CH´NH TR HOA K², ñNG CNG H¼A, và
CNG ñ—NG VIT NAM

H— VˆN XUÂN NHI

ThÆp niên 60, Çäng Dân Chû n¡m quyŠn T°ng ThÓng và quyŠn Ça sÓ ki‹m soát tåi QuÓc H¶i: Hoa Kÿ quy‰t ÇÎnh tham chi‰n ViŒt Nam. CuÓi thÆp niên 60 ljn hÖn nºa thÆp niên 70 thì Çäng C¶ng Hòa n¡m gh‰ T°ng ThÓng v§i Çäng Dân Chû Ça sÓ n¡m quyŠn ki‹m soát tåi QuÓc H¶i: Làn sóng ngÜ©i ViŒt tœ nån ljn MÏ cao nhÃt và ÇÜ®c nhiŠu Üu Çãi nhÃt. RÒi chÌ ÇÜ®c bÓn næm. Sang ljn suÓt thÆp niên 80 và ÇÀu thÆp niên 90 thì Çäng C¶ng Hòa làm chû tòa Båch –c 12 næm nhÜng quyŠn ki‹m soát Ça sÓ QuÓc H¶i vÅn là Çäng Dân Chû: Chính sách tœ nån bÎ si‰t ch¥t hÖn và giäm b§t chÜÖng trình giúp Ç« ngÜ©i tœ nån. Bill Clinton cûa Çäng Dân Chû lên gh‰ T°ng ThÓng næm 92, ljn næm 94 Çäng C¶ng Hòa Çåi th¡ng tåi QuÓc H¶i n¡m quyŠn ki‹m soát cä hai viŒn QuÓc H¶i.

Hãy nhìn låi nh»ng bi‰n chuy‹n Çó cûa chính trÜ©ng Hoa Kÿ và hai Çäng này änh hܪng ljn ngÜ©i ViŒt nhÜ th‰ nào?

CUC CHIN TRANH VIT NAM

T°ng thÓng Hoa Kÿ thu¶c Çäng Dân Chû John F. Kennedy tuyên bÓ ûng h¶ cu¶c chi‰n ÇÃu chÓng c¶ng cûa miŠn Nam ViŒt Nam, ÇÜa quân Ƕi Hoa Kÿ sang tham chi‰n ViŒt Nam. K‰ vÎ Kennedy sau khi ông bÎ ám sát, là Lyndon Johnson. VÎ t°ng thÓng Çäng Dân Chû này ti‰p tøc ûng h¶ s¿ tham chi‰n cûa MÏ cho cu¶c chi‰n tranh ViŒt Nam và quy‰t chÓng c¶ng t§i cùng. NhÜ vÆy, Çäng Dân Chû Çã là ngÜ©i bån cûa miŠn Nam ViŒt trong thÆp niên 60 v§i cu¶c chi‰n tranh chÓng c¶ng.

NhÜng sang ÇÀu thÆp niên 70, thì QuÓc H¶i Hoa Kÿ v§i Çäng Dân Chû n¡m quyŠn Ça sÓ ki‹m soát låi chÎu nhiŠu änh hܪng cûa phe cÃp ti‰n và chÓng chi‰n tranh, quy‰t ÇÎnh chÃm dÙt viŒn tr® quân s¿ cho miŠn Nam ViŒt Nam và áp l¿c t°ng thÓng Hoa Kÿ cûa Çäng C¶ng Hòa Richard Nixon (sau khi Nixon tØ chÙc vì vø án Watergate, là Gerald Ford cÛng Çäng C¶ng Hòa thay th‰) phäi rút quân Ƕi Hoa Kÿ ra khÕi ViŒt Nam. Nh»ng nguyên do Çó, tr¿c ti‰p ÇÜa ljn s¿ thÃt thû ViŒt Nam C¶ng Hòa vào tay c¶ng sän miŠn B¡c.

