[Vacets-local-dc] [The nao la dan chu? Ban dich da dua Pham Hong
Son vao tu nguc VNCS ...]
Hai Tran
hai_v_tran at yahoo.com
Thu Apr 7 18:03:53 PDT 2005
TH#7870; NÀO LÀ DÂN CH#7910; ?2004.11.30
B#7843;n d#7883;ch c#7911;a Ph#7841;m H#7891;ng S#417;n và Th#432; Lê
(Tác gi#7843; gi#7919; b#7843;n quy#7873;n và ch#7883;u m#7885;i trách nhi#7879;m v#7873; b#7843;n d#7883;ch)
#61550; Hà N#7897;i tháng 01, 2002
Xin kính t#7863;ng t#7845;t c#7843; nh#7919;ng ng#432;#7901;i khao khát T#7921; do, Hòa bình và m#432;u c#7847;u m#7897;t Cu#7897;c s#7889;ng #273;#7847;y #273;#7911; trên #273;#7845;t n#432;#7899;c Vi#7879;t Nam
*****
M#7908;C L#7908;C
L#7901;i Gi#7899;i Thi#7879;u
#272;#7883;nh ngh#297;a Dân Ch#7911;
- Chính ph#7911; c#7911;a dân
- Nguyên t#7855;c #272;a s#7889; và Các quy#7873;n Thi#7875;u s#7889;
- Xã h#7897;i Dân Ch#7911;
- Các tr#7909; c#7897;t c#7911;a n#7873;n Dân Ch#7911;
Các quy#7873;n con ng#432;#7901;i
- Các quy#7873;n không th#7871; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng
- Ngôn lu#7853;n
- T#7921; do và ni#7873;m tin
- Quy#7873;n công dân: quy#7873;n và trách nhi#7879;m
- Các quy#7873;n con ng#432;#7901;i và các m#7909;c tiêu chính tr#7883;
- Các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a con ng#432;#7901;i
Nguyên t#7855;c c#7911;a lu#7853;t pháp
- S#7921; bình #273;#7859;ng và lu#7853;t pháp
- Th#7921;c thi #273;úng cách
- Các yêu c#7847;u c#417; b#7843;n #273;#7875; th#7921;c thi lu#7853;t #273;úng cách trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911;
- Hi#7871;n pháp
B#7847;u c#7917;
- M#7845;u ch#7889;t c#7911;a b#7847;u c#7917;
- Th#7871; nào là b#7847;u c#7917; dân ch#7911;?
- Ð#7841;o #273;#7913;c dân ch#7911; và phe #273;#7889;i l#7853;p trung thành
V#259;n hóa Dân Ch#7911;
- M#7897;t n#7873;n v#259;n hóa c#7911;a công dân
- Dân ch#7911; và giáo d#7909;c
- Xung #273;#7897;t, th#7887;a hi#7879;p, #273;#7891;ng thu#7853;n
Chính ph#7911; Dân ch#7911;
- Dân ch#7911; và quy#7873;n l#7921;c
- Ki#7875;m tra và cân b#7857;ng
- Th#7911; t#432;#7899;ng và T#7893;ng th#7889;ng
- Nh#7919;ng ng#432;#7901;i #273;#7841;i di#7879;n
- Ngh#7883; vi#7879;n và T#7893;ng th#7889;ng
Chính tr#7883;, kinh t#7871; và #273;a nguyên
- S#7921; tham gia ho#7841;t #273;#7897;ng xã h#7897;i
- Ho#7841;t #273;#7897;ng b#7887; phi#7871;u
- Các #273;#7843;ng chính tr#7883;
- Ph#7843;n #273;#7889;i
- Các ph#432;#417;ng ti#7879;n thông tin
- Dân ch#7911; và kinh t#7871;
- Ti#7871;ng nói
Chú thích c#7911;a ng#432;#7901;i d#7883;ch
*****
I.- L#7900;I GI#7898;I THI#7878;U
Chúng ta #273;ang s#7889;ng trong m#7897;t th#7901;i k#7923; mà ti#7871;ng g#7885;i cho t#7921; do và dân ch#7911; #273;ang vang lên trên kh#7855;p #273;#7883;a c#7847;u. #272;ông Âu v#7915;a v#7913;t b#7887; các chính ph#7911; chuyên ch#7871; t#7891;n t#7841;i g#7847;n n#7917;a th#7871; k#7927; và các n#432;#7899;c c#7897;ng hòa trong kh#7889;i Xô-vi#7871;t c#361; c#361;ng #273;ang tranh #273;#7845;u #273;#7875; thay th#7871; ch#7871; #273;#7897; c#7897;ng s#7843;n t#7891;n t#7841;i g#7847;n 75 n#259;m b#7857;ng m#7897;t tr#7853;t t#7921; dân ch#7911; m#7899;i- cái mà tr#432;#7899;c #273;ây có th#7875; h#7885; ch#432;a bao gi#7901; tr#7843;i qua. Tuy nhiên, bi k#7883;ch x#7843;y ra xung quanh các thay #273;#7893;i #273;áng kinh ng#7841;c trong h#7879; th#7889;ng chính tr#7883; t#7841;i châu Âu #273;ang ph#7911; m#7897;t bóng #273;en lên vi! #7877;n c#7843;nh t#432;#417;i sáng mà dân ch#7911; h#7913;a s#7869; #273;em l#7841;i - chính s#7921; h#7913;a h#7865;n này #273;ang liên
k#7871;t và huy #273;#7897;ng s#7913;c m#7841;nh c#7911;a m#7885;i ng#432;#7901;i trên kh#7855;p th#7871; gi#7899;i. Nam M#7929; và B#7855;c M#7929; hi#7879;n nay th#7921;c s#7921; #273;ang là m#7897;t bán c#7847;u c#7911;a dân ch#7911;; châu Phi #273;ang tr#7843;i qua m#7897;t k#7927; nguyên vô ti#7873;n c#7911;a c#7843;i cách dân ch#7911; và các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; m#7899;i và n#259;ng #273;#7897;ng hi#7879;n #273;ang bén r#7877; t#7841;i châu Á.
Hi#7879;n t#432;#7907;ng toàn c#7847;u này #273;ang làm cho nh#7919;ng ng#432;#7901;i hoài nghi ph#7843;i suy ngh#297; l#7841;i, nh#7919;ng ng#432;#7901;i hoài nghi cho r#7857;ng dân ch#7911; t#7921; do hi#7879;n #273;#7841;i ch#7881; là m#7897;t s#7843;n ph#7849;m nhân t#7841;o #273;#7897;c nh#7845;t c#7911;a ph#432;#417;ng Tây và không th#7875; tái t#7841;o th ành công #273;#432;#7907;c #7903; các n#7873;n v#259;n hóa không ph#7843;i ph#432;#417;ng Tây. Trong m#7897;t th#7871; gi#7899;i mà dân ch#7911; #273;ã #273;#432;#7907;c th#7921;c thi #7903; nhi#7873;u dân t#7897;c khác nhau nh#432; Nh#7853;t b#7843;n, Italia và Vênezuêla, các #273;#7883;nh ch#7871; dân ch#7911; có th#7875; lên ti#7871;ng m#7897;t cách chính th#7913;c cho các khát v#7885;ng mang tính nhân lo#7841;i toàn c#7847;u v#7873; t#7921; do và t#7921; qu#7843;n.
Làn sóng dâng trào m#7841;nh m#7869; vì t#7921; do trong su#7889;t th#7853;p k#7927; qua #273;ã #273;#7843;m b#7843;o cho s#7921; thành công t#7889;i h#7853;u c#7911;a nó. Chester E. Finn, Jr.- giáo s#432; v#7873; chính sách giáo d#7909;c và c#7897;ng #273;#7891;ng thu#7897;c tr#432;#7901;ng #273;#7841;i h#7885;c Vanderbilt và là giám #273;#7889;c c#7911;a T#7893; ch#7913;c giáo d#7909;c xu#7845;t s#7855;c ( Educational Excellence Net! work), #273;ã phát bi#7875;u tr#432;#7899;c m#7897;t nhóm các nhà giáo d#7909;c và các thành viên chính ph#7911; t#7841;i Managua, Nicaragua:" Con ng#432;#7901;i t#7921; nhiên #273;ã #432;a thích t#7921; do h#417;n áp b#7913;c, gi#7843; d#7909; #273;i#7873;u #273;ó có th#7875; th#7921;c s#7921; #273;#432;#7907;c mang l#7841;i, thì #273;i#7873;u #273;ó không có ngh#297;a là các h#7879; th#7889;ng chính tr#7883; dân ch#7911; có th#7875; #273;#432;#7907;c xây d#7921;ng nên và #273;#432;#7907;c duy trì b#7857;ng s#7921; mong #273;#7907;i. Ng#432;#7907;c
l#7841;i, các ý t#432;#7903;ng dân ch#7911; luôn t#7891;n t#7841;i nh#432;ng vi#7879;c th#7921;c hi#7879;n dân ch#7911; l#7841;i l#7879; thu#7897;c vào r#7845;t nhi#7873;u y#7871;u t#7889;."
Ngày nay, các giá tr#7883; dân ch#7911; có th#7875; #273;ang #273;#432;#7907;c xem l#7841;i, nh#432;ng #273;#432;#7907;c xem l#7841;i theo su#7889;t quá tr! ình l#7883;ch s#7917; lâu dài c#7911;a loài ng#432;#7901;i, tO 15; cu#7897;c cách m#7841;ng Pháp cu#7889;i th#7871; k#7927; 18 cho t#7899;i s#7921; xu#7845;t hi#7879;n c#7911;a các ch#7871; #273;#7897; m#7897;t #273;#7843;ng vào gi#7919;a th#7871; k#7927; 20, ph#7847;n l#7899;n các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; còn ít và t#7891;n t#7841;i không lâu. Th#7921;c t#7871; này không làm cho chúng ta bi quan hay th#7845;t v#7885;ng, mà ng#432;#7907;c l#7841;i #273;ó là s#7921; thách th#7913;c chúng ta ph#7843;i v#432;#7907;t qua. Trong khi các khát v#7885;ng t#7921; do là #273;i#7873;u t#7921; nhiên b#7849;m sinh c#7911;a con ng#432;#7901;i thì vi#7879;c th#7921;c hi#7879;n dân ch#7911; l#7841;i #273;òi h#7887;i ph#7843;i #273;#432;#7907;c giáo d#7909;c và hu#7845;n luy#7879;n. Li#7879;u b#7843;n l#7873; c#7911;a l#7883;ch s#7917; có
còn ti#7871;p t#7909;c m#7903; các cánh c#7917;a c#7911;a t#7921; do n#7919;a không? #273;i#7873;u này ph#7909; thu#7897;c vào s#7921; quy#7871;t tâm c#7889;ng hi#7871;n và s#7921; khôn ngoan t#7853;p th#7875; c#7911;a chính b#7843;n thân ng#432;#7901;i dân ch#7913; không d#7921;a trên b#7845;t k#7923; qui lu#7853;t nào c#7911;a l#7883;ch s#7917; và ch#7855;c ch#7855;n c#361;ng không d#7921;a trên lòng nhân t#7915; #273;#432;#7907;c mong m#7887;i t#7915; các nhà lãnh #273;#7841;o #273;#7897;c #273;oán.
Khác v#7899;i m#7897;t s#7889; nh#7853;n th#7913;c, m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; lành m#7841;nh không ch#7881; #273;#417;n gi#7843;n là m#7897;t #273;#7845;u tr#432;#7901;ng cho các cá nhân theo #273;u#7893;i các m#7909;c #273;ích c#7911;a cá nhân h#7885;. Dân ch#7911; s#7869; ch#7881; #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n khi dân ch#7911; là mong mu#7889;n c#7911;a các công dân có quy#7871;t tâm s#7917; d#7909;ng quy#7873;n t#7921; do mà h#7885; v#7845;t v#7843; m#7899;i giành #273;#432;#7907;c #273;#7875; tham gia! vào #273;#7901;i s#7889;ng c#7911;a xã h#7897;i - góp ti#7871;n g nói c#7911;a h#7885; vào các tranh lu#7853;n t#7853;p th#7875;, b#7847;u ra các v#7883; #273;#7841;i di#7879;n có trách nhi#7879;m #273;#7889;i v#7899;i các hành #273;#7897;ng c#7911;a h#7885; và ch#7845;p nh#7853;n #273;òi h#7887;i s#7921; dung hòa và th#7887;a hi#7879;p trong #273;#7901;i s#7889;ng công c#7897;ng. Các công dân c#7911;a n#7873;n dân ch#7911; #273;#432;#7907;c t#7853;n h#432;#7903;ng
quy#7873;n t#7921; do cá nhân, nh#432;ng h#7885; c#361;ng ph#7843;i chia s#7867; trách nhi#7879;m cùng m#7885;i ng#432;#7901;i khác xây d#7921;ng m#7897;t t#432;#417;ng lai trong #273;ó các giá tr#7883; c#417; b#7843;n c#7911;a t#7921; do và t#7921; qu#7843;n v#7851;n ti#7871;p t#7909;c #273;#432;#7907;c theo #273;u#7893;i.
*****
II.- Ð#7882;NH NGH#296;A DÂN CH#7910;
* Chính ph#7911; c#7911;a dân
Dân ch#7911; có th#7875; là m#7897;t t#7915; quen thu#7897;c v#7899;i nhi#7873;u ng#432;#7901;i, nh#432;ng nó là m#7897;t khái ni#7879;m v#7851;n b#7883; hi#7875;u sai và s#7917; d#7909;ng sai khi các ch#7871; #273;#7897; chuyên chính và các chính th#7875; quân s#7921; #273;#7897;c tài l#7907;i d#7909;ng #273;#7875; kêu g#7885;i s#7921; #7911;ng h#7897; c#7911;a qu#7847;n chúng b#7857;ng các nhãn hi#7879;u dân ch#7911; gi#7843; hi#7879;u c#432;#7905;ng ép.Tuy th#7871;, s#7913;c m#7841;nh c#7911;a t#432; t#432;#7903;ng dân ch#7911; c#361;ng #273;ã t#7841;o nên nh#7919;ng bi#7875;u hi#7879;n sâu s#7855;c nh#7845;t và nhanh chóng nh#7845;t trong l#7883;ch s#7917; c#7911;a ý chí và trí tu#7879; con ng#432;#7901;i: t#7915; Pericle(1) th#7901;i Aten c#7893; #273;#7841;i t#7899;i Vaclav Havel(2) #7903; c#7897;ng hòa Séc hi#7879;n #273;#7841;i, t#7915; Tuyên ngôn #273;#7897;c l#7853;p c#7911;a Thomas Jefferson n#259;m 1776 t#7899;i các bài di#7877;n v#259;n c#7911;a Andrei Sakharov(3)
n#259;m 1989.
Theo #273;#7883;nh ngh#297;a trong t#7915; #273;i#7875;n, dân ch#7911; "là chính ph#7911; #273;#432;#7907;c thành l#7853;p b#7903;i nhân dân trong #273;ó quy#7873;n l#7921;c t#7889;i cao #273;#432;#7907;c trao cho nhân dân và #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n b#7903;i nhân dân ho#7863;c b#7903;i các #273;#7841;i di#7879;n #273;#432;#7907;c b#7847;u ra t#7915; m#7897;t h#7879; th#7889;ng b#7847;u c#7917; t#7921; do". Theo Abrham Lincoln, dân ch#7911; là m#7897;t chính ph#7911; "c#7911;a dân, do dân và vì dân".
T#7921; do và dân ch#7911; th#432;#7901;ng hay #273;#432;#7907;c s#7917; d#7909;ng thay l#7851;n nhau nh#432;ng hai t#7915; này không #273;#7891;ng ngh#297;a v#7899;i nhau. Dân ch#7911; th#7921;c t#7871; là m#7897;t t#7853;p h#7907;p nh#7919;ng ! t#432; t#432;#7903;ng và nguyên t#7855;c v#7873; t#7921; do và c #361;ng bao g#7891;m m#7897;t t#7853;p h#7907;p các thông l#7879; và các th#7911; t#7909;c #273;ã #273;#432;#7907;c #273;úc k#7871;t l#7841;i t#7915; quá trình lâu dài, th#432;#7901;ng không b#7857;ng ph#7859;ng, c#7911;a l#7883;ch s#7917;. M#7897;t cách ng#7855;n g#7885;n, dân ch#7911; là s#7921; th#7875; ch#7871; hóa s#7921; t#7921; do. Trên c#417; s#7903; này chúng ta có th#7875; #273;#7883;nh rõ #273;#432;#7907;c các nguyên t#7855;c c#417; b#7843;n #273;ã #273;#432;#7907;c th#7917; thách qua th#7901;i gian #273;#7889;i v#7899;i m#7897;t chính ph#7911; l#7853;p hi#7871;n, v#7845;n #273;#7873; nhân quy#7873;n, v#7845;n #273;#7873; bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp
lu#7853;t mà b#7845;t c#7913; m#7897;t xã h#7897;i nào #273;#432;#7907;c g#7885;i là dân ch#7911; theo #273;úng ngh#297;a c#7911;a nó c#361;ng c#7847;n ph#7843;i có.
