VÐ÷NG VN THANH
TÜÖng lai tài chính cûa bån và gia Çình bån, m¶t phÀn l§n là kt quä cûa nh»ng nghï và quyt ÇÎnh bây gi©. Có ÇÜ®c m¶t tí vÓn, không nh»ng nó së giäi quyt ÇÜ®c m¶t vài vÃn Ç trܧc m¡t, mà låi còn có th ÇÜa bån Çi xa hÖn n»a.
...Làm sao Ç có dÜ tin không phäi là dÍ, nhÜng cÛng không là m¶t vÃn Ç quá khó nhÜ bån thÜ©ng nghï. ñiu kin tÓi quan trng ÇÀu tiên phäi có là ÇÙc tính tit kim. Không nh»ng nó cÀn thit cho chính bån mà còn có l®i cho quÓc gia n»a.
CÛng nhÜ nhiu ngÜ©i khác, Çôi khi bån ch¡c h£n cÛng ܧc có dÜ tin Ç Ç¥t down m¶t chic xe m§i toanh, m¶t cæn nhà khang trang, m¶t chuyn du lÎch Çây Çó, ho¥c m¶t sÓ tin Ç dùng cho vic hc vÃn tÜÖng lai cûa con cái? Bån suy nghï và cäm thÃy b t¡c? Xoay sª cách nào Çây nu bån không muÓn lâm vào cänh huÓng n® nÀn? Bån ÇØng v¶i t¥c lÜ«i rÒi bÕ m¥c mi s¿. TÜÖng lai tài chính cûa bån và gia Çình bån, m¶t phÀn l§n là kt quä cûa nh»ng nghï và quyt ÇÎnh bây gi©. Có ÇÜ®c m¶t tí vÓn, không nh»ng nó së giäi quyt ÇÜ®c m¶t vài vÃn Ç trܧc m¡t, mà låi còn có th ÇÜa bån Çi xa hÖn n»a. Thí dø nhÜ hãng Hewlett-Packard Çã ÇÜ®c khªi ÇÀu b¢ng m¶t hoài bão và v§i sÓ vÓn là $538; tin thân cûa hãng Motorola là $1,315; hãng Honda là $7,000; hãng Ford là $56,000; hãng Gallo Winery là $59,000 (Theo 2026 World Features Syndicate). Bån có th së bäo là sao mà khéo chuyn th. "Cái khó nó bó cái khôn!". Tin Ç¥t down chic xe th thao mui trÀn còn chÜa có, huÓng hÒ gì tính Çn chuyn ÇÀu tÜ, kinh doanh xa v©i! ñÒng . Vì th, bài này së góp thêm vài kin Ç ho¥c là phác ÇÎnh nh»ng bܧc ÇÀu cûa m¶t d¿ ÇÎnh tài chánh cho tÜÖng lai, hay tích tø m¶t tí vÓn ling Ç bån theo Çu°i m¶t giÃc mÖ Ãp û nào Çó.
Làm sao Ç có dÜ tin không phäi là dÍ, nhÜng cÛng không là m¶t vÃn Ç quá khó nhÜ bån thÜ©ng nghï. ñiu kin tÓi quan trng ÇÀu tiên phäi có là ÇÙc tính tit kim. Không nh»ng nó cÀn thit cho chính bån mà còn có l®i cho quÓc gia n»a. Bån than là tin tiêu hàng ngày chÌ vØa Çû thì còn lÃy Çâu ra mà dành døm?! VÆy thì Çây, thÙ nhÃt, sau mi kÿ lãnh lÜÖng, luôn luôn bån phäi t¿ thܪng ho¥c trä lÜÖng cho chính bån trܧc Çã, rÒi m§i trä bills sau. MÜ©i, mÜ©i læm ÇÒng, ho¥c m¶t con sÓ thit th¿c nào Çó mà bån chn. Sau Çó, bån hãy dành chút thì gi© Ç lit kê m¶t cách trn vËn tÃt cä nh»ng møc chi tiêu hàng tháng trên m¶t trang giÃy. Bån së rÃt kinh ngåc khi nhÆn ra r¢ng, tØ bao lâu nay, bån Çã xài khá nhiu vào nh»ng khoän không thÆt s¿ cÀn thit cÃp bách, ho¥c xài quá Ƕ cho m¶t vài khoän nào Çó. Vài ÇÒng ch này, chøc ÇÒng ch kia... C¶ng låi së thành m¶t t°ng sÓ làm bån ngåc nhiên. Hãy can Çäm gåt bÕ nh»ng s¿ chi døng phí phåm Çó m¶t cách Çu Ç¥n thì bån có dÜ ngay. Các cø Çã dåy là: "Lúc có thì ch£ng æn de. Lúc ht bån së æn dè vào Çâu?!"