ñNG CNG H¼A THU HÚT CNG ñ—NG VIT NAM TI HOA K²

30 tháng 4 cûa 20 næm vŠ trܧc, trên 100 ngàn ngÜ©i ViŒt Nam ª miŠn Nam bÕ nܧc ra Çi Çào tÄu m¶t chû nghïa, m¶t ch‰ Ƕ khi c¶ng sän chi‰n th¡ng. H† ljn Hoa Kÿ, ÇÎnh cÜ m¶t Ç©i m§i. Cái niŠm ǧn Çau xa lìa quê hÜÖng là m¶t trong các nguyên do mà hÀu nhÜ trên 70% ngÜ©i ViŒt tåi MÏ khi trª thành công dân Hoa Kÿ Çã ch†n Çäng C¶ng Hòa khi Çæng kš cº tri bÕ phi‰u. C¶ng ÇÒng ViŒt Nam vÅn Ç° l‡i cho Çäng Dân Chû Çã gián ti‰p gi‰t ch‰t miŠn Nam khi bÕ phi‰u chÃm dÙt viŒn tr® quân s¿ và rút quân bÕ rÖi nܧc ViŒt Nam. Thêm vào Çó, khi Jimmy Carter cûa Çäng Dân Chû làm t°ng thÓng tØ næm 2026 ljn 1980, Çã thÃt båi trong cu¶c ÇÓi ÇÀu chính trÎ th‰ gi§i v§i Nga Sô và làm suy y‰u quyŠn l¿c Hoa Kÿ trên th‰ gi§i. S¿ nhu nhÜ®c cûa Hoa Kÿ qua vÎ t°ng thÓng Çäng Dân Chû và QuÓc H¶i Çäng Dân Chû trܧc quyŠn l¿c bành trܧng cûa c¶ng sän th‰ gi§i, ngÜ©i ViŒt tåi Hoa Kÿ bÃt mãn v§i Çäng này nhiŠu hÖn. M¥c dù, chính vào th©i Çåi cûa Jimmy Carter, ngÜ©i ViŒt tœ nån ÇÜ®c Çón nhÆn vào Hoa Kÿ rÃt dÍ dàng và quyŠn l®i an sinh xã h¶i cûa ngÜ©i ViŒt tœ nån rÃt Üu Çãi, không khó khæn nhÜ sau này khi Çäng C¶ng Hòa n¡m quyŠn t°ng thÓng. Ronald Reagan Ç¡c cº t°ng thÓng Hoa Kÿ, vÈ vang Çánh båi Jimmy Carter. Th©i kÿ này, liên hŒ cûa ngÜ©i ViŒt v§i sinh hoåt Çäng C¶ng Hòa hay Dân Chû không có gì cä, vì chÜa có mÃy ai có quÓc tÎch Hoa Kÿ và có quyŠn bÕ phi‰u Çâu. NhÜng tinh thÀn bäo thû chÓng c¶ng månh më cûa Reagan làm nhiŠu ngÜ©i ViŒt Nam cäm m‰n vÎ t°ng thÓng này và Çäng C¶ng Hòa nh© vÆy cÛng ÇÜ®c khuynh hܧng ûng h¶ cûa ngÜ©i ViŒt sau này. Ronald Reagan lãnh Çåo Hoa kÿ và th‰ gi§i m¶t cách anh dÛng làm søp Ç° toàn chû nghïa c¶ng sän tåi ñông Âu, rÒi ÇÜa ljn s¿ Ç°i m§i và søp Ç° sau này cûa Nga Sô luôn. ñ‰n næm 2026, khi Ronald Reagan tranh cº nhiŒm kÿ hai thì m¶t sÓ ngÜ©i ViŒt Çã có quÓc tÎch Hoa Kÿ tham gia vào sinh hoåt cûa Çäng này, dù còn rÃt ít.

Næm bÀu cº t°ng thÓng 2026 và 1992, thì c¶ng ÇÒng ViŒt Nam Çã có m¶t sÓ phi‰u cº tri tuy không Çáng k‹ l¡m nhÜng cÛng quan tr†ng. Sinh hoåt ngÜ©i ViŒt v§i hai chính Çäng Dân Chû và C¶ng Hòa m‡i ngày m¶t månh. Cu¶c bÀu cº næm 88, 90 và 92, khÓi cº tri ViŒt Nam ÇÜ®c hai Çäng chú š, vÆn Ƕng månh më. Tåi Little Saigon, nÖi ÇÜ®c mŒnh danh là thû Çô ngÜ©i ViŒt häi ngoåi, các nhân vÆt nhÜ phu nhân T°ng ThÓng George Bush, Phó T°ng ThÓng Dan Quayle, ThÓng ñÓc Pete Wilson, nhiŠu B¶ Trܪng, NghÎ sï, Dân Bi‹u Çã ljn Çây thæm vi‰ng vÆn Ƕng tài chính và cº tri. Cä hai Çäng, nhÜng Çäng C¶ng Hòa là månh nhÃt vì hÀu h‰t các h¶i Çoàn, các nhân sï, các thÜÖng gia NJu có khuynh hܧng ûng h¶ Çäng C¶ng Hòa. Nh»ng nÖi khác cûa c¶ng ÇÒng ViŒt Nam, cä hai Çäng NJu t° chÙc nh»ng sinh hoåt, nhiŠu ngÜ©i ViŒt Nam ÇÜ®c m©i tham gia các vai trò quan tr†ng tåi hai Çäng này, nhÜng Çäng C¶ng Hòa ÇÜ®c xem là n°i bÆt hÖn, Òn ào hÖn, có s¿ ûng h¶ månh më hÖn.

NgÜ©i vi‰t bài là m¶t ngÜ©i Çã có nhiŠu cÖ h¶i sinh hoåt và rÃt gÀn gÛi v§i Çäng C¶ng Hòa suÓt 12 næm qua, trong phåm vi có gi§i hån cûa bài này, ngÜ©i vi‰t chÌ muÓn thäo luÆn vŠ chính sách Çäng C¶ng Hòa trong liên hŒ v§i c¶ng ÇÒng ViŒt Nam và cái nhìn cûa bÀu cº næm 2026. Khi vi‰t bài, ngÜ©i vi‰t nhìn vÃn NJ trong cái nhìn cûa m¶t ngÜ©i gÓc ViŒt, chÙ không phäi là m¶t thành viên hoåt Ƕng cûa Çäng C¶ng Hòa. Và nhÜ th‰, ngÜ©i vi‰t không ngÀn ngåi nêu nh»ng cái hay cái dª cûa Çäng C¶ng Hòa trong s¿ liên hŒ v§i ngÜ©i ViŒt.