Các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;#432;#7907;c phân ra hai lo#7841;i c#417; b#7843;n: Tr#7921;c ti#7871;p và #272;#7841;i di#7879;n. Trong n#7873;n dân ch#7911; tr#7921;c ti#7871;p, m#7885;i công dân, không c#7847;n thông qua trung gian là các #273;#7841;i di#7879;n #273;#432;#7907;c b#7847;u hay ch#7881; #273;#7883;nh, có th#7875; tham gia vào quá trình t#7841;o nên các quy#7871;t #273;#7883;nh cho các v#7845;n #273;#7873; xã h#7897;i/công c#7897;ng. M#7897;t h#7879; th#7889;ng nh#432; th#7871; rõ ràng ch#7881; có th#7875; th#7921;c hi#7879;n #273;#432;#7907;c v#7899;i m#7897;t s#7889; ít ng#432;#7901;i- ví d#7909;:trong m#7897;t t#7893; ch#7913;c c#7897;ng #273;#7891;ng hay m#7897;t h#7897;i #273;#7891;ng b#7897; l#7841;c nào #273;ó hay m#7897;t #273;#417;n v#7883; #273;#7883;a ph#432;#417;ng c#7911;a m#7897;t liên #273;oàn lao #273;#7897;ng khi mà các thành viên có th#7875; g#7863;p g#7905; nhau trong m#7897;t phòng h#7885;p #273;#7875; bàn b#7841;c, th#7843;o lu#7853;n các
v#7845;n #273;#7873; ; và #273;i t#7899;i quy#7871;t #273;#7883;nh b#7857;ng s#7921; #273;#7891;ng thu#7853;n ho#7863;c theo nguyên t#7855;c bi#7875;u quy#7871;t theo #273;a s#7889;. Nh#7919;ng ng#432;#7901;i Aten c#7893; #273;#7841;i, là th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;#7847;u tiên, #273;ã th#7921;c hi#7879;n ki#7875;u dân ch#7911; tr#7921;c ti#7871;p v#7899;i m#7897;t h#7897;i #273;#7891;ng bao g#7891;m s#7889; l#432;#7907;ng thành viên ch#7881; t#7899;i 5000 #273;#7871;n 6000 - có th#7875; #273;ây là s#7889; l#432;#7907;ng t#7889;i #273;a #273;#7875; có th#7875; t#7853;p h#7907;p #273;#432;#7907;c #7903; m#7897;t #273;#7883;a #273;i#7875;m và th#7921;c hi#7879;n s#7921; dân ch#7911; tr#7921;c ti#7871;p.
Xã h#7897;i hi#7879;n #273;#7841;i, v#7899;i kích th#432;#7899;c và tính ph#7913;c t#7841;p r#7845;t l#7899;n c#7911;a nó, ít có c#417; h#7897;i cho lo#7841;i dân ch#7911; tr#7921;c ti#7871;p. Ngay nh#432; #7903; vùng #273;ông b#7855;c Hoa k#7923;, cu#7897;c h#7885;p th#7883; tr#7845;n New England #273;ã thành m#7897;t truy#7873;n th#7889;ng thiêng liêng, thì hi#7879;n nay các c#7897;ng #273;#7891;ng #273;ã phát tri#7875;n l#7899;n t#7899;i m#7913;c không th#7875; t#7853;p h#7907;p #273;#432;#7907;c t#7845;t c#7843; các c#432; dân #7903; m#7897;t n#417;i #273;#7875; ti#7871;n hành b#7847;u, bi#7875;u quy#7871;t tr#7921;c ti#7871;p cho các v#7845;n #273;#7873; có tác #273;#7897;ng t#7899;i cu#7897;c s#7889;ng c#7911;a chính h#7885;.
Ngày nay hình th#7913;c dân ch#7911; ph#7893; bi#7871;n nh#7845;t, dù là m#7897;t th#7883; tr#7845;n 50.000 ng#432;#7901;i hay m#7897;t dân t#7897;c trên 50 tri#7879;u ng#432;#7901;i, là hình th#7913;c dân ch#7911; #273;#7841;i di#7879;n: trong #273;ó các công dân b#7847;u ra các công ch#7913;c là nh#7919;ng ng#432;#7901;i #273;#432;a ra các quy#7871;t ! #273;#7883;nh chính tr#7883;, xây d#7921;ng lu#7853;t và qu#7843; ;n lý các ch#432;#417;ng trình vì l#7907;i ích công c#7897;ng. Nhân danh nhân dân, các công ch#7913;c #273;ó ph#7843;i cân nh#7855;c k#7929; càng các v#7845;n #273;#7873; công c#7897;ng ph#7913;c t#7841;p theo m#7897;t quá trình có tính h#7879; th#7889;ng và tính trí tu#7879;, quá trình này #273;òi h#7887;i s#7921; #273;#7847;u t#432; l#7899;n v#7873; th#7901;i gian, s#7913;c l#7921;c và v#7853;t ch#7845;t mà th#432;#7901;ng không th#7875; th#7921;c hi#7879;n #273;#432;#7907;c #273;#7889;i v#7899;i m#7897;t s#7889; #273;ông các công dân #273;#417;n l#7867;. Có
nhi#7873;u cách r#7845;t khác nhau #273;#7875; b#7847;u ra các v#7883; công ch#7913;c. Ví d#7909;, #7903; m#7913;c #273;#7897; qu#7889;c gia, các nhà l#7853;p pháp có th#7875; #273;#432;#7907;c ch#7885;n l#7921;a t#7915; các bang mà m#7895;i bang b#7847;u m#7897;t #273;#7841;i di#7879;n #7913;ng c#7917; duy nh#7845;t. Theo m#7897;t cách khá! c g#7885;i là h#7879; th#7889;ng #273;#7841;i di#7879;n theo t#7927; l#7879;, m#7895;i #273;#7843;ng chính tr#7883; #273;#432;#7907;c #273;#7841;i di#7879;n trong c#417; quan l#7853;p pháp theo t#7927; l#7879; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c trong t#7893;ng b#7847;u c#7917; qu#7889;c gia. B#7847;u c#7917; t#7841;i t#7881;nh hay #273;#7883;a ph#432;#417;ng c#361;ng có th#7875; theo m#7851;u nh#432; m#7913;c #273;#7897; qu#7889;c gia ho#7863;c b#7857;ng cách thân tình h#417;n thông qua s#7921; #273;#7891;ng thu#7853;n c#7911;a các nhóm thay cho b#7847;u c#7917;. Dù #273;#432;#7907;c b#7847;u theo cách nào thì các v#7883; công ch#7913;c trong
n#7873;n dân ch#7911; #273;#7841;i di#7879;n c#361;ng ph#7843;i ho#7841;t #273;#7897;ng và làm vi#7879;c nhân danh nhân dân và luôn ph#7843;i ch#7883;u trách nhi#7879;m cho các hành #273;#7897;ng c#7911;a h#7885; tr#432;#7899;c nhân dân.
* Nguyên t#7855;c #272;a s#7889; và các quy#7873;n Thi#7875;u s#7889;
Các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; là các h#7879; th#7889;ng trong #273;ó m#7885;i công dân #273;#432;#7907;c t#7921; do #273;#432;a ra các quy#7871;t #273;#7883;nh chính tr#7883; theo nguyên t#7855;c #273;a s#7889;. Nh#432;ng nguyên t#7855;c #273;a s#7889; c#361;ng ch#432;a ph#7843;i là dân ch#7911;: ví d#7909;, không ai có th#7875; g#7885;i m#7897;t h#7879; th#7889;ng nào #273;ó là công b#7857;ng ho#7863;c bình #273;#7859;ng n#7871;u h#7879; th#7889;ng #273;ó ch#7845;p nh#7853;n cho 51% dân s#7889; #273;àn áp 49% dân s#7889; còn l#7841;i v#7899;i nhân danh #273;a s#7889; c#7843;. Trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911;, nguyên t#7855;c #273;a s#7889; ph#7843;i #273;#432;#7907;c ràng bu#7897;c v#7899;i s#7921; #273;#7843;m b#7843;o cho các quy#7873;n con ng#432;#7901;i c#7911;a cá nhân, các quy#7873;n này, #273;#7889;i l#7841;i, l#7841;i #273;óng vai trò b#7843;o v#7879; quy#7873;n l#7907;i cho bên thi#7875;u s#7889; dù #273;ó là dân t#7897;c ít ng#432;#7901;i, nhóm tôn giáo hay
chính tr#7883; ho#7863;c ch#7881; #273;#417;n gi#7843;n là nh#7919;ng ng#432;#7901;i thua cu#7897;c trong tranh lu#7853;n v#7873; m#7897;t v#7845;n #273;#7873; l#7853;p pháp nào #273;ó. Các quy#7873;n c#7911;a thi#7875;u s#7889; không ph#7909; thu#7897;c vào ý nguy#7879;n c#7911;a bên #273;a s#7889; và c#361;ng không th#7875; b#7883; lo#7841;i b#7887; b#7903;i bi#7875;u quy#7871;t #273;a s#7889;. Các quy#7873;n l#7907;i c#7911;a thi#7875;u s#7889; #273;#432;#7907;c b#7843;o v#7879; b#7903;i vì các lu#7853;t dân ch#7911; và các #273;#7883;nh ch#7871; c#7911;a nó b#7843;o v#7879; quy#7873;n l#7907;i cho m#7885;i công dân.
Diane Ravitch, nhà nghiên c#7913;u, tác gi#7843; và là c#7921;u tr#7907; lý cho b#7897; tr#432;#7903;ng giáo d#7909;c Hoa k#7923; #273;ã vi#7871;t trong m#7897;t b#7843;n tham lu#7853;n cho h#7897;i th#7843;o giáo d#7909;c t#7841;i Ba lan:" khi m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911; ki#7875;u #273;#7841;i di#7879;n ho#7841;t #273;#7897;ng #273;úng theo hi#7871;n pháp mà hi#7871;n pháp #273;ó có qui #273;#7883;nh gi#7899;i h#7841;n cho quy#7873;n l#7921;c c#7911;a chính ph#7911; #273;#7891;ng th#7901;i #273;#7843;m b#7843;o các quy#7873;n c#417; b#7843;n cho m#7885;i công dân, thì chính ph#7911; #273;ó g#7885;i là n#7873;n dân ch#7911; l#7853;p hi#7871;n. Trong m#7897;t xã h#7897;i nh#432; th#7871;, các nguyên t#7855;c #273;a s#7889; và các quy#7873;n thi#7875;u s#7889; #273;#432;#7907;c b#7843;o v#7879; b#7903;i lu#7853;t và thông qua s#7921; th#7875; ch#7871; hóa các #273;i#7873;u lu#7853;t". #272;ây chính là các thành ph#7847;n c#417; b#7843;n cho m#7885;i th#7875; ch#7871; dân
ch#7911; hi#7879;n #273;#7841;i cho dù nó có th#7875; thay #273;#7893;i theo hoàn ! c#7843;nh l#7883;ch s#7917;, v#259;n hóa hay kinh t#7871;. M#7863;c dù có nhi#7873;u s#7921; khác bi#7879;t r#7845;t l#7899;n gi#7919;a các dân t#7897;c và xã h#7897;i, các y#7871;u t#7889; c#417; b#7843;n nh#432; chính ph#7911; l#7853;p hi#7871;n, nguyên t#7855;c #273;a s#7889; k#7871;t h#7907;p v#7899;i quy#7873;n thi#7875;u s#7889;, quy#7873;n cá nhân và nguyên t#7855;c tuân theo lu#7853;t #273;#7873;u có th#7875; tìm th#7845;y #7903; Cana#273;a và Côxtarica, Pháp và B#7889;tsoana, Nh#7853;t b#7843;n và #7844;n #273;#7897;.
* Xã h#7897;i Dân ch#7911;
Dân ch#7911; không ch#7881; là m#7897;t t#7853;p h#7907;p các #273;i#7873;u lu#7853;t h#7907;p hi#7871;n và các th#7911; t#7909;c #273;#7875; xác #273;#7883;nh cách th#7913;c ho#7841;t #273;#7897;ng cho chính ph#7911;. Trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911;, chính ph#7911; ch#7881; là m#7897;t thành ph#7847;n cùng t#7891;n t#7841;i trong m#7897;t k#7871;t c#7845;u xã h#7897;i bao g#7891;m r#7845;t nhi#7873;u các #273;#7883;nh ch#7871; khác nhau, các #273;#7843;ng chính tr#7883;, các t#7893; ch#7913;c và các hi#7879;p h#7897;i. Tính ch#7845;t #273;a d#7841;ng này #273;#432;#7907;c g#7885;i là #273;a nguyên và th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;ó qui #273;#7883;nh s#7921; t#7891;n t#7841;i, tính pháp lý hay quy#7873;n l#7921;c c#7911;a cáùc t#7893; ch#7913;c và các #273;#7883;nh ch#7871; khác trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; không ph#7909; thu! 897;c vào chính ph#7911;. Trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; luôn có hàng ngàn các t#7893; ch#7913;c t#432; nhân ho#7841;t
#273;#7897;ng #7903; m#7913;c #273;#7897; #273;#7883;a ph#432;#417;ng hay qu#7889;c gia. R#7845;t nhi#7873;u trong s#7889; t#7893; ch#7913;c #273;ó #273;óng vai trò trung gian gi#7919;a các cá nhân và các #273;#7883;nh ch#7871; c#7911;a chính ph#7911; hay các t#7893; ch#7913;c xã h#7897;i ph#7913;c t#7841;p khác mà h#7885; c#361;ng là m#7897;t thành ph#7847;n, ho#7863;c th#7921;c hi#7879;n các vai trò, nhi#7879;m v#7909; mà chính ph#7911; không #273;#432;#7907;c giao và t#7841;o c#417; h#7897;i cho các cá nhân th#7921;c hi#7879;n quy#7873;n và trách nhi#7879;m c#7911;a mình v#7899;i t#432; cách là công dân c#7911;a m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911;.
Các nhóm này th#7875; hi#7879;n quy#7873;n l#7907;i cho các thành viên c#7911;a h#7885; theo r#7845;t nhi#7873;u cách: #7911;ng h#7897; các #7913;ng c#7917; viên vào các v#7883; trí tr ong các c#417; quan công quy#7873;n, tranh lu#7853;n các v#7845;n #273;#7873;, và c#7889; g#7855;ng t#7841;o #7843;nh h#432;#7903;ng lên các quy#7871;t #273;#7883;nh chính tr#7883;. Ch#7881; thông qua các nhóm nh#432; th#7871;, các cá nhân m#7899;i có #273;#432;#7907;c con #273;#432;#7901;ng #273;#7875; tham gia m#7897;t cách có ý ngh#297;a vào c#7843; chính ph#7911; và các c#7897;ng #273;#7891;ng c#7911;a chính h#7885;. Có r#7845;t nhi#7873;u ví d#7909; cho các nhóm nh#432; th#7871;: các t#7893; ch#7913;c nhân #273;#7841;o và nhà th#7901;, các nhóm môi tr#432;#7901;ng và thân h#7919;u, các t#7893; ch#7913;c kinh doanh và các liên #273;oàn lao #273;#7897;ng.
Trong m#7897;t xã h#7897;i #273;#7897;c #273;oán, các t#7893; ch#7913;c nh#432; th#7871; b#7883; ki#7875;m soát, ph#7843;i có gi#7845;y phép ho#7841;t #273;#7897;ng và b#7883; theo rõi ho#7863;c ph#7843;i ch#7883;u trách nhi#7879;m #273;#7889;i v#7899;i chính ph#7911;. Trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911;, quy#7873;n l#7921;c c#7911;a chính ph#7911; #273;#432;#7907;c xác #273;#7883;nh rõ ràng và b#7883; gi#7899;i h#7841;n ch#7863;t ch#7869; b#7903;i lu#7853;t. Và k#7871;t qu#7843; là các t#7893; ch#7913;c t#432; nhân nh#432; th#7871; #273;#432;#7907;c t#7921; do, không b#7883; chính ph#7911; ki#7875;m soát; mà ng#432;#7907;c l#7841;i, r#7845;t nhi#7873;u các t#7893; ch#7913;c #273;ó v#7853;n #273;#7897;ng chính ph#7911; và tìm cách làm nâng cao trách nhi#7879;m c#7911;a chính ph#7911; #273;#7889;i v#7899;i các hành #273;#7897;ng c#7911;a chính ph#7911;. M#7897;t s#7889; t#7893; ch#7913;c khác quan tâm t#7899;i các v#7845;n #273;#7873; ngh#7879; thu#7853;t, th#7921;c
hi#7879;n #273;#7913;c tin tôn giáo, nghiên c#7913;u h#7885;c thu#7853;t ho#7863;c các v#7845;n #273;#7873; khác có th#7875; có ti#7871;p xúc ít hay hoàn toàn không v#7899;i chính ph#7911;.
Trong m#7897;t v#432;#417;ng qu#7889;c riêng t#432; sôi n#7893;i c#7911;a th#7875; ch#7871; dân ch#7911; nh#432; th#7871;, các công dân #273;#7873;u có m#7885;i kh#7843; n#259;ng t#7921; do và trách nhi#7879;m #273;#7889;i v#7899;i v#7845;n #273;#7873; t#7921; qu#7843;n lý - không b#7883; s#7913;c ép c#7911;a b#7845;t k#7923; bàn tay quy#7873;n l#7921;c nào c#7911;a nhà n#432;#7899;c.
* Các tr#7909; c#7897;t c#7911;a n#7873;n Dân ch#7911;
- Quy#7873;n t#7889;i cao c#7911;a nhân dân.
- Chính ph#7911; thành l#7853;p d#7921;a trên s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a ng#432;#7901;i dân.
- Nguyên t#7855;c #273;a s#7889;.
- Các quy#7873;n thi#7875;u s#7889;.
- #272;#7843;m b#7843;o các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a con ng#432;#7901;i.
- B#7847;u c#7917; t#7921; do và công b#7857;ng.
- Bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp lu#7853;t.
- Th#7921;c hi#7879;n #273;úng lu#7853;t.
- Hi#7871;n pháp #273;#7863;t ra các gi#7899;i h#7841;n quy#7873;n l#7921;c #273;#7889;i v#7899;i chính ph#7911;.
- #272;a nguyên v#7873; chính tr#7883;, kinh t#7871; và xã h#7897;i.