MuÓn th¿c hin ÇÜ®c hai Çiu cæn bän trên m¶t cách có hiu quä, bån phäi t¿ luyn Ç có m¶t k luÆt nghiêm túc trong vic tiêu xài cho hôm nay và mãi mãi. B¢ng cách là bån hãy lÆp tÙc mª m¶t trÜÖng møc tit kim loåi giän dÎ nhÃt, bÕ vào Çó m¶t cách Çu Çu nh»ng món tin t¿ thܪng và nh»ng phÀn tit døng hàng tháng dù là nhÕ, và tuyt ÇÓi không rút ra ÇÒng nào cä. Sau m¶t th©i gian, bån së ngåc nhiên và thích thú khi thÃy r¢ng sÓ tin dành døm nay Çã trª thành m¶t sÓ không nhÕ. Các cø cÛng Çã phán: "Kin tha lâu ÇÀy t°" mà. NhÜng bån ÇØng chÀn chØ. Có rÃt nhiu ngÜ©i nói là së b¡t ÇÀu ngay ngày mai và rÒi cái ngày mai Çó không bao gi© Çn, và h tip tøc mÖ Ü§c ho¥c than trách. Bäo Çäm v§i bån là lÀn ÇÀu tiên tit ch tuy hÖi khó ÇÃy, nhÜng nh»ng lÀn sau Çó, së trª thành gÀn nhÜ là t¿ Ƕng, và bån së không còn cäm thÃy s¿ tit giäm là m¶t s¿ "gÒng mình" n»a.
Giä sº là sau m¶t th©i gian th¡t lÜng bu¶c bøng, bån Çã Ç dành ÇÜ®c m¶t sÓ tin khá, ch£ng hån nhÜ ba, bÓn ngàn båc. Xin mØng bån! Nu bån chÜa phäi dùng sÓ tin này ngay, thì Çây là m¶t vài cách thÙc thit th¿c cæn bän Ç tin ÇÈ ra tin:
Ngân hàng ho¥c Credit Union
TrÜÖng møc tit kim là m¶t hình thÙc ÇÀu tÜ giän dÎ nhÃt. VÓn së ÇÜ®c bäo Çäm bªi FDIC nhÜng phân l©i thÜ©ng khá thÃp. ñôi khi giá trÎ tin có th giäm vì mÙc låm phát cao hÖn phân l©i. (Money market funds cûa nh»ng quÏ h tÜÖng Ça sÓ mang phân l©i cao hÖn) Nu bån nghï là së xài sÓ tin này nay mai thì cÙ tåm Ç ÇÃy, còn không thì chuyn qua trÜÖng møc tit kim ÇÎnh kÿ (CD) v§i kÿ hån nào Çó. Th©i gian càng dài thì phân l©i càng cao. NhÜng cÄn thÆn khi chn th©i gian ÇÎnh kÿ, bªi vì nu bån rút tin ra trܧc ngày mãn hån thì thÜ©ng së bÎ phåt khá cao.
Kh ܧc (Treasury, State and Municipal /Private Corporate Bonds)
ñây là m¶t Ç tài khá phÙc tåp nhÜng Çåi cÜÖng nó là nhiu loåi væn t¿ thiu n® cûa cÖ quan chính phû liên bang, tiu bang và thÎ xã (vÓn và l©i không ÇÜ®c bäo Çäm nhÜng khá an toàn) ho¥c cûa m¶t công ty tÜ (vÓn và l©i ÇÜ®c bäo Çäm bªi l®i tÙc và tài sän). Nó mang nhiu kÿ hån và nhiu mÙc rûi ro khác nhau. Tin l©i tØ kh ܧc tiu bang và thÎ xã ÇÜ®c miÍn trØ trong thu l®i tÙc liên bang và có th tiu bang. Kh ܧc trung hån ho¥c dài hån së không bÎ kËt Çn ngày mãn hån, bªi vì chû quyn cûa nó có th ÇÜ®c thay Ç°i bÃt cÙ lúc nào. Tuy nhiên, nu kh ܧc ÇÜ®c bán trܧc khi mãn hån thì giá trÎ së tæng hay giäm là tùy theo phân l©i cûa thÎ trÜ©ng khi bán. Thí dø, bån mua m¶t kh ܧc giá $5,000 v§i phân l©i là 6% và kÿ hån là 5 næm. Sau 3 næm Çã lïnh tin l©i rÒi, bån túng tin và muÓn bán. Nu vào th©i Çim này mÙc l©i ª thÎ trÜ©ng là 9%, thì giá trÎ cûa kh ܧc së giäm. Tóm t¡t là nu phân l©i trong tÜÖng lai giäm thì giá trÎ cûa kh ܧc së tæng ho¥c ngÜ®c låi.