NH NG CˆN BN CH´NH CÑA CH´NH SÁCH ñNG CNG H¼A

Cä hai Çäng C¶ng Hòa và Dân Chû NJu có ÇÜ©ng lÓi và chính sách riêng rÃt rõ ràng, rÃt khác nhau. Cho dù trong n¶i b¶ Çäng có th‹ có nh»ng ngÜ©i, nh»ng nhóm có khuynh hܧng ngÜ®c låi và giÓng Çäng ÇÓi lÆp nhiŠu hÖn là Çäng cûa mình. ñiŠu này có vÈ lå, nhÜng mà Çó là cæn bän hŒ thÓng dân chû cûa nܧc MÏ. Bån không nhÃt thi‰t phäi ûng h¶ hay ÇÒng š v§i chính sách và ÇÜ©ng lÓi cûa Çäng do Trung ÐÖng NJ ra m§i có quyŠn theo Çäng hay Çæng kš cº tri v§i Çäng Çó. Bån có th‹ là ngÜ©i cûa Çäng Dân Chû mà luôn luôn có nh»ng š ki‰n ÇÒng š và tÜ tܪng ûng h¶ v§i Çäng C¶ng Hòa, hay ngÜ®c låi. M¶t thí dø nhÜ là næm bÀu cº 2026, có nhiŠu nhân vÆt n°i ti‰ng cûa Çäng C¶ng Hòa Çã ûng h¶ Bill Clinton cûa Çäng Dân Chû vào gh‰ t°ng thÓng vì h† chê chính sách lãnh Çåo kinh t‰ ÇÓi n¶i cûa ÇÜÖng kim T°ng ThÓng George Bush thu¶c Çäng C¶ng Hòa. RÒi trong hai næm qua, låi có nhiŠu NghÎ sï Dân bi‹u Çäng Dân Chû Çã bÕ phi‰u ÇÒng tình v§i phe C¶ng Hòa chÓng låi m¶t sÓ d¿ luÆt cûa Bill Clinton và Çäng Dân Chû NJ ra. Không ai có quyŠn khai trØ h† ra khÕi Çäng, hay ép bu¶c h† làm theo š cûa Çäng. Hoa Kÿ có dân chû thÆt s¿ là nhÜ vÆy. Tuy nhiên ÇÜ©ng lÓi cæn bän cûa Çäng vÅn là lš do mà ngÜ©i ta ch†n theo Çäng Çó. ñäng Dân Chû lúc nào cÛng có sÓ cº tri Çæng kš nhiŠu hÖn Çäng C¶ng Hòa, nhÜng rÃt nhiŠu lÀn cº tri Dân Chû Çã bÕ phi‰u cho C¶ng Hòa.

Quan Çi‹m, chính sách, ÇÜ©ng lÓi cûa Çäng C¶ng Hòa tØ xÜa ljn nay vÅn d¿a trên các cæn bän: chÓng tæng thu‰, giäm chi tiêu chính quyŠn liên bang mà giao b§t cho ti‹u bang các quyŠn vŠ an sinh xã h¶i, muÓn giäm b§t s¿ tÆp trung quyŠn hành vào chính quyŠn liên bang, bäo vŒ quyŠn l®i ngÜ©i làm thÜÖng mãi, muÓn c¡t giäm tÓi Ça tiŠn tr® cÃp an sinh xã h¶i cho ngÜ©i nghèo Nj giäm b§t s¿ thâm thûng ngân sách, gi» v»ng sÙc månh an ninh quÓc phòng cûa quÓc gia và chû trÜÖng Çóng vai trò lãnh Çåo quân s¿ trên th‰ gi§i, lÆp trÜ©ng chÓng c¶ng trên bình diŒn chính trÎ quÓc t‰, chÓng di dân bÃt h®p pháp, chÓng phá thai, ûng h¶ viŒc cÀu nguyŒn tåi h†c ÇÜ©ng...

CNG ñ—NG VIT V€ ñNG CNG H¼A

ThÆp niên 80, khi Reagan làm t°ng thÓng, ngÜ©i ViŒt ûng h¶ Çäng C¶ng Hòa vì tinh thÀn chÓng c¶ng månh më cûa ông. S¿ søp Ç° chû nghïa c¶ng sän tåi ñông Âu và Nga Sô, làm tæng änh hܪng Çäng C¶ng Hòa v§i khÓi cº tri MÏ gÓc ViŒt. ñÓi låi, Çäng C¶ng Hòa cÛng ve vuÓt c¶ng ÇÒng ViŒt Nam, nhiŠu nhân vÆt tên tu°i cûa c¶ng ÇÒng ViŒt Nam ÇÜ®c m©i tham chánh v§i các chÙc vø trong Çäng và trong chính quyŠn cûa Reagan và Bush nhÜ: C¿u TNS NguyÍn Væn Ngãi, C¿u TNS Lê Phܧc Sang, c¿u Thi‰u Tܧng ñ‡ Ki‰n NhiÍu, bà Mary Chi Ray, ông TrÜÖng Quang Sï, ông Ngô K›, ông TrÀn Thái Væn, ông NguyÍn Kim Long, ông Lê HÜng, ông Tony Lâm, ông NguyÍn Væn Hanh, ông HÒ Væn Xuân Nhi, bà Christine VÛ ñình v.v...

Tuy Çäng C¶ng Hòa gÀn gÛi v§i c¶ng ÇÒng ViŒt Nam nhiŠu nhÃt trong ba lãnh v¿c: chÓng c¶ng, chÓng tæng thu‰, và bäo vŒ quyŠn l®i ngÜ©i làm thÜÖng mãi. KhÓi ngÜ©i ViŒt là khÓi dân tœ nån nên chÓng chÓng. KhÓi ngÜ©i ViŒt ÇÜ®c xem là ti‰n thân nhanh nhÃt trong các khÓi ngÜ©i thi‹u sÓ tåi MÏ, h†c LJ Çåt và làm viŒc lÜÖng cao nên ûng h¶ chính sách chÓng tæng thu‰ mà bên C¶ng Hòa thÜ©ng NJ ra. KhÓi ngÜ©i ViŒt NJu thích kinh doanh làm thÜÖng mãi, nên chû trÜÖng bäo vŒ quyŠn l®i chû nhân và ti‹u thÜÖng gia cûa phe C¶ng Hòa làm thích h®p v§i chúng ta, Reagan và Bush vÅn là nh»ng nhà lãnh Çåo mà ngÜ©i ViŒt có cäm tình nhÃt.

