[Vnbiz] Spelling and a few things about VietNamese language

Mon Nov 13 12:28:59 PST 2006

Thưa CACC,

Cảm ơn anh Trường đã gửi bài báo thú vị!

Xưa nay người ta vẫn bảo "Phong ba bão táp không bằng ngữ pháp VN" nhưng
hình như mảng chính tả - từ vựng tiếng Việt còn "bão táp" hơn cả. Các nhà
Việt ngữ cứ thi nhau bàn cãi. Báo chí tốn không biết bao giấy mực luận ra
tán vào. Áy vậy mà mọi chuyện không thể ngã ngũ nổi vì tình hình thực tế quá
ư là phức tạp, lại thêm việc thiếu vắng những quy định, quy chuẩn… Thế là
các phụ huynh và các bé học sinh cứ ngơ ngác đòi "bắc thang lên hỏi ông
giời" như vậy.

Thử quay lại câu chuyện và leo lên từng nấc thang một, hi vọng ngó được mặt
"ông giời" :)))

*Lộn xộn từ ABC*

Hằng ngày, hằng giờ, hàng triệu cha mẹ học sinh phải đương đầu với một đống
câu hỏi bất tận của con em về những vấn đề liên quan đến tiếng Việt, mà câu
trả lời chỉ có thể "bắc thang lên hỏi ông trời". Hãy thử bắt đầu bằng cái
bảng vần chữ cái.
-------------------------------------------------------------------
Chuyện thứ nhất:
Con: Tứ giác ABCD đọc là a bê xê đê hay a bờ cờ dờ?
Cha mẹ: A bê xê đê chứ, a bờ cờ dờ đờ chỉ dùng để đánh vần thôi.
Con: Vậy sao G7 lại là gờ bảy, MU lại là mờ u?
Cha mẹ: ???

Bình luận: Khoảng năm 1935-1936, hai ông Hoàng Xuân Hãn và Trần Văn Giáp
sáng tạo ra cách đánh vần i-tờ cho phong trào truyền bá chữ quốc ngữ và đạt
được thành công rất nhanh chóng, cho đến cả phong trào bình dân học vụ sau
này. Trước đó, các cụ ta vẫn đánh vần en-hát-a-nha-en-hát=nhanh, chứ không
phải như kiểu i-tờ là a-nhờ-anh+nhờ-anh=nhanh.

----------------------------------------------------------------------

A bê xê đê là cách đọc tên chữ cái, a bờ cờ dờ đờ tạm gọi là cách đọc phiên
âm. Một cách tương đối phổ biến, thế hệ trước Bình dân học vụ được học a bê
xê (do ảnh hưởng từ tiếng Pháp). Sau này, người ta cứ a bờ cờ cho phổ cập và
dễ ghép âm, đánh vần.

Ở đây có một vấn đề gây tranh cãi: thế nào là đánh vần? Liệu có tương đương
với spelling (tiếng Anh) hay épeler (tiếng Pháp) không? Xét về mặt từ vựng,
câu trả lời là có tương đương, nhưng bản chất của hai loại "spellings" này
rất khác nhau. Khác với tiếng Anh và tiếng Pháp (cũng như đa số các ngôn ngữ
Ấn – Âu), tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn âm (hay đơn lập, không
hình thái, không biến hình), do đó âm tiết là yếu tố cơ bản nhất tạo cảm
thức ngôn ngữ cho người bản ngữ. Dù là từ đa tiết, người ta cũng luôn hình
dung được từng âm tiết thành phần như một "từ đơn tiết" (cả kể đối với từ
mất nghĩa, người ta cũng luôn gán tạm được cho nó một ý nghĩa nào đó) VD: *một,
hai, gia đình, đi học, bâng khuâng ….* Người Việt "đánh vần" theo kiểu ghép
âm, tạo vần kiểu a - bờ = ba chứ không đọc chính tả kiểu "Tây" bê - a = ba.

Trên lý thuyết, tứ giác ABCD cũng như đa số các từ viết tắt khác đều được
đọc kiểu a bê xê với mục đích gọi tên. Nhưng thực tế, một số tên quá "tắt"
kiểu G7, G8, MU lại được đọc kiểu i-tờ (chứ không phải giê-bảy, giê-tám,
em-u), có lẽ là để thuận tai hơn.