- Thúc #273;#7849;y các giá tr#7883; c#7911;a dung hòa, th#7921;c d#7909;ng, h#7907;p tác và th#7887;a hi#7879;p.
*****
III.- CÁC QUY#7872;N CON NG#431;#7900;I
* Các quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng
Chúng ta coi nh#7919;ng s#7921; th#7853;t sau #273;ây là hi#7875;n nhiên: m#7885;i con ng#432;#7901;i #273;#432;#7907;c sinh ra #273;#7873;u bình #273;#7859;ng, h#7885; #273;ã #273;#432;#7907;c t#7841;o hóa ban cho m#7897;t s#7889; quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng #273;#432;#7907;c, trong #273;ó có quy#7873;n s#7889;ng, quy#7873;n t#7921; do và quy#7873;n #273;#432;#7907;c theo #273;u#7893;i h#7841;nh phúc. #272;#7875; b#7843;o #273;#7843;m cho các quy#7873;n #273;ó, các chính ph#7911; #273;#432;#7907;c thi#7871;t l#7853;p nên v#7899;i quy#7873;n l#7921;c chính #273;áng d#7921;a trên s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a nh#7919;ng ng#432;#7901;i b#7883; qu#7843;n lý (ng#432;#7901;i dân).
Trong nh#7919;ng l#7901;i #273;áng ghi nh#7899; này c#7911;a b#7843;n Tuyên ngôn #273;#7897;c l#7853;p Hoa k#7923;! , Thomas Jefferson #273;ã #273;#432;a ra m#7897;t nguyên t#7855;c c#417; b#7843;n làm c#417; s#7903; cho s#7921; thành l#7853;p chính ph#7911; dân ch#7911;. Các chính ph#7911; trong th#7875; ch#7871; dân ch#7911; không ban phát các quy#7873;n t#7921; do c#417; b#7843;n mà Jefferson #273;ã nêu, mà chính các chính ph#7911; #273;ó #273;#432;#7907;c l#7853;p ra #273;#7875; b#7843;o v#7879; các quy#7873;n t#7921; do #273;ó - các quy#7873;n mà m#7885;i con ng#432;#7901;i cá nhân hi#7875;n nhiên có do s#7921; t#7891;n t#7841;i c#7911;a cá nhân #273;ó.
Theo quan #273;i#7875;m c#7911;a các nhà tri#7871;t h#7885;c ánh sáng c#7911;a th#7871; k#7927; 17 và 18 thì các quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng #273;#432;#7907;c là các quy#7873;n t#7921; nhiên do T#7841;o hóa ban cho h#7885;. Các quy#7873;n này không b#7883; phá h#7911;y khi xã h#7897;i dân s#7921; #273;#432;#7907;c thi#7871;t l#7853;p và không m#7897;t xã h#7897;i hay m#7897;t chính ph#7911; nào có th#7875; xóa b#7887; ho#7863;c "chuy#7875;n nh#432;#7907;ng" chúng.
Các quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng bao g#7891;m các quy#7873;n t#7921; do ngôn lu#7853;n và th#7875; hi#7879;n, t#7921; do tín ng#432;#7905;ng và nh#7853;n th#7913;c, t#7921; do h#7897;i h#7885;p và quy#7873;n #273;#432;#7907;c b#7843;o h#7897; bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp lu#7853;t. Tuy nhiên, #273;ây ch#432;a ph#7843;i là b#7843;n li#7879;t kê #273;#7847;y #273;#7911; các quy#7873;n mà các công dân có #273;#432;#7907;c trong m#7897;t n#7873;n dân ch#7911;. Các xã h#7897;i dân ch#7911; #273;#7891;ng th#7901;i th#7915;a nh#7853;n các quy#7873;n dân s#7921; nh#432; quy#7873;n #273;#432;#7907;c xét x#7917; công b#7857;ng, và còn l#7853;p nên các quy#7873;n ch#7911; ch#7889;t mà b#7845;t k#7923; chính ph#7911; dân ch#7911; nào c#361;ng ph#7843;i duy trì. Vì các quy#7873;n này t#7891;n t#7841;! ;i không ph#7909; thu#7897;c vào chính ph#7911;, do #273;ó chúng không th#7875; b#7883; lu#7853;t pháp bãi b#7887; c#361;ng nh#432; không ph#7909; thu#7897;c vào ý
mu#7889;n nh#7845;t th#7901;i c#7911;a #273;a s#7889; c#7917; tri nào #273;ó. Ví d#7909; nh#432; #273;i#7873;u b#7893; xung #273;#7847;u tiên c#7911;a Hi#7871;n pháp Hoa k#7923; không #273;#432;a ra quy#7873;n t#7921; do tín ng#432;#7905;ng hay t#7921; to báo chí cho dân chúng. #272;i#7873;u b#7893; xung #273;ó nghiêm c#7845;m qu#7889;c h#7897;i thông qua các lu#7853;t vi ph#7841;m t#7899;i t#7921; do ngôn l#7909;ân, t#7921; do tín ng#432;#7905;ng và quy#7873;n h#7897;i h#7885;p ôn hòa. Nhà s#7917; h#7885;c, Leonard Levy #273;ã phát bi#7875;u: "Các cá nhân có th#7875; tr#7903; nên t#7921; do khi chính ph#7911; c#7911;a h#7885; không t#7921; do".
Các n#7897;i dung chi ti#7871;t và các th#7911; t#7909;c c#7911;a lu#7853;t pháp liên quan t#7899;i quy#7873;n con ng#432;#7901;i c#7847;n ph#7843;i thay #273;#7893;i tùy theo xã h#7897;i, nh#432;ng t#7845;t c#7843; các n#7873;n dân ch#7911; #273;#7873;u #273;#432;#7907;c giao tr#7885;ng trách trong vi#7879;c xây d#7921;ng m#7897;t c#7845;u trúc xã h#7897;i l#7853;p hi#7871;n, l#7853;p pháp #273;#7875; b#7843;o #273;#7843;m cho các quy#7873;n con ng#432;#7901;i #273;ó.
* Ngôn lu#7853;n
T#7921; do ngôn lu#7853;n và th#7875; hi#7879;n là huy#7871;t m#7841;ch c#7911;a b#7845;t k#7923; xã h#7897;i dân ch#7911; nào. Tranh lu#7853;n, b#7887; phi#7871;u, h#7897;i h#7885;p và ph#7843;n kháng, th#7901; ph#7909;ng và b#7843;o #273;#7843;m công lý cho m#7885;i ng#432;#7901;i - t#7845;t c#7843; nh#7919;ng #273;i#7873;u này có #273;#432;#7907;c #273;#7873;u d#7921;a trên s#7921; t#7921; do và thông su#7889;t c#7911;a ngôn lu#7853;n và thông tin. Patrick Wilson, ng#432;#7901;i Cana#273;a, sáng l#7853;p ra ch#432;#417;ng trình truy#7873;n hình #272;#7845;u tranh cho Dân ch#7911; #273;ã quan sát th#7845;y: "Dân ch#7911; là trao #273;#7893;i thông tin: m#7885;i ng#432;#7901;i trao #273;#7893;i v#7899;i ng#432;#7901;i khác v#7873; các v#7845;n #273;#7873; chung c#7911;a h#7885; và gây d#7921;ng nên m#7897;t s#7889; ph#7853;n chung. Tr#432;#7899;c khi con ng#432;#7901;! i t#7921; qu#7843;n #273;#432;#7907;c mình thì h#7885; c#7847;n ph#7843;i #273;#432;#7907;c t#7921; do #273;#7875;
t#7921; th#7875; hi#7879;n mình #273;ã."
Các công dân trong th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;#432;#7907;c s#7889;ng v#7899;i m#7897;t ni#7873;m tin ch#7855;c ch#7855;n là thông qua trao #273;#7893;i c#7903;i m#7903; v#7873; các t#432; t#432;#7903;ng và quan #273;i#7875;m, chân lý và s#7921; th#7853;t s#7869; #273;#432;#7907;c tìm th#7845;y #273;#7875; chi#7871;n th#7855;ng sai l#7847;m hay d#7889;i trá, #273;#7891;ng th#7901;i các quan #273;i#7875;m hay các t#432; t#432;#7903;ng khác s#7869; #273;#432;#7907;c nh#7853;n bi#7871;t giá tr#7883; rõ h#417;n, các v#7845;n #273;#7873; th#7887;a hi#7879;p c#361;ng #273;#432;#7907;c xác #273;#7883;nh rõ ràng và khi #273;ó con #273;#432;#7901;ng d#7851;n t#7899;i ti#7871;n b#7897;, phát tri#7875;n s#7869; #273;#432;#7907;c! khai thông. S#7921; c#7903;i m#7903; trong trao #273;#7893;i càn g l#7899;n thì k#7871;t qu#7843; càng t#7889;t #273;#7865;p. Nhà bình lu#7853;n ng#432;#7901;i M#7929; F.B White #273;ã di#7877;n t#7843; #273;i#7873;u #273;ó theo cách sau:" Báo chí trong
#273;#7845;t n#432;#7899;c t#7921; do c#7911;a chúng ta #273;#432;#7907;c tin c#7853;y và h#7919;u ích cho m#7885;i ng#432;#7901;i không ph#7843;i vì nó có #273;#7863;c #273;i#7875;m t#7889;t #273;#7865;p nào #273;ó mà chính vì s#7921; #273;a d#7841;ng r#7845;t l#7899;n c#7911;a nó. Ch#7915;ng nào càng có nhi#7873;u ch#7911; th#7875;, m#7895;i ch#7911; th#7875; #273;#7873;u theo #273;u#7893;i m#7897;t s#7921; th#7853;t riêng c#7911;a h#7885; thì chúng ta - nh#7919;ng ng#432;#7901;i dân càng có c#417; h#7897;i #273;#7841;t t#7899;i chân lý và m#7885;i v#7845;n #273;#7873; luôn #273;#432;#7907;c sáng t#7887;. #272;ó là s#7921; an toàn c#7911;a s#7889; #273;ông."
Trái h#7859;n v#7899;i các ch#7871; #273;! #7897; #273;#7897;c tài, các chính ph#7911; dân ch#7911; không ki#7875;m soát, ra l#7879;nh hay #273;ánh giá n#7897;i dung c#7911;a ngôn lu#7853;n vi#7871;t ho#7863;c nói. Th#7875; ch#7871; dân ch#7911; d#7921;a trên các công dân có h#7885;c v#7845;n và hi#7875;u bi#7871;t mà kh#7843; n#259;ng ti#7871;p c#7853;n c#7911;a h#7885; #273;#7889;i v#7899;i thông tin càng l#7899;n thì càng làm cho h#7885; có nhi#7873;u kh#7843; n#259;ng tham gia #273;#7847;y #273;#7911; h#417;n vào các ho#7841;t #273;#7897;ng xã h#7897;i. S#7921; d#7889;t nát sinh ra s#7921; th#7901; #417;. Th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c th#7883;nh v#432;#7907;ng d#7921;a trên s#7913;c m#7841;nh c#7911;a các công dân luôn #273;#432;#7907;c t#7855;m trong các dòng t#432; t#432;#7903;ng, d#7919; ki#7879;n, ý ki#7871;n và s#7921; xét #273;oán m#7897;t cách t#7921; do. Nh#432;ng chính ph#7911; nên làm gì trong tr#432;#7901;ng h#7907;p các ph#432;#417;ng
ti#7879;n thông ti n ho#7863;c m#7897;t s#7889; t#7893; ch#7913;c khác l#7841;m d#7909;ng quy#7873;n t#7921; do ngôn lu#7853;n #273;#7875; t#7841;o ra các thông tin mà theo #273;a s#7889; là không #273;úng s#7921; th#7853;t, ph#7843;n c#7843;m, vô trách nhi#7879;m ho#7863;c #273;#417;n gi#7843;n ch#7881; là khó ch#7845;p nh#7853;n? Nói chung, câu tr#7843; l#7901;i s#7869; là: không làm gì c#7843;! #273;#417;n gi#7843;n ch#7881; là: công vi#7879;c c#7911;a chính ph#7911; không ph#7843;i #273;#7875; x#7917; lý nh#7919;ng v#7845;n #273;#7873; nh#432; th#7871;. Nói chung, ph#432;#417;ng thu#7889;c cho t#7921; do ngôn lu#7853;n chính là ngôn lu#7853;n t#7921; do h#417;n. #272;i#7873;u này có v#7867; ngh#7883;ch lý, nh#432;ng nhân danh ngôn lu#7853;n t#7921; do, th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;ôi khi ph#7843;i b#7843;o v#7879; quy#7873;n c#7911;a các cá nhân và các t#7893; ch#7913;c khi h#7885; t#7921; cho r#7857;ng các chính sách phi dân ch#7911; #273;ang #273;àn áp ngôn lu#7853;n
t#7921; do. Các công dân c#7911;a xã h#7897;i dân ch#7911; b#7843;o v#7879; các quy#7873;n này v#7899;i m#7897;t ni#7873;m tin t#432;#7903;ng là s#7921; tranh lu#7853;n c#7903;i m#7903; cu#7889;i cùng s#7869; d#7851;n t#7899;i s#7921; th#7853;t l#7899;n h#417;n và các hành #273;#7897;ng c#7911;a dân chúng s#7869; khôn ngoan h#417;n so v#7899;i khi ngôn lu#7853;n hay s#7921; b#7845;t #273;#7891;ng b#7883; bóp ngh#7865;t.
H#417;n th#7871; n#7919;a, lý do c#7847;n ph#7843;i có ngôn lu#7853;n t#7921; do còn #7903; ch#7895; s#7921; #273;àn áp ngôn lu#7853;n t#7921; do mà ta th#7845;y #273;#7889;i v#7899;i ai #273;ó hôm nay s#7869; có kh#7843; n#259;ng là m#7889;i #273;e d#7885;a t#7899;i ngôn lu#7853;n t#7921; do c#7911;a chính chúng ta vào ngày mai. M#7897;t trong nh#7919;ng bi#7879;n lu#7853;n kinh #273;i#7875;n cho quan #273;i#7875;! m này là c#7911;a nhà tri#7871;t h#7885;c ng#432;#7901;i Anh John Stuart Mill, ông #273;ã ch#7881; ra t#7915; n#259;m 1859 trong lu#7853;n v#259;n " Bàn v#7873; T#7921; do" r#7857;ng toàn dân b#7883; t#7893;n h#7841;i khi ngôn lu#7853;n b#7883; #273;àn áp. "N#7871;u d#432; lu#7853;n là #273;úng, h#7885; b#7883; t#432;#7899;c #273;o#7841;t m#7845;t c#417; h#7897;i chuy#7875;n s#7921; nh#7847;m l#7851;n thành s#7921; th#7853;t, n#7871;u d#432; lu#7853;n là sai, h#7885; m#7845;t c#417; h#7897;i #273;#7875; có #273;#432;#7907;c nh#7853;n th#7913;c rõ ràng h#417;n và m#7845;t
c#417; h#7897;i nhìn nh#7853;n s#7921; th#7853;t sâu s#7855;c h#417;n khi #273;#432;#7907;c #273;#7889;i chi#7871;u v#7899;i sai l#7847;m."
H#7879; qu#7843; c#7911;a t#7921; do ngôn lu#7853;n là quy#7873;n c#7911;a nhân dân #273;#432;#7907;c nhóm h#7885;p và #273;òi h#7887;i m#7897;t cách ôn hòa chính ph#7911; ph#7843;i l#7855;ng nghe nh#7919;ng m#7889;i b#7845;t bình c#7911;a h#7885;. Không có quy#7873;n h#7897;i h#7885;p, không có quy#7873;n #273;#432;#7907;c l#7855;ng nghe, khi #273;ó t#7921; do ngôn lu#7853;n không còn giá tr#7883; n#7919;a. Do #273;ó, t#7921; do ngôn lu#7853;n coi nh#432; là vô ngh#297;a n#7871;u không #273;#432;#7907;c g#7855;n bó m#7853;t thi#7871;t v#7899;i quy#7873;n h#7897;i h#7885;p, ph#7843;n kháng và quy#7873;n #273;òi h#7887;i thay #273;#7893;i. Các chính ph#7911; dân ch#7911; có th#7875; qui #273;#7883;nh m#7897;t cách h#7907;p pháp v#7873; th#7901;i gian và #273;#7883;a #273;i#7875;m c#7911;a các cu#7897;c t#7853;p h#7907;p và tu#7847;n hành chính tr#7883; #273;#7875; duy trì hòa bình, nh#432;ng h#7885; c#361;ng không th#7875; s#7917; d#7909;ng quy#7873;n l#7921;c #273;#7875; #273;àn áp
s#7921; ph#7843;n kháng ho#7863;c ng#259;n c#7843;n các nhóm, các t#7893; ch#7913;c ph#7843;n #273;#7889;i lên ti#7871;ng cho công lu#7853;n nghe rõ.