ña sÓ cÜ tri ViŒt Nam tåi MÏ không Üa thích Bill Clinton và nh»ng thæm dò trÜng cÀu dân š cho thÃy có ljn trên 60% cº tri ViŒt Nam Çã bÕ phi‰u cho T°ng ThÓng Bush næm bÀu cº 2026. NhÜng Clinton Çánh båi Bush. Cho ljn nay, dù ÇÜ®c xem là ngÜ©i có chû trÜÖng tranh ÇÃu cho quyŠn l®i ngÜ©i nghèo, ngÜ©i thi‹u sÓ, nhÜng Bill Clinton là m¶t nhà lãnh Çåo y‰u ÇuÓi, nhiŠu tai ti‰ng, không có lÆp trÜ©ng v»ng ch¡c, và có nh»ng quy‰t ÇÎnh sai lÀm. SÓ cº tri ViŒt Nam càng không thích Bill Clinton hÖn. Cái dª cûa Bill Clinton là nguyên do chính làm Çäng Dân Chû thÃt båi n¥ng nŠ trong kÿ bÀu cº tháng 11 næm 2026 vØa qua. Sau hÖn 40 næm, Çäng C¶ng Hòa lÀn ÇÀu tiên n¡m quyŠn ki‹m soát Ça sÓ tåi hai viŒn. Và trª thành Çäng có quyŠn làm nên luÆt. Chi‰n th¡ng Çäng C¶ng Hòa có vÈ là chi‰n th¡ng cûa c¶ng ÇÒng ViŒt Nam n‰u nói r¢ng Ça sÓ ngÜ©i ViŒt ûng h¶ Çäng C¶ng Hòa. NhÜng nh»ng ngÜ©i ViŒt Nam hoåt Ƕng cho Çäng Dân Chû Çã tranh luÆn nhÜ th‰ này:

CH´NH SÁCH ñNG CNG H¼A V€ QUY“N LI CNG ñ—NG VIT NAM

ñäng C¶ng Hòa có nh»ng ÇÜ©ng lÓi chính sách làm mÃt quyŠn l®i ngÜ©i ViŒt, có th‹ k‹ t°ng quát là:

1. Giäm b§t con sÓ ngÜ©i di dân và tœ nån ViŒt Nam vào Hoa Kÿ. Chính Çäng C¶ng Hòa khi cÀm quyŠn t°ng thÓng Çã h®p tác v§i Liên HiŒp QuÓc và các quÓc gia khác Çóng cºa không cho ngÜ©i tœ nån vÜ®t biên ljn b© t¿ do n»a. Làm tæng thêm ÇiŠu kiŒn khó khæn cho chÜÖng trình ODP và HO cho nh»ng ai xin vào MÏ. NhiŠu nhà chính trÎ Çäng C¶ng Hòa chÓng månh më vÃn NJ di dân bÃt h®p pháp, và chÃm dÙt cho nh»ng ngÜ©i di dân bÃt h®p pháp này hܪng quy ch‰ h†c hành miÍn phí và hܪng s¿ miÍn phí y t‰ tåi các nhà thÜÖng.

2. C¡t giäm tiŠn tr® cÃp xã h¶i cho ngÜ©i tœ nån (welfare and refugee assistance). TØ chÜÖng trình hܪng welfare ba næm th©i Jimmy Carter cûa Dân Chû xuÓng còn sáu tháng hôm nay qua các triŠu Çåi Reagan và Bush. ñäng C¶ng Hòa bây gi© còn Çe d†a cäi t° toàn b¶ hŒ thÓng chÜÖng trình an sinh xã h¶i, hÙa hËn hàng ngàn gia Çình ViŒt Nam Çang sÓng nh© tiŠn xã h¶i së bÎ änh hܪng n¥ng nŠ, vÃn NJ này có th‹ xem nhÜ änh hܪng månh më nhÃt v§i c¶ng ÇÒng ViŒt Nam, hàng chøc ngàn ngÜ©i tœ nån HO và nh»ng ngÜ©i tØ lâu sÓng nh© tr® cÃp xã h¶i cho con nhÕ së có th‹ không ÇÜ®c hܪng n»a.

3. C¡t giäm chÜÖng trình giúp tiŠn h†c cho sinh viên nghèo, làm nhiŠu sinh viên ViŒt Nam hôm nay không có cÖ h¶i theo Çu°i Çåi h†c dÍ dàng nhÜ nhiŠu næm vŠ trܧc cûa các sinh viên ViŒt Nam sang tØ næm 75 ljn 85.

4. ChÓng låi Ç¥c quyŠn Üu tiên cho ngÜ©i thi‹u sÓ da màu (Affirmative Action Act) trong viŒc làm và Çi h†c, có nghïa là ngÜ©i ViŒt Nam và ngÜ©i MÏ tr¡ng ngang nhau trong vÃn NJ xin Çi làm, Çi h†c, chÙ không ÇÜ®c có nh»ng con sÓ và ÇiŠu kiŒn Üu tiên hÖn dân MÏ tr¡ng nhÜ xÜa.