Tin Çây, phân l©i chính (federal-funds rate) ÇÜ®c Ãn ÇÎnh bªi ngân hàng quÓc gia (Federal Reserve Board). Nó có m¶t tác døng to l§n bao trùm mi hành vi cûa thÎ trÜ©ng tài chánh và cÛng là m¶t công cø dùng Ç kim soát và duy trì nn kinh t. Giä dø, nu bån có khä næng tiên Çoán ÇÜ®c tæng giäm cûa phân l©i m¶t cách chính xác và Çu Ç¥n, ch£ng mÃy chÓc mà bån së giàu to.
L¡m khi, kh ܧc së trª nên gÀn nhÜ vô giá trÎ, nu công ty ho¥c cÖ quan phát hành nó... sÆp tim. Vì vÆy, tÃt cä kh ܧc công Çu ÇÜ®c xp hång tùy theo phÄm chÃt trong Moodys Municipal and Government Manual. S¿ ÇÀu tÜ vào kh ܧc công Çòi hÕi m¶t s¿ hiu bit và phân tích thÆn trng cûa nhiu phÜÖng din nhÜ: s¿ tæng trܪng dân sÓ, sÓ lÜ®ng n® Çang mang, sÓ tin m¥t Çang có, vÆn tÓc cûa s¿ thâu thu, s¿ ban hành nh»ng Çåo luÆt, k hoåch tài chánh ngÛ niên. Kh ܧc tÜ thì bån cÛng phäi Çc t© Wall Street Journal, Standard & Poors Bond Guide, bit diÍn nghïa nh»ng bän tÜ©ng trình tài chính cûa công ty, dùng m¶t vài công thÙc Ç có nh»ng t l dùng vào vic Ço lÜ©ng, so sánh, và tiên Çoán giá trÎ tÜÖng lai cûa kh ܧc.
QuÏ h tÜÖng ChÙng khoán/ Kh ܧc (Stock/Bond mutual funds)
ñây là hình thÙc ÇÀu tÜ vào thÎ trÜ©ng chÙng khoán ho¥c kh ܧc m¶t cách gián tip, nghïa là bån mua bán c° phÀn cûa quÏ chÙ không phäi c° phÀn cûa công ty tÜ ho¥c trái phiu cûa chính phû. Tin vÓn không ÇÜ®c bäo Çäm và sÓ l©i ho¥c l nhiu hay ít là tùy thu¶c vào rÃt nhiu yu tÓ khác nhau. Có Çû loåi quÏ cho mi møc Çích, thích, và hoàn cänh " ng¡n, trung, ho¥c dài hån, mÙc may rûi cao hay thÃp, nh»ng chÙng khoán cûa riêng m¶t kÏ ngh nào Çó, chÌ nh»ng chÙng khoán cûa nh»ng công ty ngoåi quÓc mà thôi... ThÜ©ng thì sÓ l©i cao së Çòi hÕi s¿ táo båo khi ÇÀu tÜ và cÛng có nghïa là tin vÓn có th së dÍ bÎ giäm.
Nu bån thích chÖi chÙng khoán nhÜng không có nhiu th©i gi© Ç theo dõi sát thÎ trÜ©ng ho¥c không tinh thông nh»ng khía cånh cûa phåm vi tài chánh và k toán cho l¡m thì hãy chn quÏ h tÜÖng. Nh»ng tay quän l tinh nhu nhà ngh, v§i s¿ c¶ng tác cûa nh»ng phân tích gia, së thay m¥t bån và nhiu ngÜ©i xuÃt vÓn khác Ç ÇÀu tÜ sÓ tin ûy thác vào hàng chøc ho¥c træm chÙng khoán khác nhau. Tuy nhiên, không có nghïa là sau khi k chi phiu gºi Çi là xong chuyn. Bån phäi theo dõi nh»ng bin chuyn kinh t, chính trÎ, xã h¶i,... trong và ngoài nܧc vì tÃt cä së có änh hܪng rÃt l§n Çn thÎ trÜ©ng, và không m¶t cá nhân nào cûa quÏ së tr¿c tip cÓ vÃn bån m¶t cách riêng tÜ cä. Vì th, lâu lâu, bån phäi kim låi s¿ lên xuÓng cûa c° phÀn. Nu lên thì tÓt, còn nu xuÓng chÌ vì nh»ng l do nhÃt th©i thì cÛng ÇØng hoäng hÓt mà bán v¶i. Bªi vì s¿ ÇÀu tÜ dài hån vào thÎ trÜ©ng chÙng khoán, theo nh»ng thÓng kê trong quá khÙ, thÜ©ng thÜ©ng së l©i nhiu hÖn là l. Và hãy chn no-load funds (quÏ không lÃy huê hÒng), vì loaded funds chÜa ch¡c Çã Çem l®i nhiu hÖn cho thân chû.