* T#7921; do và Ni#7873;m tin
T#7921; do tín ng#432;#7905;ng, hay nói r#7897;ng h#417;n là t#7921; do v#7873; nh#7853;n th#7913;c có ngh#297;a là không ai b#7883; #273;òi h#7887;i ph#7843;i tin theo m#7897;t tôn giáo ho#7863;c m#7897;t ni#7873;m tin nào ng#432;#7907;c l#7841;i v#7899;i mong mu#7889;n c#7911;a riêng h#7885;. H#417;n n#7919;a, không ai b#7883; tr#7915;ng ph#7841;t hay ng#432;#7907;c #273;ãi b#7857;ng b#7845;t k#7923; hình th#7913;c nào ch#7881; vì h#7885; ch#7885;n l#7921;a m#7897;t tôn giáo này ch#7913; không ph#7843;i tôn giáo khác, ho#7863;c không ch#7885;n l#7921;a m#7897;t tôn giáo nào c#7843;. Nhà n#432;#7899;c dân ch#7911; công nh#7853;n ni#7873;m tin tôn giáo c#7911;a con ng#432;#7901;i là v#7845;n #273;#7873; h#7871;t s#7913;c riêng t#432;. Theo m#7897;t ngh#297;a liên quan, t#7921; do tôn giáo có ngh#297;a là không m#7897;t ng#432;#7901;i nào b#7883; chính ph#7911; b#7855;t bu#7897;c ph#7843;i ch#7845;p nh#7853;n m#7897;t nhà th#7901; ho#7863;c m#7897;t ni#7873;m tin chính th#7913;c nào
c#7843;. Tr#7867; em không b#7883; b#7855;t bu#7897;c ph#7843;i theo h#7885;c #7903; m#7897;t tr#432;#7901;ng tôn giáo và không m#7897;t ai b#7883; #273;òi h#7887;i ph#7843;i tham d#7921; các công vi#7879;c tôn giáo, c#7847;u nguy#7879;n ho#7863;c tham gia vào các ho#7841;t #273;#7897;ng tôn giáo ng#432;#7907;c v#7899;i ý nguy#7879;n c#7911;a h#7885;. Tr#7843;i qua l#7883;ch s#7917; và truy#7873;n th#7889;ng lâu #273;#7901;i, r#7845;t nhi#7873;u các qu#7889;c gia dân ch#7911; #273;ã thi#7871;t l#7853;p m#7897;t cách chính th#7889;ng các nhà th#7901; ho#7863;c tôn giáo v#7899;i s#7921; b#7843;o tr#7907; c#7911;a nhà n#432;#7899;c. Tuy nhiên, #273;i#7873;u #273;ó không làm gi#7843;m nh#7865; trách nhi#7879;m c#7911;a các chính ph#7911; dân ch#7911; trong vai trò b#7843;o v#7879;! t#7921; do cho các cá nhân mà tín ng#432;#7905;ng c#7911;a h#7885; khác v#7899;i tôn giáo #273;#432;#7907;c khuy#7871;n khích m#7897;t cách chính th#7889;ng.
* Quy#7873;n công dân: Quy#7873;n và Trách nhi#7879;m
Các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; d#7921;a trên nguyên t#7855;c là chính ph#7911; t#7891;n t#7841;i #273;#7875; ph#7909;c v#7909; nhân dân, còn nhân dân không t#7891;n t#7841;i #273;#7875; ph#7909;c v#7909; chính ph#7911;. Nói cách khác, nhân dân là các công dân c#7911;a nhà n#432;#7899;c dân ch#7911; ch#7913; không ph#7843;i là #273;#7889;i t#432;#7907;ng c#7911;a nhà n#432;#7899;c dân ch#7911;. Khi nhà n#432;#7899;c b#7843;o v#7879; nh#7919;ng quy#7873;n c#7911;a các công dân, thì #273;áp l#7841;i, các công dân cho nhà n#432;#7899;c lòng trung thành c#7911;a h#7885;. D#432;#7899;i m#7897;t ch#7871; #273;#7897; #273;#7897;c tài, nhà n#432;#7899;c t#7891;n t#7841;i nh#432; m#7897;t th#7921;c th#7875; tách r#7901;i xã h#7897;i, #273;òi h#7887;i lòng trung thành và s#7921; ph#7909;c v#7909; t#7915; nh#7919;ng ng#432;#7901;i dân c#7911;a h#7885; mà không có m#7897;t b#7893;n ph#7853;n t#432;#417;ng x#7913;ng nào #273;#7889;i v#7899;i dân chúng #273;#7875; #273;#7843;m b#7843;o có
#273;#432;#7907;c s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a ng#432;#7901;i dân #273;#7889;i v#7899;i các hành #273;#7897;ng c#7911;a h#7885;.
Ch#7859;ng h#7841;n, khi các công dân trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; #273;i b#7847;u c#7917; là h#7885; th#7921;c thi quy#7873;n và trách nhi#7879;m c#7911;a h#7885; #273;#7875; nh#7857;m xác #273;#7883;nh ai s#7869; là ng#432;#7901;i thay m#7863;t h#7885; th#7921;c hi#7879;n qu#7843;n lý xã h#7897;i. Trái l#7841;i, trong m#7897;t nhà n#432;#7899;c #273;#7897;c tài, nh#7919;ng ho#7841;t #273;#7897;ng b#7847;u c#7917; ch#7881; nh#7857;m h#7907;p pháp hóa s#7921; l#7921;a ch#7885;n #273;ã #273;#7883;nh s#7861;n c#7911;a ch#7871; #273;#7897;. S#7921; b#7847;u c#7917; trong m#7897;t xã h#7897;i nh#432; th#7871; không dính líu gì t#7899;i các quy#7873;n c#361;ng nh#432; trách nhi#7879;m c#7911;a các công dân, mà ch#7881; là m#7897;t s#7921; bày t#7887; c#432;#7905;ng b#7913;c s#7921; #7911;ng h#7897; c#7911;a công chúng cho chính ph#7911;.
T#432;#417;ng t#7921;, các công dân trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; #273;#432;#7907;c t#7853;n h#432;#7903;ng quy#7873;n tham d#7921; vào các t#7893; ch#7913;c không ph#7909; thu#7897;c vào chính ph#7911; và #273;#432;#7907;c t#7921; do tham gia vào các ho#7841;t #273;#7897;ng c#7911;a xã h#7897;i. #272;#7891;ng th#7901;i h#7885; c#361;ng ph#7843;i ch#7845;p nh#7853;n ngh#297;a v#7909; nh#432; quy#7873;n tham gia #273;ó: T#7921; tìm hi#7875;u và h#7885;c h#7887;i các v#7845;n #273;#7873; n#7843;y sinh, bi#7871;t dung hòa khi x#7917; s#7921; v#7899;i nh#7919;ng ng#432;#7901;i có quan #273;i#7875;m trái ng#432;#7907;c, và bi#7871;t th#7887;a hi#7879;p khi c#7847;n thi#7871;t #273;#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c th#7887;a thu#7853;n.
Tuy nhiên, trong m#7897;t nhà n#432;#7899;c #273;#7897;c tài ch#7881; có r#7845;t ít ho#7863;c không có các t#7893; ch#7913;c ho#7863;c các nhóm tình nguy#7879;n t#432; nhân. Các t#7893; ch#7913;c #273;ó, n#7871;u có, không #273;óng vai trò nh#432; các ph#432;#417;ng ti#7879;n cho các cá nhân #273;#7875; tranh lu#7853;n các v#7845;n #273;#7873; hay th#7921;c hi#7879;n các công vi#7879;c riêng c#7911;a h#7885; mà h#7885; ch#7881; ph#7909;c v#7909; nh#432; m#7897;t cánh tay c#7911;a nhà n#432;#7899;c #273;#7875; b#7855;t các #273;#7889;i t#432;#7907;ng c#7911;a nhà n#432;#7899;c ph#7843;i ph#7909;c tùng.
Th#7921;c hi#7879;n ngh#297;a v#7909; quân s#7921; cho ta m#7897;t ví d#7909; khác nhau và trái ng#432;#7907;c nhau v#7873; quy#7873;n và trách nhi#7879;m trong các xã h#7897;i dân ch#7911; và phi dân ch#7911;. C#7843; hai lo#7841;i xã h#7897;i #273;ó #273;#432;#7907;c yêu c#7847;u các thanh niên tham gia ngh#297;a v#7909; quân s#7921; trong th#7901;i bình. Trong nhà n#432;#7899;c #273;#7897;c tài, s#7921; b#7855;t bu#7897;c này #273;#432;#7907;c áp #273;#7863;t m#7897;t cách #273;#417;n ph#432;#417;ng. Trong nhà n#432;#7899;c dân ch#7911;, th#7901;i h#7841;n ph#7909;c v#7909; trong quân #273;#7897;i là m#7897;t nhi#7879;m v#7909; mà các công dân ph#7843;i th#7921;c hi#7879;n thông qua lu#7853;t c#7911;a chính ph#7911; do chính các công dân #273;ó b#7847;u ra. Trong m#7885;i xã h#7897;i, vi#7879;c th#7921;c hi#7879;n ngh#297;a v#7909; quân s#7921; th#7901;i bình có th#7875; không #273;#432;#7907;c các cá nhân hoan nghênh. Nh#432;ng ng#432;#7901;i lính-công dân trong m#7897;t xã
h#7897;i dân ch#7911; th#7921;c hi#7879;n ngh#297;a v#7909; #273;ó v#7899;i m#7897;t nh#7853;n th#7913;c là h#7885; #273;ang #273;#7843;m nhi#7879;m m#7897;t b#7893;n ph#7853;n mà xã h#7897;i c#7911;a anh ta #273;ã t#7921; cam k#7871;t ph#7843;i! th#7921;c hi#7879;n. H#417;n th#7871; n#7919;a, các thành viên trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; có quy#7873;n th#7921;c hi#7879;n ngh#297;a v#7909; #273;ó theo cách t#7853;p th#7875; ho#7863;c thay #273;#7893;i b#7893;n ph#7853;n #273;ó: gi#7843;i tr#7915; ngh#297;a v#7909; quân s#7921; b#7855;t bu#7897;c và thành l#7853;p quân #273;#7897;i t#7921; nguy#7879;n nh#432; Hoa k#7923; và m#7897;t s#7889; n#432;#7899;c khác #273;ã làm; thay #273;#7893;i th#7901;i h#7841;n ph#7909;c v#7909; trong quân #273;#7897;i nh#432; #7903; #272;#7913;c; ho#7863;c #7903; Th#7909;y s#297;, duy trì m#7897;t #273;#7897;i ng#361; nam gi#7899;i d#7921; b#7883; cho ngh#297;a v#7909; quân s#7921; nh#432; m#7897;t ph#7847;n c#417; b#7843;n c#7911;a quy#7873;n
công dân.
Quy#7873;n công dân trong nh#7919;ng ví d#7909; k#7875; trên d#7851;n #273;#7871;n m#7897;t #273;#7883;nh ngh#297;a r#7897;ng h#417;n v#7873; quy#7873;n và ngh#297;a v#7909;, b#7903;i l#7869; chúng là hai m#7863;t #273;#7889;i l#7853;p c#7911;a m#7897;t v#7845;n #273;#7873;. Vi#7879;c th#7921;c hi#7879;n các quy#7873;n c#7911;a m#7897;t cá nhân c#361;ng #273;#7891;ng th#7901;i là trách nhi#7879;m c#7911;a h#7885; ph#7843;i b#7843;o v#7879; và nâng cao các quy#7873;n #273;ó c#7911;a chính h#7885; và c#7911;a ng#432;#7901;i khác. Ngay c#7843; các công dân trong các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; #273;ã #273;#432;#7907;c thi#7871;t l#7853;p v#7919;ng m#7841;nh c#361;ng th#432;#7901;ng hi#7875;u sai m#7889;i quan h#7879; #273;ó và th#432;#7901;ng ch#7881; chú ý t#7899;i l#7907;i ích c#7911;a các quy#7873;n trong khi ph#7899;t l#7901; các trách nhi#7879;m, ngh#297;a v#7909;. Nh#432; nhà chính tr#7883; h#7885;c Benjamin Barber ghi nh#7853;n:" Dân ch#7911; th#432;#7901;ng #273;#432;#7907;c
hi#7875;u nh#432; là s#7921; th#7889;ng tr#7883; c#7911;a s#7889; #273;ông và quy#7873;n càng #273;#432;#7907;c hi#7875;u nh#432; s#7921; s#7903; h#7919;u c#7911;a các cá nhân và d#7851;n #273;#7871;n nh#432; là s#7921; #273;#7889;i l#7853;p t#7845;t y#7871;u #273;#7889;i v#7899;i dân ch#7911; s#7889; #273;ông. Nh#432;ng nh#432; th#7871; là hi#7875;u sai c#7843; v#7873; quy#7873;n l#7851;n dân ch#7911;."
Chúng ta nh#7853;n th#7845;y m#7897;t s#7921; th#7853;t ch#7855;c ch#7855;n là khi các công dân th#7921;c hi#7879;n các quy#7873;n c#417; b#7843;n hay quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng #273;#432;#7907;c - nh#432; t#7921; do ngôn lu#7853;n, h#7897;i h#7885;p và tôn giáo thì chính các quy#7873;n #273;ó s#7869; thi#7871;t l#7853;p nên các gi#7899;i h#7841;n #273;#7889;i v#7899;i m#7885;i chính ph#7911; #273;#432;#7907;c xây d#7921;ng trên c#417; s#7903; dân ch#7911;. Do #273;ó nh#7919;ng quy#7873;n cá nhân chính là b#7913;c t#432;#7901;ng thành ng#259;n ch#7863;n s#7921; l#7841;m d#7909;ng c#7911;a chính ph#7911; ho#7863;c b#7845;t k#7923; s#7889; #273;ông chính tr#7883; nh#7845;t th#7901;i nào.
Nh#432;ng theo m#7897;t ngh#297;a khác, các quy#7873;n c#361;ng nh#432; các cá nhân con ng#432;#7901;i, không ho#7841;t #273;#7897;ng m#7897;t cách cô l#7853;p. Quy#7873;n không ph#7843;i là s#7921; s#7903; h#7919;u riêng c#7911;a cá nhân mà nó ch#7881; t#7891;n t#7841;i khi nó #273;#432;#7907;c th#7915;a nh#7853;n b#7903;i các công dân khác c#7911;a xã h#7897;i. C#7917; tri, nh#432; nhà tri#7871;t h#7885;c ng#432;#7901;i M#7929; Sidney Hook #273;ã di#7877;n t#7843; #273;ó là "ng#432;#7901;i trông coi sau chót #273;#7889;i v#7899;i s#7921; t#7921; do c#7911;a chính h#7885;.". V#7899;i quan #273;i#7875;m này thì chính ph#7911; dân ch#7911; do dân b#7847;u và có trách nhi#7879;m tr#432;#7899;c dân không th#7875; là k#7867; #273;#7889;i l#7853;p v#7899;i các quy#7873;n cá nhân mà ph#7843;i là ng#432;#7901;i b#7843;o h#7897; các quy#7873;! n #273;ó. Chính khi nâng cao các quy#7873;n l#7907;i c#7911;a h#7885; mà các công dân trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911; th#7921;c
hi#7879;n các ngh#297;a v#7909; và b#7893;n ph#7853;n c#7911;a h#7885;.
Nói r#7897;ng ra thì các ngh#297;a v#7909; này bao g#7891;m c#7843; s#7921; tham gia vào các ho#7841;t #273;#7897;ng dân ch#7911; #273;#7875; #273;#7843;m b#7843;o dân ch#7911; #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n. #7902; m#7913;c t#7889;i thi#7875;u, các công dân nên t#7921; tìm hi#7875;u, nghiên c#7913;u các v#7845;n #273;#7873; b#7913;c xúc #273;ang di#7877;n ra trong xã h#7897;i c#7911;a h#7885;, nh#432; vi#7879;c b#7887; phi#7871;u b#7847;u cho các v#7883; trí lãnh #273;#7841;o cao c#7845;p sao cho sáng su#7889;t. Và th#7921;c hi#7879;n m#7897;t s#7889; ngh#297;a v#7909; khác nh#432; tham gia #273;oàn h#7897;i th#7849;m trong các phiên tòa dân s#7921; ho#7863;c hình s#7921; m#7897;t cách t#7921; nguy#7879;n ho#7863;c #273;ôi khi tuân theo lu#7853;t qui #273;#7883;nh.
C#7889;t lõi c#7911;a hành #273;#7897;ng dân ch#7911; là s#7921; tham gia c#7911;a các công dân m#7897;t cách tích c#7921;c và t#7921; do l#7921;a ch#7885;n vào trong #273;#7901;i s#7889;ng công c#7897;ng c#7911;a c#7897;ng #273;#7891;ng hay qu#7889;c gia c#7911;a h#7885;. N#7871;u không duy trì #273;#432;#7907;c s#7921; tham gia r#7897;ng rãi này, dân ch#7911; s#7869; tàn l#7909;i và tr#7903; thành #273;#7863;c quy#7873;n cho m#7897;t nhóm nh#7887; #273;ã #273;#432;#7907;c l#7921;a ch#7885;n trong các t#7893; ch#7913;c. Nh#432;ng v#7899;i s#7921; cam k#7871;t tích c#7921;c c#7911;a các cá nhân trong toàn xã h#7897;i, các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; có th#7875; v#432;#7907;t qua các c#417;n bão chính tr#7883; hay kinh t#7871; - là các v#7845;n #273;#7873; không th#7875; tránh kh#7887;i #273;#7889;i v#7899;i m#7885;i xã h#7897;i, mà không ph#7843;i hy sinh các qu#7873;nn l#7907;i và s#7921; t#7921; do mà h#7885; #273;ã tuyên th#7879; gìn gi#7919;.