ñó là nh»ng vÃn NJ Üu tÜ chính cûa ngÜ©i ViŒt v§i Çäng C¶ng Hòa cÀm quyŠn tåi QuÓc H¶i làm ra nh»ng luÆt có änh hܪng tr¿c ti‰p ljn Ç©i sÓng c¶ng ÇÒng. Låi thêm gÀn Çây nhÃt là tin c¿u T°ng ThÓng George Bush së sang ViŒt Nam nói chuyŒn kinh t‰ thÜÖng mãi và vÆn Ƕng ÇÀu tÜ vào ViŒt Nam. M¶t nhân vÆt ViŒt Nam có chÙc vø v§i Çäng C¶ng Hòa, ngÜ©i tØng h‰t lòng ûng h¶ Bush và luôn luôn hô hào c¶ng ÇÒng ViŒt Nam ûng h¶ Bush vì Bush chÓng c¶ng và luôn ÇÙng v§i quyŠn l®i c¶ng ÇÒng chúng ta, là ông Ngô K›, bây gi© lên ti‰ng chÓng ÇÓi cho là Bush Çã phän b¶i c¶ng ÇÒng ViŒt Nam.

V§i các vÃn NJ nhÜ vÆy, nhiŠu ngÜ©i Ç¥t câu hÕi, có nên ûng h¶ Çäng C¶ng Hòa n»a không, và mùa bÀu cº næm 96 t§i së bÀu cho C¶ng Hòa hay Dân Chû.

Chúng ta nghiŒm låi vÃn NJ...

NGОI VIT ÑNG H ñNG CNG H¼A NHÐNG CNG H¼A L€M NGHCH QUY“N LI CÑA CNG ñ—NG???

ñiŠu thÙ nhÃt chúng ta phäi hi‹u và phäi nh§, cä hai Çäng C¶ng Hòa và Dân Chû, dù lÆp trÜ©ng và ÇÜ©ng lÓi có ngÜ®c v§i nhau, nhÜng cä hai Çäng NJu có chung m¶t lš tܪng: Phøc vø cho ÇÃt nܧc và nhân dân Hoa Kÿ. QuyŠn l®i cûa Hoa Kÿ phäi trên h‰t. MÏ tr¡ng, MÏ Çen, MÏ-MÍ, MÏ-Tàu, MÏ-NhÆt, MÏ-ñåi Hàn, MÏ-Do Thái-, MÏ-ñông Âu, MÏ-Tây Âu, hay MÏ-ViŒt... khi vÃn NJ Ç¥t ra là vÃn NJ cûa... MÏ mà thôi, không có riêng s¡c da hay giÓng dân nào.

ñiŠu thÙ hai là Çäng C¶ng Hòa vÓn có khuynh hܧng bäo thû. Khuynh hܧng này có nhiŠu cái l®i cho c¶ng ÇÒng ViŒt Nam chúng ta, nhÜng cÛng có nh»ng vÃn NJ mà c¶ng ÇÒng së bÎ änh hܪng thiŒt thòi. NhÜng Çäng nào cÛng vÆy thôi, có ÇÜ©ng lÓi thích h®p thì cÛng có ÇÜ©ng lÓi mà chúng ta không ÇÒng š. Ngay cä trong hàng ngÛ lãnh Çåo chính trÎ cûa m‡i Çäng cÛng có ngÜ©i ûng h¶, ngÜ©i chÓng, tùy theo quan Çi‹m cá nhân hay quan Çi‹m cûa ÇÎa phÜÖng, cûa khÓi cº tri cûa h†.

K‰ ljn, c¶ng ÇÒng ViŒt Nam chÌ có hÖn 1 triŒu ngÜ©i tåi MÏ, mà khi bÀu cº thì sÓ ngÜ©i MÏ gÓc ViŒt Çi bÕ phi‰u trên toàn nܧc MÏ (theo con sÓ bÀu cº næm 92 và 94) vÅn không hÖn 10% sÓ dân c¶ng ÇÒng mình. V§i các chính trÎ gia MÏ, Çây không phäi là m¶t c¶ng ÇÒng có sÙc månh lá phi‰u Çáng s®. Ngoåi trØ m¶t sÓ rÃt ít NghÎ sï, Dân bi‹u mà ÇÖn vÎ h† có Çông ngÜ©i ViŒt sÓng thì may ra h† còn có lÆp trÜ©ng thân thi‰t v§i quyŠn l®i chúng ta. Còn nh»ng vÎ khác (con sÓ tØ 300 ljn 400 Dân bi‹u và NghÎ sï liên bang) không có lš do gì cÀn thi‰t Nj tranh ÇÃu bäo vŒ quyŠn l®i c¶ng ÇÒng ViŒt Nam nhÕ bé mà nghÎch låi m¶t khÓi dân và cº tri khác kh°ng lÒ hÖn chúng ta nhiŠu. Còn nói vŠ khä næng tài chính, các chính trÎ gia MÏ ít khi gây ÇÜ®c các món tiŠn l§n tØ c¶ng ÇÒng ViŒt Nam, coi nhÜ chúng ta không có ÇÜ®c cái quyŠn l¿c tiŠn båc trong bóng tÓi Nj trª thành nh»ng thÙ mafia chính trÎ nhÜ các c¶ng ÇÒng Do Thái, Ba Lan, NhÆt, Tàu, ñåi Hàn...