------------------------------------------------------------------------
Chuyện thứ hai:
Con: Sao chữ "p" ở PNTR đọc là pi (pi-en-ti-a) mà ở AFP lại là pê (a-ép-pê)?
Cha mẹ: ???

Bình luận: Hình như các phụ âm cứ chuyển đại ê, ờ (bê, bờ) thành i (bi) là
việc cực dễ, nghe lại ra vẻ như mình thạo tiếng ngoại: BBC (bi-bi-xi), CNN
(xi-en-en), còn gặp nguyên âm thì... hơi ngại, chứng cớ là chẳng ai gọi là
i-iu, ây-ép-pi cho rách việc, mà cứ gọi quách theo tiếng Việt cho dễ: e-u
(EU), a-ép-pê (AFP).

--------------------------------------------------------------------------

PNTR là một khái niệm mới, một từ mới. Việc nó được phát âm theo kiểu quốc
tế cũng là điều dễ hiểu.

AFP du nhập vào tiếng Việt sớm hơn, vì thế mà nó được Việt hóa phần nào.

Rõ ràng không thể phủ nhận xu hướng Anh/Mỹ hóa - quốc tế hóa đang ngày càng
chiếm ưu thế, nhất là trong thời buổi hội nhập hiện nay. Hình như đọc kiểu
Tây có cảm giác "oai" nên người ta thích. Tôi cũng không phải ngoại lệ.
Trong khẩu ngữ, vì thích "oai," ưa sự thống nhất và không muốn rắc rối nên
tôi chọn ây bi xi. Dùng quen miệng, bạn Tây, bạn ta đều quen tai, dần cũng
ok hết! Còn hơn là vướng mãi vào mớ bòng bong tiếng Việt. Vẫn biết nói thế
này thật vô trách nhiệm nhưng đó là sự lựa chọn cá nhân!

---------------------------------------------------------------------------

Chuyện thứ ba:
Con: VND là gì?
Cha mẹ: Là "Việt Nam đồng", dễ thế mà con không biết à?
Con: Thế tại sao không gọi là Mỹ đôla, Nhật yen, Trung Quốc nhân dân tệ, Lào
kip, Đức mác?
Cha mẹ:???

-----------------------------------------------------------------------------

VND hay Việt Nam Đồng là sản phẩm hậu kỳ, bê nguyên trật tự tiếng Anh vào sử
dụng. Ví dụ này cộng thêm ví dụ về sự chấp nhận cấu trúc câu lạ trong tiếng
Việt là một bằng chứng sinh động cho khả năng vận động, biến đổi linh hoạt
của ngôn ngữ.  VD: Xưa nay, người Việt thường vẫn sử dụng kiểu câu chủ động
"Cô ấy đặt lọ hoa trên bàn" hơn là câu bị động "Lọ hoa được cô ấy đặt trên
bàn." Nhưng dần dần, cấu trúc bị động kiểu trên đã thấy xuất hiện ngày càng
nhiều hơn trên báo đài, phát thanh và được công chúng chấp nhận. Bây giờ  nghe
những câu kiểu như "Chương trình này được tài trợ bởi hãng XYZ," ta thấy
thật bình thường.

Hôm trước tò mò lật giở tập  "Truyện ngắn 8X" (NXB Hội Nhà văn), tôi bắt gặp
một câu văn rất Tây: "Tôi thích nhìn những khóm hoa lộng lẫy di chuyển trên
đường, từ từ, đằng sau một cô đội nón" (Trương Quế Chi – sinh năm 1987, *Dạo
bước 13 phút*)

-----------------------------------------------------------------------------
Chuyện thứ tư:
Con: Ta có bao nhiêu chữ cái?
Cha mẹ: Để xem nào: a, ă, â, b, c, d, đ, e, ê, g, h, i, k, l, m, n, o, ô, ơ,
p, q, r, s, t, u, ư, v, x, y = 29 chữ.
Con: Vậy khi xếp thứ tự là xếp a, ă, â, b, c,... à? Sao con thấy người ta
hay xếp a, b, c, d,...; rồi đến e hay đ?
Bình luận: Chưa có ai qui định rõ ràng bảng vần chữ cái của ta gồm những chữ
nào. Hình như có mấy khả năng:

1. Không gộp các chữ cái nhập ngoại như f, j, w, z (như trên vừa nêu).

2. Có gộp các chữ cái nhập ngoại: a, ă, â, b, c, d, đ, e, ê, f, g, h, i, j,
k, l, m, n, o, ô, ơ, p, q, r, s, t, u, ư, v, w, x, y, z = 33 chữ.