S#7921; tham gia tích c#7921;c vào #273;#7901;i s#7889;ng xã h#7897;i th#432;#7901;ng #273;#432;#7907;c hi#7875;u m#7897;t cách h#7841;n h#7865;p nh#432; là s#7921; tranh giành các v#7883; trí chính tr#7883;. Nh#432;ng s#7921; tham gia c#7911;a các công dân trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; mang ý ngh#297;a r#7897;ng l#7899;n h#417;n r#7845;t nhi#7873;u vi#7879;c ch#7881; tham gia vào các cu#7897;c tranh c#7917;. #7902; m#7913;c #273;#7897; t#7881;nh ho#7863;c #273;#7883;a ph#432;#417;ng, các công dân có th#7875; tham gia vào nh#7919;ng vi#7879;c nh#432; h#7885;at #273;#7897;ng trong các #7911;y ban tr#432;#7901;ng h#7885;c, thành l#7853;p các nhóm c#7897;ng #273;#7891;ng ho#7863;c k#7875; c#7843; gi#7919; các v#7883; trí lãnh #273;#7841;o #7903; #273;#7883;a ph#432;#417;ng. #7902; m#7913;c #273;#7897; bang, t#7881;nh, ho#7863;c qu#7889;c gia, các công dân có th#7875; ; #273;óng góp ý ki#7871;n c#7911;a h#7885; b#7857;ng cách phát bi#7875;u ho#7863;c g#7917;i v#259;n b#7843;n
t#7899;i các cu#7897;c tranh lu#7853;n v#7873; các v#7845;n #273;#7873; công c#7897;ng ho#7863;c h#7885; có th#7875; tham gia vào các #273;#7843;ng chính tr#7883;, liên #273;oàn lao #273;#7897;ng ho#7863;c các t#7893; ch#7913;c tình nguy#7879;n. Cho dù #7903; m#7913;c #273;#7897; nào, m#7897;t n#7873;n dân ch#7911; lành m#7841;nh c#361;ng d#7921;a trên s#7921; tham gia liên t#7909;c, công khai c#7911;a s#7889; #273;ông công dân. Diane Ravitch #273;ã vi#7871;t: "Dân ch#7911; là m#7897;t quá trình, m#7897;t cách th#7913;c s#7889;ng và làm vi#7879;c cùng nhau. #272;ó là m#7897;t quá trình luôn phát tri#7875;n ch#7913; không #273;#7913;ng im. Nó #273;òi h#7887;i s#7921; h#7907;p tác, th#7887;a hi#7879;p, và dung hòa gi#7919;a các công dân. Làm cho dân ch#7911; #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n là m#7897;t #273;i#7873;u khó kh#259;n ch#7913; không d#7877; dàng. T#7921; do #273;#7891;ng ngh#297;a v#7899;i ngh#297;a v#7909; ch#7913; không ph#7843;i t#7921; do t#7915; ngh#297;a v#7909;."
Th#7875; ch#7871; dân ch#7911; là s#7921; bi#7875;u hi#7879;n các lý t#432;#7903;ng v#7873; t#7921; do và t#7921; th#7875; hi#7879;n, nh#432;ng nó c#361;ng là s#7921; th#7875; hi#7879;n rõ ràng v#7873; b#7843;n ch#7845;t c#7911;a loài ng#432;#7901;i. Nó không #273;òi h#7887;i con ng#432;#7901;i ph#7843;i có m#7897;t #273;#7841;o #273;#7913;c toàn di#7879;n, nó ch#7881; #273;òi h#7887;i con ng#432;#7901;i ph#7843;i có trách nhi#7879;m. Nh#432; nhà th#7847;n h#7885;c ng#432;#7901;i M#7929; Reinhold Nieburh #273;ã phát bi#7875;u: "Kh#7843; n#259;ng c#7911;a con ng#432;#7901;i #273;#7845;u tranh cho s#7921; công b#7857;ng s#7869; t#7841;o nên dân ch#7911;, nh#432;ng s#7921; suy #273;#7891;i c#7911;a con ng#432;#7901;i d#7851;n t#7899;i b#7845;t công s#7869; t #7841;o nên #273;òi h#7887;i t#7845;t y#7871;u c#7911;a dân ch#7911;."
* Các quy#7873;n con ng#432;#7901;i và các m#7909;c tiêu chính tr#7883;
Nh#432; m#7897;t nguyên lý, s#7921; b#7843;o v#7879; quy#7873;n con ng#432;#7901;i #273;#432;#7907;c #7911;ng h#7897; #7903; kh#7855;p n#417;i: #273;#432;#7907;c #273;#432;a vào hi#7871;n pháp c#7911;a các n#432;#7899;c trên kh#7855;p th#7871; gi#7899;i c#361;ng nh#432; #273;#432;#7907;c #273;#432;a vào trong Hi#7871;n ch#432;#417;ng Liên h#7907;p qu#7889;c ho#7863;c trong các th#7887;a thu#7853;n qu#7889;c t#7871; nh#432; th#7887;a #432;#7899;c Helsinki (h#7897;i ngh#7883; v#7873; an ninh và h#7907;p tác châu Âu - CSCE).
Nh#432;ng vi#7879;c phân bi#7879;t các lo#7841;i quy#7873;n khác nhau c#7911;a con ng#432;#7901;i l#7841;i là m#7897;t v#7845;n #273;#7873; khác. G#7847;n #273;ây, có m#7897;t xu th#7871;, #273;#7863;c bi#7879;t l#432;u hành trong các t#7893; ch#7913;c qu#7889;c t#7871;, là m#7903; r! #7897;ng các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a con ng#432;#7901;i. T#7915; các t#7921; do c#417; b#7843;n v#7873; ngôn lu#7853;n và #273;#7889;i x#7917; bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp lu#7853;t, các t#7893; ch#7913;c #273;ó b#7893; xung thêm các quy#7873;n có vi#7879;c làm, quy#7873;n #273;#432;#7907;c h#432;#7903;ng giáo d#7909;c, quy#7873;n có tính v#259;n hóa riêng hay qu#7889;c t#7883;ch và có #273;i#7873;u ki#7879;n s#7889;ng thích h#7907;p.
Các #273;#7873; ngh#7883; #273;ó #273;#7873;u là nh#7919;ng nguy#7879;n v#7885;ng có ý ngh#297;a, nh#432;ng khi nh#7919;ng yêu c#7847;u nh#432; th#7871; tr#7903; thành quy#7873;n s#7869; có nguy c#417; làm gi#7843;m giá tr#7883; ý ngh#297;a c#7911;a các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a ng#432;#7901;i công dân, c#7911;a con ng#432;#7901;i . H#417;n n#7919;a, chúng làm gi#7843;m #273;i s#7921; phân bi#7879;t gi#7919;a các quy#7873;n mà! m#7885;i cá nhân #273;#7873;u có và c#361;ng làm sao nhãng m#7909;c tiêu mà m#7885;i cá nhân, m#7885;i t#7893; ch#7913;c, m#7885;i chính ph#7911; quy#7871;t tâm ph#7845;n #273;#7845;u #273;#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c.
#272;#7875; b#7843;o v#7879; các quy#7873;n không th#7875; chuy#7875;n nh#432;#7907;ng #273;#432;#7907;c, nh#432; quy#7873;n t#7921; do ngôn lu#7853;n, các chính ph#7911; ph#7843;i bi#7871;t ki#7873;m ch#7871; b#7857;ng cách t#7921; gi#7899;i h#7841;n các hành #273;#7897;ng c#7911;a mình. Trong khi #273;#7875; khuy#7871;n khích giáo d#7909;c, phát tri#7875;n y t#7871; và #273;#7843;m b#7843;o công #259;n vi#7879;c làm l#7841;i #273;òi h#7887;i chính ph#7911; #273;i#7873;u ng#432;#7907;c l#7841;i: chính ph#7911; ph#7843;i tích c#7921;c tham gia trong vi#7879;c thúc #273;#7849;y m#7897;t s#7889; chính sách và ch#432;#417;ng trình xã h#7897;i. S#7921; ch#259;m sóc #273;#7847;y #273;#7911; v#7873; s#7913;c kh#7887;e và các c#417;! h#7897;i giáo d#7909;c ph#7843;i là quy#7873;n l#7907;i #273;#432;#417;ng nhiên c#7911;a m#7885;i tr#7867; em. Nh#432;ng #273;i#7873;u #273;áng bu#7891;n là trên th#7921;c t#7871; không ph#7843;i nh#432; v#7853;y, và kh#7843; n#259;ng c#7911;a m#7895;i xã
h#7897;i #273;#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c m#7909;c tiêu này c#361;ng r#7845;t khác nhau. Tuy nhiên, trong khi mong mu#7889;n bi#7871;n t#7845;t c#7843; m#7885;i khát v#7885;ng c#7911;a loài ng#432;#7901;i tr#7903; thành quy#7873;n c#7911;a con ng#432;#7901;i, vô hình chung các chính ph#7911; #273;ang có nguy c#417; làm t#259;ng thêm ch#7911; ngh#297;a hoài nghi và mang l#7841;i s#7921; coi nh#7865; #273;#7889;i v#7899;i t#7845;t c#7843; các quy#7873;n c#7911;a con ng#432;#7901;i.
* Các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a con ng#432;#7901;i
- T#7921; do ngôn lu#7853;n, th#7875; hi#7879;n và t#7921; do báo chí.
- T#7921; do tôn giáo.
- T#7921; do h#7897;i h#7885;p và l#7853;p h#7897;i.
- Quy#7873;n #273;#432;#7907;c b#7843;o v#7879; bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp lu#7853;t.
- Quy#7873;n #273;#432;#7907;c t#7889; t#7909;ng #273;úng #273;#7855;n và xét x#7917; công b#7857;ng.
*****
IV.- NGUYÊN T#7854;C C#7910;A LU#7852;T PHÁP
* S#7921; bình #273;#7859;ng và lu#7853;t pháp
Quy#7873;n bình #273;#7859;ng tr#432;#7899;c pháp lu#7853;t hay s#7921; b#7843;o v#7879; bình #273;#7859;ng c#7911;a lu#7853;t nh#432; v#7851;n #273;#432;#7907;c phát bi#7875;u là m#7897;t y#7871;u t#7889; c#417; b#7843;n #273;#7889;i v#7899;i b#7845;t k#7923; m#7897;t xã h#7897;i công b#7857;ng và dân ch#7911; nào. B#7845;t k#7875; giàu hay nghèo, #273;a s#7889; vô th#7847;n hay thi#7875;u s#7889; tôn giáo, liên minh chính tr#7883; c#7911;a nhà n#432;#7899;c hay phe #273;#7889;i l#7853;p, t#7845;t c#7843; #273;#7873;u #273;#432;#7907;c h#432;#7903;ng s#7921; b#7843;o h#7897; bình #273;#7859;ng c#7911;a pháp lu#7853;t.
Nhà n#432;#7899;c dân ch#7911; không #273;#7843;m b#7843;o là cu#7897;c s#7889;ng s#7869; #273;#7889;i x#7917; bình #273;#7859;ng v#7899;i t#7845;t c#7843; m#7885;i ng#432;#7901;i do #273;ó nó c#361;ng không có ! trách nhi#7879;m #273;#7875; th#7921;c hi#7879;n #273;i#7873;u #273;ó. Tuy nhiên, John P. Frank - chuyên gia v#7873; lu#7853;t hi#7871;n pháp #273;ã vi#7871;t: " Nhà n#432;#7899;c không #273;#432;#7907;c áp #273;#7863;t thêm các #273;i#7873;u b#7845;t công cho xã h#7897;i trong b#7845;t k#7923; hoàn c#7843;nh nào, nhà n#432;#7899;c c#7847;n ph#7843;i #273;#7889;i x#7917; công b#7857;ng và bình #273;#7859;ng v#7899;i t#7845;t c#7843; m#7885;i ng#432;#7901;i dân c#7911;a nó".
Không ai có quy#7873;n cao h#417;n lu#7853;t, h#417;n n#7919;a, lu#7853;t chính là sáng t#7841;o c#7911;a con ng#432;#7901;i ch#7913; không ph#7843;i là s#7921; áp #273;#7863;t lên con ng#432;#7901;i. Công dân c#7911;a th#7875; ch#7871; dân ch#7911; c#7847;u vi#7879;n t#7899;i lu#7853;t vì h#7885; hi#7875;u r#7857;ng, b#7857;ng cách gián ti#7871;p, h#7885; #273;ang c#7847;u vi#7879;n t#7899;i chính h#7885; - là nh#7919;n! g ng#432;#7901;i #273;ã t#7841;o ra lu#7853;t. Khi lu#7853;t [1] 73;#432;#7907;c xây d#7921;ng b#7903;i chính ng#432;#7901;i dân - ng#432;#7901;i ph#7843;i ph#7909;c tùng lu#7853;t #273;ó sau này thì khi #273;ó c#7843; lu#7853;t và dân ch#7911; s#7869; cùng #273;#432;#7907;c th#7921;c thi.
* Th#7921;c thi #273;úng cách
Frank ch#7881; ra r#7857;ng trong b#7845;t k#7923; m#7897;t xã h#7897;i nào c#7911;a l#7883;ch s#7917; thì nh#7919;ng ng#432;#7901;i n#7855;m quy#7873;n qu#7843;n lý h#7879; th#7889;ng t#432; pháp hình s#7921; #273;#7873;u có kh#7843; n#259;ng d#7851;n t#7899;i s#7921; l#7841;m d#7909;ng và d#7877; có hành #273;#7897;ng b#7845;t công. Nhân danh nhà n#432;#7899;c, các cá nhân có th#7875; b#7883; b#7887; tù, tài s#7843;n b#7883; t#7883;ch thu, b#7883; hành h#7841;, b#7883; #273;i #273;#7847;y và b#7883; hành quy#7871;t mà không có s#7921; ch#7913;ng minh h#7907;p pháp, và th#432;#7901;ng c#361;ng không có m#7897;t k#7871;t t#7897;i công khai nào. Không có m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; nào ch#7845;p nh#7853;n nh#7919;ng l#7841;m d#7909;ng nh#432; th#7871;.
M#7885;i nhà n#432;#7899;c b#7855;t bu#7897;c ph#7843;i có quy#7873;n l#7921;c #273;#7875; duy trì tr#7853;t t#7921; và x#7917; ph#7841;t t#7897;i ph#7841;m, nh#432;ng các nguyên t#7855;c và th#7911; t#7909;c #273;#7875; nhà n#432;#7899;c th#7921;c thi pháp lu#7853;t b#7855;t bu#7897;c ph#7843;i #273;#432;#7907;c công khai, rõ ràng, không che d#7845;u, không tùy ti#7879;n, không #273;#432;#7907;c s#7917; d#7909;ng vào m#7909;c #273;ích chính tr#7883; c#7911;a nhà n#432;#7899;c.
* Các yêu c#7847;u c#417; b#7843;n #273;#7875; th#7921;c thi lu#7853;t #273;úng cách trong m#7897;t th#7875; ch#7871; Dân ch#7911;
- C#7843;nh sát không có quy#7873;n vào và l#7909;c soát b#7845;t k#7923; ngôi nhà c#7911;a ng#432;#7901;i dân nào n#7871;u không có l#7879;nh c#7911;a tòa án v#7899;i lý do rõ ràng. Th#7875; ch#7871; dân ch#7911; không cho phép c#7843;nh sát m#7853;t gõ c#7917;a nhà dân vào lúc n#7917;a #273;êm.
- Không ai b#7883; b#7855;t, giam gi#7919; n#7871;u không có v#259;n b#7843;n rõ ràng ch#7881; ra s#7921; vi ph#7841;m. Nh#7919;ng ng#432;#7901;i #273;ó không ph#7843;i ch#7881; #273;#432;#7907;c bi#7871;t lý do chính xác c#7911;a s#7921; k#7871;t t#7897;i ch#7889;ng l#7841;i h#7885; mà còn ph#7843;i #273;#432;#7907;c tr#7843; t#7921; do ngay l#7853;p t#7913;c n#7871;u tòa th#7845;y s#7921; k#7871;t t#7897;i #273;ó không có ch#7913;ng c#7913; và s#7921; b#7855;t gi#7919; là vô lý.
- Không #273;#432;#7907;c kéo dài th#7901;i gian giam gi#7919; #273;#7889;i v#7899;i ng#432;#7901;i b#7883; cho là có t#7897;i, h#7885; c#7847;n ph#7843;i #273;#432;#7907;c #273;#432;a ra xét x#7917; tr#432;#7899;c công lu#7853;n m#7897;t cách không ch#7853;m tr#7877;, #273;#432;#7907;c #273;#7889;i di#7879;n và ch#7845;t v#7845;n tr#432;#7899;c nh#7919;ng ng#432;#7901;i k#7871;t t#7897;i h#7885;.
- Nhà ch#7913;c trách ph#7843;i ch#7845;p nh#7853;n th#7843; t#7921; do khi ng#432;#7901;i b#7883; coi là có t#7897;i #273;ã #273;óng ti#7873;n b#7843;o lãnh ho#7863;c theo m#7897;t s#7889; #273;i#7873;u ki#7879;n nào #273;ó trong khi ch#7901; phiên tòa xét x#7917;, n#7871;u nh#432; ít có nguy c#417; ng#432;#7901;i #273;ó tr#7889;n ch#7841;y hay gây thêm t#7897;i ác. Các hình ph#7841;t #273;#7897;c ác hay b#7845;t bình th#432;#7901;ng so v#7899;i truy#7873;n th#7889;ng hay qui lu#7853;t c#7911;a xã hôi ph#7843;i #273;#432;#7907;c ng#259;n c#7845;m.
- Không ai có th#7875; b#7883; c#432;#7905;ng ép t#7921; làm ch#7913;ng ch#7889;ng l#7841;i h#7885;. C#7847;n ph#7843;i nghiêm c#7845;m tuy#7879;t #273;#7889;i m#7885;i hành #273;#7897;ng t#7921; k#7871;t t#7897;i m#7897;t cách c#432;#7905;ng b#7913;c. Nh#432; m#7897;t h#7879; qu#7843; t#7845;t y#7871;u, c#7843;nh sát không #273;#432;#7907;c s#7917; d#7909;ng s#7921; hành h#7841; ho#7863;c s#7921; l#7841;m d#7909;ng v#7873; thân th#7875; hay tinh th#7847;n #273;#7889;i v#7899;i ng#432;#7901;i b#7883; tình nghi trong b#7845;t k#7923; hoàn c#7843;nh nào. H#7879; th#7889;ng lu#7853;t pháp trong #273;ó ng#259;n c#7845;m s#7921; thú t#7897;i c#432;#7905;ng b#7913;c s#7869; làm gi#7843;m ngay l#7853;p t#7913;c #273;#7897;ng c#417; c#7911;a c#7843;nh sát s#7917; d#7909;ng s#7921; hành h#7841;, #273;e d#7885;a ho#7863;c b#7845;t k#7923; m#7897;t hình th#7913;c l#7841;m d#7909;ng nào! #273;#7875; có #273;#432;#7907;c thông tin, ngay c#7843; tòa án c#361;ng không cho phép #273;#432;a các thông
tin ki#7875;u #273;ó ra tr#432;#7899;c tòa xét x#7917; #273;#7875; ch#7913;ng minh.