Ÿ Hoa Kÿ này, tuy không có tŒ nån tham nhÛng hÓi l¶ công khai nhÜ ViŒt Nam và nhiŠu nܧc Á Châu, nhÜng thÆt ra các ông l§n Hoa Kÿ, các Çäng chính trÎ, và tØ tòa Båch –c cho ljn QuÓc H¶i, tØ các chính trÎ gia liên bang ljn ti‹u bang rÒi ljn cÃp thành phÓ, quyŠn l¿c cûa các nhóm quyŠn l®i (special interest groups) và nh»ng tay tÜ bän giàu có chính là nh»ng tay trùm mafia chính trÎ, Çã mua chu¶c ÇiŠu khi‹n tÃt cä, và luÆt lŒ chính sách ban hành cÛng do nh»ng th‰ l¿c bóng tÓi Çó chû Ƕng.

ThÆt ra, trª låi vÃn NJ nh»ng luÆt lŒ thay Ç°i an sinh xã h¶i Çó, nh»ng c¶ng ÇÒng bÎ thiŒt håi quyŠn l®i nhiŠu nhÃt chính là c¶ng ÇÒng da Çen, và c¶ng ÇÒng ngÜ©i MÍ. ñây là hai c¶ng ÇÒng có hàng chøc triŒu dân và c¶ng v§i nhau là hÖn nºa sÓ dân Hoa Kÿ. ñông nhÜ vÆy mà không Çû áp l¿c, thì huÓng chi chúng ta. NhÜng mà, nói nhÜ th‰ Çâu có nghïa là tÃt cä dân MÏ da Çen và dân MÍ ÇŠu bÎ thiŒt thòi Çâu. ChÌ nh»ng ngÜ©i nghèo sÓng vào tr® cÃp xã h¶i mà thôi. Còn nh»ng ngÜ©i Çã có m¶t Ç©i sÓng trung lÜu rÒi thì låi ûng h¶ s¿ cäi t° xã h¶i này. H† không muÓn mình Çi làm Çóng thu‰ mà có nh»ng ngÜ©i l®i døng guÒng máy xã h¶i Nj ª nhà æn tiŠn thänh thÖi, mà tiŠn Çó chính là ÇÒng tiŠn tØ túi nh»ng ngÜ©i phäi Çi làm và Çóng thu‰. Ngay cä nhiŠu ngÜ©i ViŒt Nam hôm nay cÛng than phiŠn c¶ng ÇÒng mình vÅn có quá nhiŠu ngÜ©i › låi vào tiŠn chính phû và l®i døng quá Çáng.

Nh»ng ngÜ©i æn tiŠn tr® cÃp xã h¶i trong c¶ng ÇÒng MÏ Çen và MÍ låi là nh»ng ngÜ©i thÜ©ng không Çi bÕ phi‰u ho¥c không có quyŠn bÕ phi‰u vì không có quÓc tÎch hay vì là di dân bÃt h®p pháp. NgÜ©i ViŒt thì thÜ©ng là nh»ng ngÜ©i tœ nån m§i qua không có quÓc tÎch Nj bÕ phi‰u. Vì vÆy ti‰ng nói tranh ÇÃu quyŠn l®i låi càng nhÕ bé hÖn. Nh»ng nhà lãnh Çåo h¶i Çoàn và c¶ng ÇÒng chúng ta, hay nh»ng ngÜ©i hoåt Ƕng thân cÆn v§i Çäng C¶ng Hòa có uy tín và ti‰ng nói... thì chÌ lo tranh ÇÃu cho m¶t chuyŒn duy nhÃt mà thôi: ChÓng c¶ng sän ViŒt Nam, chÓng MÏ bang giao ViŒt Nam, chÓng MÏ viŒn tr® và ÇÀu tÜ ViŒt Nam... Tóm låi là chÓng ViŒt Nam nhiŠu nhÃt, rÒi sau Çó là chÓng lÅn nhau vì quyŠn l®i, tên tu°i và chÙc vø riêng mình. Khi Çäng C¶ng Hòa vÆn Ƕng tranh cº v§i c¶ng ÇÒng cº tri ViŒt Nam chúng ta, không thÃy ai lên ti‰ng yêu cÀu Çäng này phäi bäo vŒ quyŠn l®i ngÜ©i tœ nån m§i ljn hay ngÜ©i có l®i tÙc thÃp. Nh»ng vÃn NJ này, chÌ thÃy lên ti‰ng bªi các nhân viên làm viŒc ngành an sinh xã h¶i trong các bu°i h¶i thäo cÃp quÓc gia. NhÜng h† chÌ là chuyên viên và công chÙc, h† không có sÙc månh chính trÎ nào h‰t.

Cho nên chúng ta không th‹ th¡ng, dù theo Çäng nào Çi n»a. QuyŠn l®i chúng ta chÌ có th‹ ÇÜ®c nghe, ÇÜ®c quan tâm khi mà chúng ta có quyŠn l¿c tåi Hoa ThÎnh ñÓn, tåi các væn phòng ThÓng ñÓc, tåi các thû phû ti‹u bang, các tòa thÎ chánh thành phÓ. QuyŠn l¿c Çó, không có gì khác hÖn là lá phi‰u và ÇÒng giÃy Çô-la xanh. Hãy tích c¿c Çæng kš cº tri khi có quÓc tÎch, và Çi bÕ phi‰u l¿a ch†n cho quyŠn l®i chung. Hãy y‹m tr® c° Ƕng tài chính các Ùng cº viên và chính trÎ gia, sº døng sÙc månh Çó Nj Ç¥t các ÇiŠu kiŒn trên quyŠn l®i chung cûa chúng ta.