3. Gộp các chữ cái nhập ngoại và không tính những chữ phụ thêm như ă, â, đ,
ê, ô, ơ, ư; như vậy bảng chữ cái sẽ là: a (trong đó gồm có ă, â), b, c, d
(trong đó gồm có đ), e (trong đó gồm có ê), f, g, h, i, j, k, l, m, n, o
(trong đó gồm có ô, ơ), p, q, r, s, t, u (trong đó gồm có ư), v, w, x, y, z.
Nếu như thế này thì hoàn toàn phù hợp với bảng chữ cái Latin thông dụng trên
thế giới và sẽ không khó giải quyết các trường hợp như tứ giác ABCD hay sắp
xếp thứ tự 1,2,3,4... a, b, c, d, e...

Liệu có thể xử lý những vấn đề lớn lao hơn trong tiếng Việt khi vần chữ cái
chưa ổn thỏa? Và chính bảng vần chữ cái lại đóng vai trò quan trọng trong
những công việc tày đình liên quan đến hàng chục triệu con người như: lên
danh sách cử tri, thí sinh, học sinh, danh bạ thuê bao điện thoại, thư mục
thư viện...
------------------------------------------------------------------------------

Sau bao năm tháng đi học, có một điều tôi nhận ra từ lâu là mình có thể đọc
vanh vách bảng chữ cái tiếng Anh, tiếng Pháp và cả tiếng Esperanto "yểu
mệnh" (những ngoại ngữ sử dụng kí tự Latin mà tôi đã từng học), nhưng cứ hỏi
đến bảng chữ cái tiếng Việt – ngôn ngữ mẹ đẻ của mình là tự dưng mồm miệng
trở nên lúng búng. Biết chọn bảng nào đây?

1. cơ bản: a b c d đ e g h i k l m n o p q r s t u v x y (23 mẫu tự)

2. đầy đủ: a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y (29 mẫu
tự)
3. mở rộng: a ă â b c d đ e ê f g h i j k l m n o ô ơ p q r s t u ư v w x y
z (33 mẫu tự)

Bảng 2 được Bộ Giáo dục chấp nhận, đưa vào chương trình giảng dạy tiểu học.
Bảng 3 được giới thiệu trong các sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài.
Bảng 1 hình như không mấy ai dùng nữa, nhưng sự tồn tại của nó cũng chính là
nguyên nhân khiến tình hình trở nên rắc rối, phức tạp. Tạm gạt bảng 1 sang
một bên, nếu chọn bảng 3 thì e quá ôm đồm, bảng 2 có vẻ ổn nhẩt … nhưng mà
sao trong tiếng Việt mình lại xuất hiện "W" trong từ viết tắt TW = Trung
ương?

Ý kiến dưới đây còn chỉ ra sự kết hợp, dung hòa tuyệt vời giữa các loại
"spellings" - cứ như là ví dụ mẫu về đặc trưng văn hóa VN vậy :) Mời CACC
thưởng thức ạ…

http://www.vietnamnet.vn/giaoduc/vande/2005/06/450571/

*Cách đọc thời hội nhập?*

10:48' 11/06/2005 (GMT+7)

Tối 1/6, sau khi thực hiện xong chương trình ,người dẫn chương trình giới
thiệu địa chỉ  .... at vtv.org.vn  anh đọc a móc  vêtêvê orờgờ vi en.....Như
vậy là trong một cái địa chỉ chỉ có 9 chữ cái, anh đã đọc theo 4 cách.

Vêtêvê  là cái cách phát âm từ thời Pháp mới sang. Orờgờ là cách đọc theo
lối "bình dân học vụ". Sáu con chữ liền nhau mà đọc theo hai cách. 2 con chữ
tiếp theo đó "vn", được đọc theo cách của người Ănglê.

Và tính thêm cái con chữ @ của thời hiện đại, có anh đọc a móc, có chị đọc a
còng.

Anh này đọc thế, anh kia cũng đọc thế. Đến buổi tường thuật bóng đá, các bạn
hãy nghe: "Đội LG-ACB Hà Nội". Bình luận viên  phát thanh, truyền hình từ
quốc gia cho đến tỉnh, huyện đều đọc là eo lờ di a xê bê Hà Nội. Như vậy là
một cái tên đọc bằng cả 3 thứ  tiếng Anh, Pháp, Việt...