- M#7885;i ng#432;#7901;i #273;#7873;u không th#7875; b#7883; k#7871;t t#7897;i kép: không th#7875; b#7883; k#7871;t t#7897;i hai l#7847;n cho cùng m#7897;t t#7897;i. B#7845;t k#7923; ng#432;#7901;i nào #273;ã #273;#432;#7907;c tòa x#7917; vô t#7897;i #273;#7873;u có th#7875; không bao gi#7901; b#7883; k#7871;t t#7897;i l#7841;i v#7899;i cùng hành vi #273;ó.
- Vì kh#7843; n#259;ng l#7841;m d#7909;ng quy#7873;n c#7911;a các nhà ch#7913;c trách, do #273;ó m#7885;i lu#7853;t ex post facto #273;#7873;u b#7883; bãi b#7887; (lu#7853;t expost facto là các lu#7853;t #273;#432;#7907;c xây d#7921;ng sau khi #273;ã x#7843;y ra s#7921; ki#7879;n #273;#7875; ng#432;#7901;i nào #273;ó có th#7875; b#7883; k#7871;t án cho dù #273;i#7873;u lu#7853;t #273;ó không có hi#7879;u l#7921;c vào th#7901;i #273;i#7875;m x#7843;y ra s#7921; ki#7879;n).
- B#7883; #273;#417;n có th#7875; có thêm s#7921; b#7843;o h#7897; #273;#7875; ch#7889;ng l#7841;i các c#432;#7905;ng b#7913;c c#7911;a nhà n#432;#7899;c. Ví d#7909; t#7841;i Hoa k#7923;, ng#432;#7901;i b#7883; k#7871;t t#7897;i có quy#7873;n có lu#7853;t s#432; làm #273;#7841;i di#7879;n cho h#7885; trong su#7889;t quá trình ti#7871;n hành t#7889; t#7909;ng k#7875; c#7843; khi chính b#7843;n thân h#7885; không #273;#7911; ti#7873;n #273;#7875; chi phí cho s#7921; #273;#7841;i di#7879;n h#7907;p pháp #273;ó. C#7843;nh sát ph#7843;i thông báo cho ng#432;#7901;i b#7883; tình nghi v#7873; các quy#7873;n c#7911;a h#7885; vào lúc b#7883; b#7855;t, k#7875; c#7843; quy#7873;n có lu#7853;t s#432;, quy#7873;n gi#7919; im l#7863;ng (#273;#7875; tránh c#432;#7905;ng b#7913;c nh#7853;n t#7897;i).
M#7897;t th#7911; #273;o#7841;n b#7845;t công th#432;#7901;ng th#7845;y là k#7871;t t#7897;i các bên #273;#7889;i l#7853;p vào t#7897;i ph#7843;n b#7897;i t#7893; qu#7889;c (ph#7843;n qu#7889;c). Do #273;ó, t#7897;i ph#7843;n qu#7889;c b#7855;t bu#7897;c ph#7843;i #273;#432;#7907;c gi#7899;i h#7841;n m#7897;t cách th#7853;n tr#7885;ng v#7873; #273;#7883;nh ngh#297;a #273;#7875; nó không b#7883; l#7907;i d#7909;ng tr#7903; thành v#361; khí d#7853;p t#7855;t m#7885;i phê phán, góp ý #273;#7889;i v#7899;i chính ph#7911;. Các gi#7899;i h#7841;n #273;ó không có ngh#297;a là làm suy gi#7843;m quy#7873;n l#7921;c c#7911;a nhà n#432;#7899;c #273;#7875; th#7921;c thi lu#7853;t pháp và tr#7915;ng ph#7841;t t#7897;i ph#7841;m. Mà ng#432;#7907;c l#7841;i, h#7879; th#7889;ng t#432; pháp hình s#7921; trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; s#7869; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c hi#7879;u qu#7843; khi s#7921; qu#7843;n lý ! c#7911;a nó #273;#432;#7907;c chính ng#432;#7901;i dân #273;ánh giá là công
b#7857;ng và có tác d#7909;ng b#7843;o v#7879; cho m#7885;i quy#7873;n cá nhân c#361;ng nh#432; l#7907;i ích chung c#7911;a xã h#7897;i.
- Các th#7849;m phán có th#7875; #273;#432;#7907;c ch#7881; #273;#7883;nh hay #273;#432;#7907;c b#7847;u cho m#7897;t nhi#7879;m k#7923; gi#7899;i h#7841;n ho#7863;c vô h#7841;n. M#7863;c dù #273;#432;#7907;c ch#7885;n, nh#432;ng #273;i#7873;u c#7889;t y#7871;u là h#7885; ph#7843;i #273;#7897;c l#7853;p, không b#7883; ph#7909; thu#7897;c vào th#7871; l#7921;c chính tr#7883; c#7847;m quy#7873;n #273;#7875; #273;#7843;m b#7843;o tính vô t#432; trong công vi#7879;c.
- Các th#7849;m phán không th#7875; b#7883; tru#7845;t quy#7873;n n#7871;u ch#7881; vì các lý do không quan tr#7885;ng hay ch#7881; thu#7847;n túy vì chính tr#7883;,h#7885; ch#7881; b#7883; tru#7845;t quy#7873;n khi ph#7841;m các t#7897;i nghiêm tr#7885;ng ho#7863;c có hành #273;#7897;! ;ng nguy hi#7875;m và ph#7843;i ti#7871;n hành theo #273;úng các th#7911; t#7909;c t#7889; t#7909;ng và #273;#432;a ra tòa xét x#7917;.
* Hi#7871;n Pháp
N#7873;n t#7843;ng chính xây d#7921;ng nên m#7897;t chính ph#7911; dân ch#7911; #273;ó là hi#7871;n pháp - #273;ó là s#7921; tuyên b#7889; chính th#7913;c các qui #273;#7883;nh, các gi#7899;i h#7841;n, các th#7911; t#7909;c và các #273;#7883;nh ch#7871;. Hi#7871;n pháp c#7911;a m#7897;t qu#7889;c gia là b#7897; lu#7853;t t#7889;i cao c#7911;a lãnh th#7893; #273;ó, và t#7845;t c#7843; m#7885;i công dân, t#7915; th#7911; t#432;#7899;ng t#7899;i ng#432;#7901;i dân #273;#7873;u ch#7883;u s#7921; chi ph#7889;i c#7911;a nó. #7902; m#7913;c #273;#7897; t#7889;i thi#7875;u, hi#7871;n pháp (th#432;#7901;ng #273;#432;#7907;c h#7879; th#7889;ng hóa thành m#7897;t v#259;n b#7843;n duy nh#7845;t) xây d#7921;ng quy#7873;n l#7921;c cho chính ph#7911; qu#7889;c gia, mang l#7841;i s#7921; #273;#7843;m b#7843;o cho các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a con ng#432;#7901;i và #273;#432;a ra các th#7911; t#7909;c ho#7841;t #273;#7897;ng c#417; b#7843;n cho chính ph#7911;.
M#7863;c dù ph#7843;i có tính #7893;n #273;#7883;nh và ph#7893; quát, hi#7871;n pháp c#361;ng bu#7897;c ph#7843;i có kh#7843; n#259;ng thay #273;#7893;i và b#7893; xung khi hi#7871;n pháp tr#7903; nên l#7841;c h#7853;u. Hi#7871;n pháp b#7857;ng v#259;n b#7843;n lâu #273;#7901;i nh#7845;t là hi#7871;n pháp Hoa k#7923;, bao g#7891;m b#7843;y #273;i#7873;u chính và 27 ph#7847;n b#7893; xung. Tuy nhiên, v#259;n b#7843;n này ch#7881; là n#7873;n t#7843;ng cho vô s#7889; các quy#7871;t #273;#7883;nh pháp lý, các #273;#7841;o lu#7853;t, các quy#7871;t #273;#7883;nh c#7911;a t#7893;ng th#7889;ng và các th#7921;c thi theo truy#7873;n th#7889;ng #273;ã #273;#432;#7907;c xây d#7921;ng qua su#7889;t 200 n#259;m t#7891;n t#7841;i và làm cho Hi#7871;n pháp Hoa k#7923; luôn s#7889;ng #273;#7897;ng và th#7921;c ti#7877;n.
Ki#7875;u phát tri#7875;n c#7911;a hi#7871;n pháp nh #432; th#7871; di#7877;n ra #7903; m#7885;i th#7875; ch#7871; dân ch#7911;. Nói chung, có hai tr#432;#7901;ng phái t#432; t#432;#7903;ng v#7873; quá trình b#7893; xung ho#7863;c thay #273;#7893;i hi#7871;n pháp. M#7897;t tr#432;#7901;ng phái ch#7845;p nh#7853;n quá trình thay #273;#7893;i khó kh#259;n, #273;òi h#7887;i nhi#7873;u b#432;#7899;c và ph#7843;i có s#7921; ch#7845;p thu#7853;n c#7911;a #273;a s#7889; l#7899;n. Nh#432; th#7871;, hi#7871;n pháp ít b#7883; thay #273;#7893;i và ch#7881; thay #273;#7893;i khi có các lý do b#7855;t bu#7897;c cùng v#7899;i s#7921; #7911;ng h#7897; c#7911;a công chúng. #272;ây chính là mô hình c#7911;a Hi#7871;n pháp Hoa k#7923;, là s#7921; công b#7889; ng#7855;n g#7885;n các nguyên t#7855;c t#7893;ng quát, các quy#7873;n l#7921;c và các gi#7899;i h#7841;n #273;#7889;i v#7899;i chính ph#7911;, #273;#7891;ng th#7901;i li#7879;t kê rõ ràng và chi ti#7871;t h#417;! ;n v#7873; các trách nhi#7879;m,
các th#7911; t#7909;c c#7911;a chính ph#7911;, c#361;ng nh#432; ch#7881; rõ các quy#7873;n c#417; b#7843;n c#7911;a công dân trong #273;i#7873;u kho#7843;n v#7873; #273;#7841;o lu#7853;t các quy#7873;n.
M#7897;t cách khác #273;#417;n gi#7843;n h#417;n #273;#7875; b#7893; xung, thay #273;#7893;i hi#7871;n pháp mà nhi#7873;u qu#7889;c gia hi#7879;n #273;ang s#7917; d#7909;ng là các b#7893; xung có th#7875; #273;#432;#7907;c ch#7845;p nh#7853;n b#7903;i c#417; quan l#7853;p pháp và #273;#432;#7907;c thông qua các c#7917; tri trong l#7847;n b#7847;u c#7917; ti#7871;p theo. Các hi#7871;n pháp thay #273;#7893;i theo cách này có th#7875; khá dài, v#7899;i nh#7919;ng #273;i#7873;u kho#7843;n c#7909; th#7875; mà chúng ch#7881; khác chút ít so v#7899;i ph#7847;n t#7893;ng quát c#7911;a pháp lu#7853;t.
Ch#432;a có m#7897;t hi#7871;n pháp nào nh#432; hi#7871;n pháp Hoa k#7923;, #273;#432;#7907;c vi#7871;t trong th#7871; k#7927; 18 , l#7841;i có th#7875; t#7891;n t#7841;i không thay #273;#7893;i cho t#7899;i t#7853;n cu#7889;i th#7871; k#7927; 20. T#432;#417;ng t#7921;, không có m#7897;t hi#7871;n pháp nào #273;ang có hi#7879;u l#7921;c ngày hôm nay có th#7875; t#7891;n t#7841;i cho t#7899;i th#7871; k#7927; t#7899;i mà không có kh#7843; n#259;ng thay #273;#7893;i - m#7863;c dù v#7851;n ph#7843;i bám sát theo các nguyên t#7855;c v#7873; quy#7873;n cá nhân, th#7921;c thi #273;úng cách và chính ph#7911; d#7921;a trên s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a ng#432;#7901;i dân.
*****
V.- B#7846;U C#7916;
* M#7845;u ch#7889;t c#7911;a B#7847;u c#7917;
B#7847;u c#7917; là m#7897;t #273;#7883;nh ch#7871; tr#7885;ng tâm c#7911;a các chính ph#7911; dân ch#7911; ki#7875;u #273;#7841;i di#7879;n. Vì trong m#7897;t n#7873;n dân ch#7911;, quy#7873;n l#7921;c c#7911;a nhà n#432;#7899;c ch#7881; #273;#432;#7907;c th#7921;c thi khi có s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a ng#432;#7901;i dân (ng#432;#7901;i b#7883; qu#7843;n lý). C#417; ch#7871; c#259;n b#7843;n #273;#7875; chuy#7875;n s#7921; nh#7845;t trí #273;ó thành quy#7873;n l#7921;c nhà n#432;#7899;c là t#7893; ch#7913;c b#7847;u c#7917; t#7921; do và công b#7857;ng.
T#7845;t c#7843; các n#7873;n dân ch#7911; hi#7879;n #273;#7841;i #273;#7873;u t#7893; ch#7913;c b#7847;u c#7917;, nh#432;ng không ph#7843;i t#7845;t c#7843; các cu#7897;c b#7847;u c#7917; #273;#7873;u là dân ch#7911;. Các ch#7871; #273;#7897; #273;#7897;c tài cánh h#7919;u (right-wing dictatorships), các ch#7871; #273;#7897; Mácxít và các ch#7871; #273;#7897; #273;#7897;c #273;#7843;ng c#361;ng ti#7871;n hành b#7847;u c#7917; #273;#7875; h#7907;p pháp hóa cho quy#7873;n l#7921;c c#7911;a h#7885;. Trong các cu#7897;c b#7847;u c#7917; nh#432; th#7871;, có th#7875; ch#7881; có m#7897;t #7913;ng c#7917; viên ho#7863;c m#7897;t nhóm #7913;ng c#7917; viên mà không có s#7921; l#7921;a ch#7885;n nào khác. Các cu#7897;c b#7847;u c#7917; #273;ó có th#7875; #273;#7873; c#7917; nhi#7873;u #7913;ng c#7917; viên cho m#7897;t v#7883; trí, nh#432;ng ch#7881; có các #7913;ng c#7917; viên #273;#432;#7907;c s#7921; ch#7845;p thu#7853;n c#7911;a chính ph#7911; m#7899;i #273;#432;#7907;c #273;#7843;m
b#7843;o ch#7885;n l#7921;a v#7899;i nh#7919;ng th#7911; thu#7853;t ho#7863;c s#7921; h#259;m d#7885;a các #7913;ng c#7917; viên khác. M#7897;t s#7889; cu#7897;c b#7847;u c#7917; có th#7875; có s#7921; l#7921;a ch#7885;n th#7921;c s#7921;, nh#432;ng ch#7881; #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n trong n#7897;i b#7897; #273;#7843;ng c#7847;m quy#7873;n. T#7845;t c#7843; các lo#7841;i b#7847;u c#7917; #273;ó #273;#7873;u không ph#7843;i dân ch#7911;.
* Th#7871; nào là B#7847;u c#7917; Dân ch#7911;?
Jaene Kirkpatrick, nhà nghiên c#7913;u và c#7921;u #273;#7841;i s#7913; Hoa k#7923; t#7841;i Liên h#7907;p qu#7889;c #273;ã #273;#432;a ra #273;#7883;nh ngh#297;a sau: “Các cu#7897;c b#7847;u c#7917; dân ch#7911; không #273;#417;n thu#7847;n là bi#7875;u t#432;#7907;ng cho m#7897;t th#7875; ch#7871;, mà là các ho#7841;t #273;#7897;ng mang tính ch#7845;t c#7841;nh tranh, #273;#7883;nh k#7923;, #273;#7847;y #273;#7911; và xác #273;#7883;nh, trong #273;ó các nhân v#7853;t ch#7911; ch#7889;t c#7911;a chính ph#7911; #273;#432;#7907;c b#7847;u lên do chính nh#7919;ng công dân #273;#432;#7907;c h#432;#7903;ng quy#7873;n t#7921; do phê phán, ch#7881; trích chính ph#7911;, xu#7845;t b#7843;n các phê phán và #273;#7873; xu#7845;t các l#7921;a ch#7885;n khác m#7897;t cách công khai."
Nguyên t#7855;c trên #273;ây c#7911;a Kirkpatrick mu#7889;n nói lên #273;i#7873;u gì?