QUY“N LI CHUNG ñƒT NНC PHI TRÊN QUY“N LI THI”U S– V€ CÁ NHÂN D¨ L€ CÑA RIÊNG CNG ñ—NG MµNH

N‰u Çäng C¶ng Hòa có nh»ng ÇÜ©ng lÓi chính sách làm thiŒt håi ljn quyŠn l®i c¶ng ÇÒng chúng ta, thì chính Çäng này cÛng có nh»ng ÇÜ©ng lÓi bäo vŒ cho c¶ng ÇÒng chúng ta. Cho ljn nay, hÖn phân nºa sÓ dân c¶ng ÇÒng chúng ta Çi làm và Çóng thu‰, m¶t sÓ l§n khác làm thÜÖng mãi kinh doanh. SÓ ngÜ©i này låi ÇÜ®c bäo vŒ quyŠn l®i bªi các chính sách Çäng C¶ng Hòa ÇÜa ra. C¶ng ÇÒng chúng ta ti‰n nhanh và t¿ lÆp mau hÖn các c¶ng ÇÒng thi‹u sÓ khác. Chúng ta không lÜ©i bi‰ng nhÜ nhiŠu giÓng dân c¶ng ÇÒng thi‹u sÓ khác, cho nên n‰u nghï xa, nghï ljn các quyŠn l®i cho các th‰ hŒ con cháu chúng ta l§n lên tåi MÏ, thì nh»ng gì hôm nay Çäng C¶ng Hòa ÇÜa ra së giúp các th‰ hŒ con cháu chúng ta hܪng m¶t cu¶c sÓng tÓt ÇËp phong phú hÖn. Cæn bän to l§n nhÃt trong các k‰ hoåch và chính sách kinh t‰ ÇÓi n¶i cûa Çäng C¶ng Hòa là cân b¢ng ngân sách quÓc gia trong 5-10 næm t§i. ChÌ khi nào Hoa Kÿ qua khÕi th©i kÿ thâm høt ngân sách nhÜ Çã bÎ suÓt 10 næm qua, thì nŠn kinh t‰ xÙ này m§i khôi phøc và ngÜ©i dân m§i có th‹ sÓng thÎnh vÜ®ng nhÜ thÆp niên 60 và 70 vÆy. MuÓn vÆy, chính phû phäi giäm b§t s¿ tiêu xài. Chû trÜÖng chÓng tæng thu‰ cûa Çäng C¶ng Hòa khi‰n s¿ th¡t lÜng bu¶c bøng cûa chính phû liên bang phäi càng nhiŠu hÖn, và nhÜ th‰ có nghïa là nhiŠu quyŠn l®i ngÜ©i dân phäi giäm b§t Çi cho ljn khi nào ngân sách quÓc gia cân b¢ng.

NgÜ©i dân MÏ vì nghï ljn tÜÖng lai sau này, nghï ljn các th‰ hŒ con cháu h†, nên ÇÒng š v§i bän h®p ÇÒng cûa Çäng C¶ng Hòa v§i nܧc MÏ khi vÆn Ƕng tranh cº næm 94 (Contract with America) r¢ng theo Çó, n‰u Çäng C¶ng Hòa n¡m quyŠn QuÓc H¶i, tÙc là quyŠn sº døng tiŠn cho chính phû và làm luÆt, thì trong 5 næm t§i Hoa Kÿ së cân b¢ng ngân sách quÓc gia. Trên nŠn täng Çó, Çäng C¶ng Hòa së thay Ç°i toàn diŒn s¿ tiêu xài cûa chính phû liên bang. Và Çäng C¶ng Hòa th¡ng l§n næm 94 tåi QuÓc H¶i. H† gi» l©i hÙa và làm Çúng các Çi‹m Çã ÇÜa ra.

Chúng ta là m¶t c¶ng ÇÒng phÀn tº nhÕ cûa nܧc MÏ. Dù muÓn hay không, Çây là quê hÜÖng m§i cûa chúng ta, và chúng ta Çang là, hay së là ngÜ©i dân MÏ. Chúng ta không th‹ chÌ nghï riêng cho quyŠn l®i cûa cá nhân c¶ng ÇÒng chúng ta, mà phäi nghï ljn quyŠn l®i cûa c¶ng ÇÒng l§n hÖn, tÙc là c¶ng ÇÒng nܧc MÏ. Và có nhÜ vÆy chúng ta m§i có ti‰ng nói månh hÖn. Ÿ xÙ MÏ, chÌ có ti‰ng nói ngÜ©i MÏ m§i ÇÜ®c l¡ng nghe. Chúng ta cÛng Çang và së là ngÜ©i MÏ thôi, khi lên ti‰ng hãy lên ti‰ng trong tÜ th‰ là ngÜ©i MÏ, chÙ không th‹ là ti‰ng nói riêng cûa m¶t c¶ng ÇÒng ViŒt Nam riêng biŒt, thì lúc Çó ti‰ng nói chúng ta m§i có k‰t quä.