Đã có lần tôi chất vấn một người trong ngành thể thao. Anh ta bảo: "Bác
thông cảm. Đến các vị lãnh đạo, các vị đại biểu Quốc hội mà  lúc thì nói giê
đê pê (GDP), lúc thì gờ7, gờ8 ( G7,G8)...Còn chữ WTO (tổ chức thương mại thế
giới), ông thì "đắp bờ lâu thế ơ", ông lại vê kép, ông thì vê đúp... Rồi
EU...người thì đọc e u, người thì ơ u ...Tây, ta  lẫn lộn...nữa là".

Có người bảo, đọc thế nào người ta hiểu là được. Nhưng có người "khó tính":
"đường đường phương diện quốc gia, ở trên trông xuống, người ta trông vào",
lời ăn, tiếng nói" là biểu hiện của một nền giáo dục, đâu phải lung tung xoè
thế được?

Có những cái sai không sửa, lâu dần thành quen. Chẳng hạn, đối với nông dân
đơn vị đo lường hécta viết tắt là ha ,nhiều người đoc là hát a... Có lẽ, đối
với người nông dân ở xóm, xã nói thế còn nghe được, nhưng cô giáo, HS mà đọc
hát a thì không thể chấp nhận. Và đặc biệt, có vị lãnh đạo cấp tỉnh, huyện
vào hội nghị lớn tiếng  rao giảng mà cứ hát a, hát a ...nghe thật không ổn.

Chuyện đọc còn nhiều chuyện để nói. Mấy ông nghệ sĩ  đóng "Tôi yêu Việt Nam"
lúc nào cũng  đọc cho rõ mồn một  "tốc độ kilômét trên giờ". Đúng là người
ta viết km/h, nhưng có nên đọc kilômét giờ hay phải nhất thiết có chữ trên?

Bởi thấy trên tivi đọc kilômét trên giờ, các cháu thi nhau đọc kilô Oát trên
giờ, ...và còn biết bao thứ trên nữa. Thậm chí, trong một buổi mittinh lớn
có hàng vạn người tham dự, một vị dõng dạc đọc quyết đinh  của cấp trên
".../CP/KT", đọc cả luôn mấy cái gạch chéo là "trên" nghe cũng khá ngồ ngộ.

*Đọc "số" cũng đáng bàn*

Sắp vào mùa lũ, quý vị để ý mà xem. Khi viết  mực nước 11,58m... phát thanh
viên đọc là 11 phẩy 58 mét. Con số 58 mét đến tai người nghe thì cái số 11
phẩy đã "đi xa" cho nên  người nghe hình như phảng phất chỉ còn 58 mét. Chao
ôi, mực nước mà cao 58 mét thì ghê quá!

Không đợi đến mùa lũ, ta hãy nhìn vào con số 11,895 tỷ đồng. Phát thanh viên
đọc hết sức rành mạch "đơn vị  đã góp phần làm lợi cho nhà nước mười một
phẩy tám trăm chín mươi lăm tỷ đồng". Càng đọc nắn nót người nghe càng ấn
tượng về cái con số khổng lồ tám trăm chín mươi lăm tỷ đồng chứ làm sao để
nhớ 11 phẩy?

Đọc và viết, "ta với mình dẫu hai mà một, mình với ta dẫu một mà hai". Tôi
muốn mượn câu thơ của Tản Đà để  mong quý vị lưu ý, nếu không, con số quý vị
đọc lên cứ rối tung rối mù đầu óc người nghe.

Học ăn, học nói... hàng triệu, triệu các cháu  từ nhà trẻ, mẫu giáo...đến
học sinh, sinh viên  đang nghe ...Những  chính khách, các ngôi sao ...và
những "thần tượng" của mình trên đài đọc. Không biết trong nhà trường dạy
tập đọc, tập đánh vần ra sao...chứ như thiên hạ đang mạnh ai đọc nấy như thì
làm sao mà dạy nổi học trò?

Tất cả sự việc đều đang hiển hiện, các cơ quan nghiên cứu ngôn ngữ, giáo dục
chắc đều biết cả, chẳng  biết quý vị nghĩ sao?

(Nguyễn Lương Phán)

Best,

Romi
-------------- next part --------------
An HTML attachment was scrubbed...
URL: http://mail.saigon.com/pipermail/vnbiz/attachments/20061114/37a15e3a/attachment.html 