ThÎ trÜ©ng chÙng khoán (Stock market):
ñây là m¶t Ç tài rÃt phÙc tåp; nhÜng m¶t cách Çåi khái, bån mua ho¥c bán c° phÀn (share) cûa m¶t ho¥c nhiu công ty nào Çó qua m¶t hãng trung gian (brokerage firm). MÙc huê hÒng cao hay thÃp là tùy thu¶c vào mi hãng và sÓ lÜ®ng c° phÀn khi Ç°i chác; mua ít thì huê hÒng cao và ngÜ®c låi. NgÜ©i môi gi§i (stock broker), v§i khä næng chuyên môn và nh»ng kinh nghim ÇÀy "máu và nܧc m¡t", c¶ng v§i s¿ h tr® tØ nhiu phân tích gia và kinh t gia kinh nghim cùng mình, thÜ©ng ÇÜa ra nhiu kin và Ç nghÎ trong vic mua bán, trao Ç°i. Nghe theo hay không là tuÿ bån. Dï nhiên là giá trÎ c° phÀn së không ÇÜ®c bäo Çäm; s¿ lên xuÓng nhiu hay ít cÛng së tùy thu¶c vào nhiu yu tÓ khác nhau và l¡m khi vì nh»ng l do khá kÿ qu¥c.
Kiu ÇÀu tÜ này Çòi hÕi bån phäi bit rõ ngn ngành nhiu lïnh v¿c, có thì gi© nghiên cÙu thÜ©ng xuyên, s¿ liu lïnh Çôi khi... båt mång, và m¶t t xíu... hên nu bån muÓn có træm lÀn th¡ng mà chÌ m¶t vài lÀn thua. (Bån còn nh§ trÜ©ng h®p công ty xe hÖi Chrysler Çã mém...dËp tim và Çã phøc hÜng hai lÀn trong mÜ©i næm? Ho¥c là, cách Çây khoäng tám chín næm, có ai dám ng© Çn và Çánh cá vào s¿ thành công vÜ®t b¿c hin tåi cûa hãng Çin tº Microsoft?). L do giän dÎ chû yu là mua vào v§i giá thÃp, bán ra v§i giá cao. Có nghïa là sÓ l©i së phát xuÃt tØ s¿ gia tæng cûa c° phÀn, chÙ còn phÀn chia l©i (dividend), khi có khi không, së ch£ng là bao, trØ phi bån có m¶t sÓ lÜ®ng c° phÀn thÆt l§n.
Phiên ch® chÙng khoán lúc nào cÛng r¶ng mª Çón ch© mi gi§i. Tay chÖi sØng sÕ, Warren Buffett, Çáng giá båc t vì Çã dám ÇÀu tÜ vào nh»ng s¿ rûi ro có tính toán m¶t cách rÃt kÏ lÜ«ng và khoa hc. Cách Çây không lâu, m¶t "chàng tu°i trÈ vÓn giòng hào kit" ngu©i Anh, Nicholas Leeson, gây chÃn Ƕng l§n trong giang hÒ vì Çã tÄu hÕa nhÆp ma gÀn m¶t t Çô-la, khin ngân hàng kÿ c¿u Barings phäi lÆp tÙc ...dËp tim. Hay là trÜ©ng h®p cûa viên thû quÏ dân cº "bách chin, bách th¡ng", Robert Citron, s¿ nghip m¶t Ç©i phút chÓc tiêu tan dù chÌ m§i ...thua có m¶t lÀn nhÜng låi là cái thua Çing ngÜ©i. Tay chÖi lão luyn này Çã cúng cô hÒn gÀn hai t båc, ÇÜa Orange County, CA Çn ch khánh tÆn và Çem nh»ng änh hܪng khá trÀm trng Çn cu¶c sÓng cûa bao nhiêu ngÜ©i. ñó là nh»ng gÜÖng Çin hình cûa trò chÖi khá hÒi h¶p này.
Dï nhiên là còn rÃt nhiu cách khác Ç ÇÀu tÜ. Tuy nhiên, chúng Çòi hÕi m¶t sÓ vÓn ban ÇÀu khá l§n và hÖn n»a, cÛng nhÜ bÃt cÙ phÜÖng pháp nào, m¶t s¿ tra cÙu trܧc thÆt tÌ mÌ và kin thÙc tÜ©ng tÆn v lãnh v¿c Çó. Nào, m©i bån nhÆp cu¶c.