VƒN ñ“ VIT NAM

Nói ljn MÏ bang giao ViŒt Nam, hay MÏ giao lÜu kinh t‰ v§i ViŒt Nam. Trong tâm tÜ ngÜ©i ViŒt tœ nån chúng ta, dù ra Çi næm 75 hay m§i ljn MÏ næm 95, thì cÛng không ai muÓn ÇiŠu Çó. Ai cÛng chÓng c¶ng và không muÓn sÓng trong chû nghïa Çó. Vì th‰ chúng ta m§i ª MÏ. NhÜng mà v§i chính phû MÏ, v§i cä hai Çäng C¶ng Hòa và Dân Chû, thì bang giao và giao thÜÖng ViŒt Nam së là quyŠn l®i chung cho nŠn kinh t‰ cûa MÏ. ñó là lš do mà MÏ b¡t tay Trung C¶ng mÃy chøc næm vŠ trܧc dù Trung C¶ng ljn hôm nay vÅn là chû nghïa ÇÕ. NgÜ©i MÏ Çã tính khôn ngoan và tính Çúng khi giao thÜÖng v§i Trung C¶ng. Nói vŠ m¥t quyŠn l®i chính trÎ quÓc t‰ và quyŠn l®i kinh t‰ nܧc MÏ. Khi h† tính bài toán ViŒt Nam cÛng vÆy thôi. Không có sai lÀm cho ngÜ©i MÏ và quyŠn l®i nܧc MÏ. ñó là s¿ thÆt dù rÃt chua cay cho ngÜ©i tœ nån chúng ta. Chúng ta không th‹ cæn ngæn chuyŒn Çó ÇÜ®c và không th‹ thay Ç°i sách lÜ®c cûa quÓc gia này. Tuy là Bill Clinton kš bÕ lŒnh cÃm vÆn, nhÜng mà cu¶c diŒn là do th©i Çåi cûa Reagan và Bush tính toán s¡p Ç¥t rÒi. Mà chúng ta cÛng bi‰t Reagan và Bush NJu có tinh thÀn chÓng c¶ng. NhÜng khi làm bài toán kinh t‰ cho nܧc MÏ, thì quyŠn l®i nܧc MÏ phäi là trên h‰t, trên cä lÆp trÜ©ng và quan Çi‹m cá nhân cûa mình. Giao thÜÖng ViŒt Nam là quyŠn l®i chung cûa nܧc MÏ. ñäng C¶ng Hòa hay Dân Chû khi giäi quy‰t vÃn NJ ViŒt Nam cÛng giÓng nhau thôi. ChÌ có vÃn NJ MIA hay POW là Üu tÜ cho h†, vì Çó là Üu tÜ cûa toàn th‹ dân MÏ. Còn Üu tÜ cûa 1 triŒu ngÜ©i ViŒt Nam không th‹ l§n hÖn Üu tÜ cûa 200 triŒu dân MÏ.

Chúng ta chÌ có th‹ dùng quyŠn l¿c lá phi‰u và tiŠn båc sau này, Nj bu¶c r¢ng khi vÃn NJ Hoa ThÎnh ñÓn và Hà N¶i bàn båc, thì Hoa ThÎnh ñÓn së Çåi diŒn chúng ta cho nh»ng Üu tÜ cûa c¶ng ÇÒng chúng ta. MuÓn vÆy, chúng ta phäi nói ti‰ng nói trong tÜ th‰ chúng ta là ngÜ©i MÏ, chÙ n‰u chúng ta cÙ thu mình là m¶t c¶ng ÇÒng ViŒt Nam riêng biŒt, không là cûa tÆp th‹ ngÜ©i MÏ, thì nh»ng gì chúng ta có quá y‰u, quá nhÕ bé Nj ÇÜ®c l¡ng nghe. Bån džc có nhÆn ra ÇiŠu ngÜ©i vi‰t muÓn nêu lên?

C÷ HI 96 V€ HНNG MI

Næm 2026 së có bÀu cº t°ng thÓng. Theo tình hình hiŒn nay thì có lë Çäng C¶ng Hòa së låi n¡m Ça sÓ trong QuÓc H¶i ti‰p tøc. Bill Clinton không ch¡c së tái Ç¡c cº, nhÜng bên C¶ng Hòa chÜa có ai rõ rŒt là có Çû tên tu°i và khä næng th¡ng Bill Clinton. ñäng C¶ng Hòa së mÃt m¶t næm cho vòng tranh cº sÖ b¶ (primary) Nj ch†n Ùng viên chính thÙc. Bob Dole, hay Phil Gramm, hay Pete Wilson, hay Richard Lugar, hay Lamar Alexander, hay Robert Dornan... NJu là nh»ng ngÜ©i có khuynh hܧng cÙng r¡n ÇÓi v§i c¶ng sän. Có th‹ trܧc Çó, thì chuyŒn bang giao Çã xäy ra chính thÙc. NgÜ©i vi‰t không bàn vÃn NJ này Çúng hay sai, tÓt hay xÃu, n‰u chúng ta ûng h¶ hay chÓng ÇÓi. NhÜng n‰u tÃt cä chúng ta nhìn xa, tính toán, và Çoàn k‰t chung, Ç¥t quyŠn l®i chung trên quyŠn l®i riêng, thì Çây là cÖ h¶i tÓt cho chúng ta. ñäng C¶ng Hòa n¡m Ça sÓ trong QuÓc H¶i và v§i tri‹n v†ng n¡m tòa Båch –c sau này, mà n‰u con sÓ cº tri C¶ng Hòa MÏ gÓc ViŒt có m¶t th‰ ÇÙng quan tr†ng trong Çäng này, ch£ng lë chúng ta không làm ÇÜ®c nh»ng chuyŒn tÓt cho s¡c dân ViŒt chúng ta tåi Çây và tåi quê nhà sao???

Sau 20 næm, có lë là Çã ljn lúc chúng ta nên làm viŒc v§i m¶t ÇÎnh hܧng m§i và tinh thÀn m§i.