#272;ó là các cu#7897;c b#7847;u c#7917; dân ch#7911; mang tính c#7841;nh tranh. Các #273;#7843;ng #273;#7889;i l#7853;p và các #7913;ng c#7917; viên ph#7843;i #273;#432;#7907;c h#432;#7903;ng quy#7873;n t#7921; do ngôn lu#7853;n, quy#7873;n t#7853;p h#7907;p nhau và bi#7875;u tình khi c#7847;n thi#7871;t #273;#7875; th#7875; hi#7879;n ti#7871;ng nói phê phán chính ph#7911; m#7897;t cách công khai và gi#7899;i thi#7879;u các chính sách c#361;ng nh#432; các #7913;ng c#7917; viên cho c#7917; tri. Vi#7879;c #273;#417;n gi#7843;n ch#7845;p nh#7853;n phe #273;#7889;i l#7853;p tham d#7921; b#7887; phi#7871;u kín c#361;ng ch#432;a #273;#7911; là dân ch#7911;. B#7847;u c#7917; mà trong #273;ó phe #273;#7889;i l#7853;p b#7883; c#7845;m s#7917; d#7909;ng các ph#432;#417;ng ti#7879;n thông tin phát sóng (radio, TV) ho#7863;c b#7883; sách nhi#7877;u ho#7863;c các t#7901; báo! c#7911;a h#7885; b#7883; ki#7875;m duy#7879;t thì c#361;ng khôn g ph#7843;i là dân ch#7911;. #272;#7843;ng c#7847;m
quy#7873;n có th#7875; #273;#432;#7907;c h#432;#7903;ng l#7907;i th#7871; trong phân chia v#7883; trí trí c#7847;m quy#7873;n, nh#432;ng các nguyên t#7855;c và cách th#7913;c b#7847;u c#7917; ph#7843;i công b#7857;ng.
Tính #272;#7883;nh k#7923; c#7911;a b#7847;u c#7917; dân ch#7911;: Các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; không b#7847;u các nhà #273;#7897;c tài hay các t#7893;ng th#7889;ng cho c#7843; #273;#7901;i h#7885;. Các công ch#7913;c #273;#432;#7907;c b#7847;u ph#7843;i có trách nhi#7879;m v#7899;i nhân dân và h#7885; ph#7843;i quay l#7841;i g#7863;p các c#7917; tri theo #273;#7883;nh k#7923; #273;#7875; có #273;#432;#7907;c s#7921; nh#7845;t trí cho h#7885; ti#7871;p t#7909;c gi#7919; quy#7873;n hay không. Ngh#297;a là các công ch#7913;c trong th#7875; ch#7871; dân ch#7911; ph#7843;i ch#7845;p nh#7853;n r#7911;i ro có th#7875; b#7883; bãi mi#7877;n kh#7887;i ch#7913;c v#7909;. Ch#7881; có m#7897;t ngo#7841;i l#7879; #273;ó là v#7883; trí th#7849;m phán, #273;#7875; ng#259;n cách h#7885; kh#7887;i áp l#7921;c c#7911;a công chúng và #273;#7843;m b#7843;o tính vô t#432; trong công vi#7879;c, các th#7849;m phán có th#7875; #273;#432;#7907;c b#7847;u ho#7863;c ch#7881; #273;#7883;nh su#7889;t
#273;#7901;i và ch#7881; b#7883; ph#7871; tru#7845;t khi m#7855;c các sai l#7847;m nghiêm tr#7885;ng.
Tính #272;#7847;y #273;#7911; c#7911;a b#7847;u c#7917; dân ch#7911;: Vi#7879;c xác #273;#7883;nh các công dân và c#7917; tri ph#7843;i #273;#7911; r#7897;ng #273;#7875; bao g#7891;m m#7897;t t#7927; l#7879; l#7899;n các công dân tr#432;#7903;ng thành. M#7897;t chính ph#7911; do m#7897;t nhóm nh#7887; và #273;#7897;c quy#7873;n l#7921;a ch#7885;n không ph#7843;i là dân ch#7911;, cho dù cách th#7875; hi#7879;n ho#7841;t #273;#7897;ng c#7911;a nó là dân ch#7911;. M#7897;t trong nh#7919;ng #273;#7845;u tranh v#297; #273;#7841;i c#7911;a dân ch#7911; trong l#7883;ch s#7917; là cu#7897;c #273;#7845;u tranh c#7911;a nh#7919;ng nhóm b#7883; khai tr#7915; (s#7855;c t#7897;c, tôn giáo, ph#7909; n#7919;) #273;òi quy#7873;n công dân #273;#7847;y #273;#7911; #273;#7875; có quy#7873;n b#7847;u c#7917; và #273;#7873; c#7917; vào các v#7883; trí lãnh #273;#7841;o. Ví d#7909;, t#7841;i Hoa k#7923;, khi Hi#7871;n pháp ký vào n#259;m 1787 thì ch#7881; nh#7919;ng ng#432;#7901;i da tr#7855;ng s#7903;
h#7919;u tài s#7843;n m#7899;i có quy#7873;n b#7847;u c#7917; và #273;#7873; c#7917;. Tiêu chu#7849;n s#7903; h#7919;u này ch#7845;m d#7913;t vào #273;#7847;u th#7871; k#7927; 19 và t#7899;i n#259;m 1920 ph#7909; n#7919; m#7899;i giành #273;#432;#7907;c quy#7873;n b#7847;u c#7917;. #272;#7889;i v#7899;i ng#432;#7901;i M#7929; da #273;en thì mãi t#7899;i phong trào #273;òi quy#7873;n dân ch#7911; di#7877;n ra vào nh#7919;ng n#259;m 1960 m#7899;i giành #273;#432;#7907;c quy#7873;n b#7847;u c#7917; #273;#7847;y #273;#7911; t#7841;i phía nam Hoa k#7923;. Và cu#7889;i cùng, t#7899;i n#259;m 1971 các công dân tr#7867; tu#7893;i m#7899;i #273;#432;#7907;c trao quy#7873;n b#7847;u c#7917; khi Hoa k#7923; h#7841; tu#7893;i b#7847;u c#7917; t#7915; 21 xu#7889;ng 18 tu#7893;i.
Tính Xác #273;#7883;nh c#7911;a b#7847;u c#7917; dân ch#7911;: b#7847;u c#7917; dân ch#7911; #273;#7875; xác #273;#7883;nh s#7921; lãnh #273;#7841;o cho chính ph#7911;. Nh#7919;ng v#7883; #273;#7841;i di#7879;n cho dân chúng #273;#432;#7907;c b#7847;u thông qua hình th#7913;c ph#7893; thông #273;#7875; n#7855;m quy#7873;n l#7921;c mà quy#7873;n l#7921;c này s#7869; b#7883; lu#7853;t pháp và hi#7871;n pháp chi ph#7889;i, #273;i#7873;u ch#7881;nh. H#7885; không ph#7843;i là nh#7919;ng nhà lãnh #273;#7841;o bù nhìn hay t#432;#7907;ng tr#432;ng.
Sau cùng, các cu#7897;c b#7847;u c#7917; d ân ch#7911; không b#7883; h#7841;n ch#7871; trong vi#7879;c l#7921;a ch#7885;n các #7913;ng c#7917; viên. Các c#7917; tri c#361;ng có th#7875; ph#7843;i quy#7871;t #273;#7883;nh các v#7845;n #273;#7873; chính sách m#7897;t cách tr#7921;c ti#7871;p thông qua tr#432;ng c#7847;u dân ý và các sáng ki#7871;n #273;#432;#7907;c #273;#432;a vào b#7887; phi#7871;u kín. Ví d#7909;, t#7841;i Hoa k#7923;, các v#7845;n #273;#7873; l#7853;p pháp có th#7875; ph#7843;i quy#7871;t #273;#7883;nh tr#7921;c ti#7871;p tr#432;#7899;c các c#7917; tri. Khi có m#7897;t sáng ki#7871;n lu#7853;t, chính các công dân có th#7875; thu th#7853;p m#7897;t s#7889; l#432;#7907;ng ch#7919; ký #273;#7911; theo qui #273;#7883;nh (th#432;#7901;ng theo t#7927; l#7879; % s#7889; c#7917; tri #273;#259;ng ký t#7841;i chính ph#7911;) và yêu c#7847;u v#7845;n #273;#7873; #273;ó ph#7843;i #273;#432;#7907;c #273;#432;a ra b#7887; phi! 871;u trong l#7847;n ti#7871;p theo, ngay c#7843; khi
có s#7921; ph#7843;n #273;#7889;i c#7911;a c#417; quan l#7853;p pháp chính ph#7911; hay th#7889;ng #273;#7889;c. Nh#432; t#7841;i bang California, các c#7917; tri ph#7843;i x#7917; lý hàng tá các sáng ki#7871;n lu#7853;t m#7895;i khi t#7893; ch#7913;c b#7847;u c#7917;, t#7915; nh#7919;ng v#7845;n #273;#7873; liên quan t#7899;i ô nhi#7877;m môi tr#432;#7901;ng t#7899;i v#7845;n #273;#7873; giá b#7843;o hi#7875;m ô-tô.
* #272;#7841;o #273;#7913;c Dân ch#7911; và phe #273;#7889;i l#7853;p trung thành
Các n#7873;n dân ch#7911; #273;#432;#7907;c phát tri#7875;n trên c#417; s#7903; tính công khai và tính trách nhi#7879;m, v#7899;i m#7897;t #273;i#7875;m #273;#7863;c bi#7879;t quan tr#7885;ng là hành #273;#7897;ng t#7921; b#7847;u c#7917;. #272;#7875; lo#7841;i b#7887; hình th#7913;c t#7921; do b#7887; phi#7871;u kín và h#7841;n ch#7871; t#7889;i #273;a kh#7843; n#259;ng h#259;m d#7885;a khi b#7847;u c#7917;, c#7917; tri ph#7843;i #273;#432;#7907;c quy#7873;n lo#7841;i b#7887; các ho#7841;t #273;#7897;ng b#7887; phi#7871;u kín bí m#7853;t, #273;#7891;ng th#7901;i ph#7843;i b#7843;o v#7879; #273;#432;#7907;c các thùng phi#7871;u và vi#7879;c ki#7875;m phi#7871;u ph#7843;i #273;#432;#7907;c ti#7871;n hành công khai t#7889;i #273;a có th#7875;, khi #273;ó các công dân m#7899;i tin t#432;#7903;ng r#7857;ng k! 871;t qu#7843; b#7847;u c#7917; là chính xác và chính ph#7911; #273;ã #273;#432;#7907;c thành l#7853;p do chính s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a h#7885;.
M#7897;t trong nh#7919;ng khái ni#7879;m khó kh#259;n nh#7845;t #273;#7875; m#7897;t s#7889; ng#432;#7901;i ch#7845;p nh#7853;n, #273;#7863;c bi#7879;t là #7903; nh#7919;ng qu#7889;c gia #273;ang tr#7843;i qua th#7901;i k#7923; chuy#7875;n giao quy#7873;n l#7921;c có tính ch#7845;t l#7883;ch s#7917; tr#432;#7899;c m#361;i súng là khái ni#7879;m “phe #273;#7889;i l#7853;p trung thành". Tuy nhiên, ý t#432;#7903;ng này l#7841;i có tính ch#7845;t s#7889;ng còn cho dân ch#7911;, khái ni#7879;m này có ngh#297;a là các bên trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911; cùng chia s#7867; m#7897;t cam k#7871;t chung h#432;#7899;ng t#7899;i các giá tr#7883; c#417; b#7843;n c#7911;a xã h#7897;i. Các #273;#7889;i th#7911; chính tr#7883; không c#7847;n thi#7871;t ph#7843;i th#432;#417;ng yêu nhau, nh#432;ng h#7885; ph#7843;i bi#7871;t ch#7845;p nh#7853;n nhau và th#7915;a nh#7853;n vai trò quan tr#7885;ng và h#7907;p pháp c#7911;a nhau. H#417;n n#7919;a, các nguyên t#7855;c c#417; b#7843;n
c#7911;a xã h#7897;i ph#7843;i khuy#7871;n khích s#7921; dung hòa và s#7921; l#7877; #273;#7897; trong các tranh lu#7853;n xã h#7897;i.
Khi b#7847;u c#7917; k#7871;t thúc, ng#432;#7901;i thua cu#7897;c ch#7845;p nh#7853;n s#7921; quy#7871;t #273;#7883;nh c#7911;a c#7917; tri. N#7871;u #273;#7843;ng c#7847;m quy#7873;n thua cu#7897;c, s#7921; chuy#7875;n giao quy#7873;n l#7921;c s#7869; di#7877;n ra m#7897;t cách hòa bình. Cho dù ai th#7855;ng cu#7897;c, các bên #273;#7873;u nh#7845;t trí h#7907;p tác v#7899;i nhau #273;#7875; gi#7843;i quy#7871;t các v#7845;n #273;#7873; chung c#7911;a xã h#7897;i. Nh#7919;ng ng#432;#7901;i thua cu#7897;c, nay tr#7903; thành bên #273;#7889;i l#7853;p chính tr#7883;, bi#7871;t r#7857;ng h#7885; s#7869; không b#7883; m#7845;t cu#7897;c s#7889;ng hay ph#7843;i ra tòa. Ng#432;#7907;c l#7841;i, bên #273;#7889;i l#7853;p, cho dù h#7885; g#7891;m m#7897;t hay nhi#7873;u #273;#7843;ng phái khác nhau, có th#7875; ti#7871;p t#7909;c tham gia vào #273;#7901;i s#7889;ng xã h#7897;i v#7899;i m#7897;t nh#7853;n th#7913;c là h#7885; #273;ang #273;óng vai trò quan tr#7885;ng trong m#7897;t n#7873;n
dân ch#7911; x#7913;ng #273;áng v#7899;i tên g#7885;i nh#432; th#7871;. Không ph#7843;i h#7885; trung thành v#7899;i các chính sách c#7909; th#7875; c#7911;a chính ph#7911; mà h#7885; trung thành v#7899;i tính h#7907;p pháp c#417; b#7843;n c#7911;a nhà n#432;#7899;c và trung thành v#7899;i quá trình dân ch#7911;.
Khi t#7899;i l#7847;n b#7847;u c#7917; ti#7871;p theo, các #273;#7843;ng #273;#7889;i l#7853;p l#7841;i có c#417; h#7897;i #273;#7875; c#7841;nh tranh quy#7873;n l#7921;c. H#417;n n#7919;a, xã h#7897;i #273;a nguyên, do s#7889; ng#432;#7901;i n#7855;m quy#7873;n l#7921;c trong chính ph#7911; ch#7881; có gi#7899;i h#7841;n, còn t#7841;o c#417; h#7897;i tranh c#7917; cho nh#7919;ng ng#432;#7901;i thua cu#7897;c vào các v#7883; trí quy#7873;n l#7921;c công c#7897;ng khác ngoài chính ph#7911;. Nh#7919;ng ng#432;#7901;i thua cu#7897;c trong b#7847;u c#7917; có th#7875; l#7921;a ch#7885;n ti#7871;p t#7909;c ho#7841;t #273;#7897;ng nh#432; m#7897;t #273;#7843;ng #273;#7889;i l#7853;p chính th#7913;c, ho#7863;c h#7885; c#361;ng có th#7875; quy#7871;t #273;#7883;nh tham gia vào các ho#7841;t #273;#7897;ng chính tr#7883;, các tranh lu#7853;n công c#7897;ng thông qua vi#7871;t sách báo, gi#7843;ng d#7841;y ho#7863;c liên k#7871;t v#7899;i các t#7893; ch#7913;c t#432; nhân quan tâm t#7899;i các
v#7845;n #273;#7873; chính sách xã h#7897;i. Cu#7889;i cùng, b#7847;u c#7917; dân ch#7911; không ph#7843;i là cu#7897;c chi#7871;n #273;#7845;u m#7897;t m#7845;t m#7897;t còn mà ch#7881; là s#7921; c#7841;nh tranh #273;#7875; #273;#432;#7907;c ph#7909;c v#7909; xã h#7897;i.
*****
VI.- V#258;N HÓA DÂN CH#7910;
* M#7897;t n#7873;n v#259;n hóa c#7911;a công dân
Dân ch#7911; không ch#7881; là m#7897;t t#7853;p h#7907;p các t#7893; ch#7913;c hay các #273;#7883;nh ch#7871; c#7911;a nó. M#7897;t n#7873;n dân ch#7911; lành m#7841;nh ch#7881; có #273;#432;#7907;c trên c#417; s#7903; m#7897;t n#7873;n v#259;n hóa dân ch#7911; c#7911;a công dân. V#259;n hóa #7903; #273;ây không nói #273;#7871;n ngh#7879; th#7909;ât, v#259;n h#7885;c hay âm nh#7841;c mà nên hi#7875;u theo ngh#297;a, theo Diane Ravitch, là "cách #7913;ng x#7917;, thói quen và các qui ph#7841;m nh#7857;m xác #273;#7883;nh kh#7843; n#259;ng t#7921; qu#7843;n c#7911;a ng#432;#7901;i dân".
Tác gi#7843; vi#7871;t ti#7871;p "h#7879; th#7889;ng chính tr#7883; #273;#7897;c #273;oán khuy#7871;n khích m#7897;t n#7873;n v#259;n hóa th#7909; #273;#7897;ng và lãnh c#7843;m. Ch#7871; #273;#7897; #273;ó tìm cách t#7841;o nên tính cách công dân d#7877; b#7843;o và qui ph#7909;c. Ng#432;#7907;c l#7841;i, n#7873;n v#259;n hóa công dân c#7911;a m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; #273;#432;#7907;c xây d#7921;ng b#7903;i các ho#7841;t #273;#7897;ng t#7921; do l#7921;a ch#7885;n c#7911;a các cá nhân và các t#7893; ch#7913;c. Các công dân trong m#7897;t xã h#7897;i t#7921; do #273;#432;#7907;c t#7921; theo #273;u#7893;i các ham mu#7889;n c#7911;a h#7885;, #273;#432;#7907;c th#7921;c hi#7879;n các quy#7873;n và t#7921; ch#7883;u trách nhi#7879;m #273;#7889;i v#7899;i cu#7897;c s#7889;ng c#7911;a h#7885;. H#7885; t#7921; quy#7871;t #273;#7883;nh cho mình m#7885;i v#7845;n #273;#7873; t#7915; n#417;i làm vi#7879;c, cái h#7885; mu#7889;n làm, n#417;i sinh s#7889;ng, có tham gia vào
#273;#7843;ng chính tr#7883; hay không, cái h#7885; mu#7889;n #273;#7885;c,... #272;ó là các quy#7871;t #273;#7883;nh mang tính cá nhân ch#7913; không ph#7843;i là chính tr#7883;."
