tri‹n månh hÖn. Ôi chao, Ç©i là th‰ mà. Ai bäo?

Dù các cÖ quan cÃp thÈ tín døng gia tæng nhanh chóng sÓ nhân viên ki‹m tra và chÓng gian lÆn, th‰ nhÜng con sÓ gian lÆn ngày càng tæng Çáng k‹. Steve Rotzow, m¶t Çåi diŒn bäo vŒ khách hàng tåi Trans Union, nói v§i tác giä bài báo nói trên trên t© Money r¢ng ban cûa anh ta Çôi khi nhÆn ljn 2026 cú ÇiŒn thoåi hay thÜ (chÜa bao gi© dܧi 800) trong m¶t ngày Nj báo cáo tình trång gian lÆn. Ban cûa anh 3 næm trܧc chÌ có 2 ngÜ©i, bây gi© có ljn 40 nhân viên, và còn tæng thêm n»a... CÀu Tr©i, trong suÓt cu¶c Ç©i còn låi, bån và tôi không phäi vi‰t thÜ hay g†i ÇiŒn thoåi báo cáo r¢ng có th‹ mình Çang bÎ ai Çó gian lÆn. M¶t hånh phúc thÆt mong manh.

MT V€I HНNG D N ñ” T "C­U MµNH"

1. Gi» thÈ (hay sÓ) an sinh xã h¶i cûa bån ª m¶t ch‡ an toàn. ñØng bÕ trong ví cûa bån.

2. ChÌ mang nh»ng thÈ tín døng mà bån thÜ©ng xuyên cÀn.

3. Tránh nói sÓ an sinh xã h¶i cûa mình qua ÇiŒn thoåi trØ phi bån chû Ƕng g†i và bi‰t mình Çang nói chuyŒn v§i ai.

4. N‰u ví cûa bån bÎ tr¶m, ngay lÆp tÙc phäi báo cho ba cÖ quan x‰p loåi tín døng nhÜ sau: Trans Union (800 680 2026), Equifax (800 525 6285) và TRW (800 422 4879) và yêu cÀu có bän báo cáo bÎ gian lÆn (consumer fraud statement) trên bän báo cáo tín døng (credit reports) cûa chính bån. (Theo tåp chí Money).