V#259;n h#7885;c, ngh#7879; thu#7853;t, sân kh #7845;u, #273;i#7879;n #7843;nh - các th#7875; hi#7879;n ngh#7879; thu#7853;t c#7911;a m#7897;t n#7873;n v#259;n hóa c#361;ng t#7891;n t#7841;i không ph#7909; thu#7897;c vào chính ph#7911;. Xã h#7897;i dân ch#7911; có th#7875; #7911;ng h#7897; ho#7863;c khuy#7871;n khích các ngh#7879; s#297;, nhà v#259;n, nh#432;ng không #273;#7863;t ra các tiêu chu#7849;n ngh#7879; thu#7853;t, không quy#7871;t #273;#7883;nh giá tr#7883; sáng tác hay ki#7875;m duy#7879;t các tác ph#7849;m ngh#7879; thu#7853;t. Các ngh#7879; s#7929; không ph#7843;i là nhân viên c#7911;a nhà n#432;#7899;c hay là ng#432;#7901;i ph#7909;c v#7909; cho nhà n#432;#7899;c. S#7921; #273;óng góp tr#432;#7899;c tiên c#7911;a n#7873;n dân ch#7911; cho ngh#7879; thu#7853;t là s#7921; t#7921; do - t#7921; do sáng t#7841;o, t#7921; do th#7875; nghi#7879;m, t#7921; do th#7875; hi#7879;n th#7871; gi#7899;i c#7911;a tinh th#7847;n và trí tu#7879; c#7911;a nhân lo#7841;i.
* Dân ch#7911; và giáo d#7909;c
Giáo d#7909;c là b#7897; ph#7853;n x#432;#417;ng s#7889;ng c#7911;a b#7845;t k#7923; xã h#7897;i nào và càng #273;#7863;c bi#7879;t quan tr#7885;ng #273;#7889;i v#7899;i n#7873;n dân ch#7911;. Thomas Jeffeson #273;ã vi#7871;t: “N#7871;u m#7897;t dân t#7897;c nào hy v#7885;ng tr#7903; nên ngu d#7889;t và t#7921; do trong m#7897;t k#7927; nguyên v#259;n minh t#7913;c là dân t#7897;c #273;ó #273;ã mong mu#7889;n m#7897;t #273;i#7873;u ch#432;a bao gi#7901; x#7843;y ra và c#361;ng s#7869; không bao gi#7901; x#7843;y ra".
Trái v#7899;i các xã h#7897;i #273;#7897;c #273;oán luôn tìm cách kh#7855;c sâu thái #273;#7897; ch#7845;p nh#7853;n th#7909; #273;#7897;ng vào dân chúng, m#7909;c #273;ích giáo d#7909;c trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; là #273;ào t#7841;o nên nh#7919;ng công dân có tính cách #273;#7897;c l#7853;p, kh#7843; n#259;ng l#7853;p lu#7853;n, #273;#7847;u óc phân tích mà hi#7879;n nay các tính cách công dân #273;ó #273;ã tr#7903; thành các ph#432;#417;ng châm, t#7853;p quán h#7871;t s#7913;c quen thu#7897;c c#7911;a th#7875; ch#7871; dân ch#7911;. Giáo s#432; Vanderbilt Chester E.Finn, Jr. #273;ã phát bi#7875;u tr#432;#7899;c các nhà giáo d#7909;c #7903; Nicaragua: “Có th#7875; ngay khi sinh ra con ng#432;#7901;i #273;ã có ni#7873;m khát khao t#7921; do cá nhân, nh#432;ng #273;#7875; có #273;#432;#7907;c s#7921; t#7921; do #273;ó cho chính h#7885; và con cháu h#7885; thì con ng#432;#7901;i c#7847;n ph#7843;i #273;#432;#7907;c giáo d#7909;c, hu#7845;n luy#7879;n #273;#7875; có
nh#7919;ng hi#7875;u bi#7871;t v#7873; xã h#7897;i và chính tr#7883; #273;#7875; #273;òi h#7887;i các quy#7873;n t#7921; do #273;ó."
T#7915; quan #273;i#7875;m #273;ó, nhi#7879;m v#7909; c#7911;a giáo d#7909;c trong m#7897;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911; không ch#7881; #273;#7875; ng#259;n ch#7863;n s#7921; tuyên truy#7873;n cho các ch#7871; #273;#7897; #273;#7897;c #273;oán hay ch#7881; mang l#7841;i các giá tr#7883; chính tr#7883; trung l#7853;p. #272;i#7873;u #273;ó là không th#7875;, vì m#7885;i n#7873;n giáo d#7909;c #273;#7873;u truy#7873;n t#7843;i #273;#432;#7907;c các giá tr#7883; có ch#7911; #273;ích ho#7863;c không có ch#7911; #273;ích. Trên th#7921;c t#7871;, các sinh viên có th#7875; #273;#432;#7907;c d#7841;y v#7873; các nguyên lý c#7911;a dân ch#7911; theo m#7897;t tinh th#7847;n tranh lu#7853;n c#7903;i m#7903; mà b#7843;n thân tinh th#7847;n này c#361;ng #273;ã là m#7897;t giá tr#7883; dân ch#7911; quan tr#7885;ng, #273;#7891;ng th#7901;i các sinh viên c#361;ng #273;#432;#7907;c khuy#7871;n khích phê phán, #273;#7843; phái l#7889;i t#432; duy c#7893; #273;i#7875;n b#7857;ng các lý lu#7853;n và
các nghiên c#7913;u c#7849;n tr#7885;ng. Có th#7875; #273;ó s#7869; là các tranh lu#7853;n gay g#7855;t, nh#432;ng các giáo trình gi#7843;ng d#7841;y c#7911;a n#7873;n dân ch#7911; không né tránh các s#7921; ki#7879;n, hi#7879;n t#432;#7907;ng có th#7875; gây tranh cãi ho#7863;c không d#7877; ch#7883;u. Finn cho r#7857;ng: “Giáo d#7909;c #273;óng m#7897;t vai trò #273;#7897;c l#7853;p trong các xã h#7897;i t#7921; do. Trong khi các n#7873;n giáo d#7909;c c#7911;a các ch#7871; #273;#7897; khác ch#7881; là công c#7909; cho chính ch#7871; #273;#7897; #273;ó. Trong th#7875; ch#7871; dân ch#7911; thì ch#7871; #273;#7897; là ng#432;#7901;i ph#7909;c v#7909; cho nhân dân - nh#7919;ng ng#432;#7901;i có kh#7843; n#259;ng l#7853;p nên, duy trì và c#7843;i t#7893; ch#7871; #273;#7897; #273;ó, kh#7843; n#259;ng này ph#7909; thu#7897;c ph#7847;n l#7899;n vào ch#7845;t l#432;#7907;ng và hi#7879;u qu#7843; c#7911;a n#7873;n giáo d#7909;c mà h#7885; #273;ã ti#7871;p thu. Có th#7875; nói r#7857;ng
giáo d#7909;c trong th#7875; ch#7871; dân ch#7911; giúp cho s#7921; t#7921; do phát tri#7875;n mãi mãi.
* Xung #273;#7897;t, Th#7887;a hi#7879;p, #272;#7891;ng thu#7853;n
Loài ng#432;#7901;i mang trong mình r#7845;t nhi#7873;u ham mu#7889;n #273;ôi khi trái ng#432;#7907;c nhau. Con ng#432;#7901;i v#7915;a mu#7889;n an toàn, l#7841;i c#361;ng #432;a thích m#7841;o hi#7875;m; con ng#432;#7901;i khát v#7885;ng t#7921; do cá nhân nh#432;ng l#7841;i c#361;ng #273;òi h#7887;i s#7921; bình #273;#7859;ng.
Dân ch#7911; c#361;ng nh#432; th#7871;. R#7845;t nhi#7873;u các v#7845;n #273;#7873; c#259;ng th#7859;ng, th#7853;m chí ngh#7883;ch lý, luôn hi#7879;n di#7879;n trong b#7845;t k#7923; m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; nào. Theo Laray Diamond - #273;#7891;ng ch#7911; bút t#7841;p chí Dân ch#7911; (Journal of Democracy) và là nhà nghiên c#7913;u t#7841;i h#7885;c vi#7879;n Hoover, m#7897;t ngh#7883;ch lý trung tâm là s#7921; t#7891;n t#7841;i gi#7919;a xung #273;#7897;t và #273;#7891;ng thu#7853;n. T! heo nhi#7873;u cách #273;#7883;nh ngh#297;a thì dân ch#7911; không có gì khác là m#7897;t t#7853;p h#7907;p các nguyên t#7855;c nh#7857;m qu#7843;n lý #273;#432;#7907;c các xung #273;#7897;t. #272;#7891;ng th#7901;i, các xung #273;#7897;t c#7847;n ph#7843;i #273;#432;#7907;c gi#7843;i quy#7871;t trong khuôn kh#7893; m#7897;t s#7889; nguyên t#7855;c nh#7845;t #273;#7883;nh và ph#7843;i d#7851;n t#7899;i k#7871;t qu#7843; là th#7887;a hi#7879;p, #273;#7891;ng thu#7853;n ho#7863;c các
th#7887;a thu#7853;n khác mà t#7845;t c#7843; các bên #273;#7873;u ch#7845;p nh#7853;n nó có tính h#7907;p pháp. B#7845;t k#7875; m#7897;t s#7921; thiên v#7883; cho bên nào c#361;ng có nguy c#417; #273;e d#7885;a s#7921; toàn v#7865;n c#7911;a cam k#7871;t chung #273;#7889;i v#7899;i xã h#7897;i. N#7871;u các nhóm, các t#7893; ch#7913;c ch#7881; nh#7853;n th#7913;c dân ch#7911; không h#417;n m#7897;t di#7877;n #273;àn #273;#7875; áp #273;#7863;t các yêu c#7847;u c#7911;a mình t hì xã h#7897;i có th#7875; tan v#7905; ngay trong di#7877;n #273;àn #273;ó. N#7871;u chính ph#7911; dùng áp l#7921;c thái quá #273;#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c s#7921; #273;#7891;ng thu#7853;n ho#7863;c #273;àn áp ti#7871;ng nói c#7911;a dân chúng thì xã h#7897;i c#361;ng có th#7875; b#7883; tan nát ngay.
Câu tr#7843; l#7901;i s#7869; là không có câu tr#7843; l#7901;i #273;#417;n l#7867; ho#7863;c d#7877; dàng. Dân ch#7911; không ph#7843;i là m#7897;t c#7895; máy có th#7875; t#7921; ho#7841;t #273;#7897;ng v#7899;i các nguyên t#7855;c và các c#417; ch#7871; ho#7841;t #273;#7897;ng thích h#7907;p. Xã h#7897;i dân ch#7911; #273;òi h#7887;i s#7921; cam k#7871;t c#7911;a các công dân cùng ch#7845;p nh#7853;n tính ch#7845;t không tránh kh#7887;i c#7911;a xung #273;#7897;t c#361;ng nh#432; s#7921; c#7847;n thi#7871;t c#7911;a dung hòa.
#272;i#7873;u quan tr#7885;ng là chúng ta ph#7843;i! nh#7853;n th#7913;c #273;#432;#7907;c r#7857;ng r#7845;t nhi#7873;u các xung #273;#7897;t trong m#7897;t xã h#7897;i dân ch#7911; không ph#7843;i là v#7845;n #273;#7873; lo#7841;i b#7887; cái "#273;úng" hay " cái "sai" mà là s#7921; di#7877;n #273;#7841;t khác nhau v#7873; quy#7873;n dân ch#7911; và các #432;u tiên trong xã h#7897;i. Có r#7845;t nhi#7873;u các tranh lu#7853;n nh#432; th#7871; t#7841;i Hoa k#7923;. Ví d#7909;: li#7879;u có h#7907;p lý không khi phân b#7893; m#7897;t t#7927; l#7879; công vi#7879;c nào #273;ó cho các nhóm thi#7875;u s#7889; tr#432;#7899;c #273;ây #273;ã b#7883; phân bi#7879;t #273;#7889;i x#7917;? Nhà n#432;#7899;c có quy#7873;n l#7845;y nhà c#7911;a ai #273;#7875; m#7903; m#7897;t con #273;#432;#7901;ng không c#7847;n thi#7871;t? Ai có l#7907;i khi nhà n#432;#7899;c tìm cách c#7845;m #273;#7889;n g#7895; v#7899;i lý do b#7843;o v#7879; th#7871; gi#7899;i hoang dã, nh#432;ng l#7841;i #7843;nh
h#432;#7903;ng t#7899;i vi#7879;c làm và kinh t#7871; c#7911;a m#7897;t s#7889; ng#432;#7901;i s#7889;ng ph#7909; thu#7897;c vào ngành công nghi#7879;p g#7895;? Quy#7873;n công dân có b#7883; vi ph#7841;m không? ho#7863;c quy#7873;n l#7907;i c#7911;a c#7897;ng #273;#7891;ng có #273;#432;#7907;c b#7843;o v#7879; không? khi c#7843;nh sát có th#7875; b#7855;t m#7885;i ng#432;#7901;i d#7915;ng l#7841;i m#7897;t cách ng#7851;u nhiên #273;#7875; ki#7875;m soát buôn l#7853;u ma túy. #272;ó là nh#7919;ng v#7845;n #273;#7873; không #273;#417;n gi#7843;n và nh#7919;ng qui t#7855;c r#7897;ng l#7899;n c#7911;a dân ch#7911; ch#7881; có ý ngh#297;a nh#432; các ch#7881; d#7851;n giúp cho vi#7879;c #273;#7873; c#7853;p và phân tích các v#7845;n #273;#7873; #273;ó. Trên th#7921;c t#7871; thì câu tr#7843; l#7901;i c#361;ng thay #273;#7893;i theo th#7901;i gian. #272;ó c#361;ng là lý do n#7873;n v#259;n hóa dân ch#7911; #273;#432;#7907;c phát! tri#7875;n m#7841;nh m#7869;. T#7889;i thi#7875;u thì các
cá nhân, các nhóm khác nhau bu#7897;c ph#7843;i có thi#7879;n chí dung hòa s#7921; khác nhau c#7911;a các bên khác, ph#7843;i th#7915;a nh#7853;n m#7895;i bên #273;#7873;u có quy#7873;n và quan #273;i#7875;m h#7907;p pháp. Các bên tham gia tranh cãi, cho dù #7903; c#7845;p #273;#7897; #273;#7883;a ph#432;#417;ng hay ngh#7883; vi#7879;n, sau #273;ó #273;#7873;u có th#7875; g#7863;p nhau trên tinh th#7847;n th#7887;a hi#7879;p #273;#7875; tìm m#7897;t gi#7843;i pháp c#7909; th#7875; #273;#7875; cùng nhau xây d#7921;ng trên nh#7919;ng nguyên t#7855;c chung c#7911;a #273;a s#7889; và quy#7873;n thi#7875;u s#7889;. Trong m#7897;t s#7889; tr#432;#7901;ng h#7907;p có th#7875; ph#7843;i vi#7879;n t#7899;i hình th#7913;c b#7887; phi#7871;u, nh#432;ng th#432;#7901;ng các nhóm có th#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c s#7921; #273;#7891;ng thu#7853;n thân thi#7879;n ho#7863;c s#7921; hòa gi#7843;i thông qua tran h lu#7853;n và th#7887;a hi#7879;p. Các quá trình tranh lu#7853;n, hòa gi#7843;i
#273;ó s#7869; mang l#7841;i l#7907;i ích cho vi#7879;c xây d#7921;ng s#7921; tin c#7853;y c#7847;n thi#7871;t cho các bên trong vi#7879;c gi#7843;i quy#7871;t các v#7845;n #273;#7873; trong t#432;#417;ng lai.
Theo Diane Ravitch: “Liên minh #273;#7875; Xây d#7921;ng" là “Tinh hoa c#7911;a ho#7841;t #273;#7897;ng dân ch#7911;". Nguyên t#7855;c #273;ó d#7841;y cho các bên bi#7871;t cách th#432;#417;ng l#432;#7907;ng v#7899;i nhau, bi#7871;t cách th#7887;a hi#7879;p và bi#7871;t cách ho#7841;t #273;#7897;ng trong khuôn kh#7893; qui #273;#7883;nh c#7911;a hi#7871;n pháp. V#7899;i m#7909;c #273;ích #273;#7875; xây d#7921;ng s#7921; liên minh, các nhóm khác nhau s#7869; bi#7871;t #273;#432;#7907;c cách tranh lu#7853;n m#7897;t cách hòa bình, cách theo #273;u#7893;i m#7909;c #273;ích riêng c#7911;a mình m#7897;t cách dân ch#7911;, và sau cùng là bi#7871;t cách s#7889;ng trong m#7897;t th#7871; gi#7899;i c#7911;a s#7921; #273;a d#7841;ng."
Dân ch#7911; không ph#7843;i là các chân lý #273;#432;#7907;c khám phá và b#7845;t bi#7871;n, dân ch#7911; là m#7897;t c#417; ch#7871; mà qua #273;ó con ng#432;#7901;i có th#7875; #273;#7841;t #273;#432;#7907;c chân lý m#7897;t cách không hoàn h#7843;o thông qua các va ch#7841;m và th#7887;a hi#7879;p gi#7919;a các t#432; t#432;#7903;ng, gi#7919;a các cá nhân và các #273;#7883;nh ch#7871; khác nhau. Dân ch#7911; là th#7921;c d#7909;ng. Các t#432; t#432;#7903;ng và các gi#7843;i pháp cho các v#7845;n #273;#7873; không ph#7843;i #273;#432;#7907;c dùng #273;#7875; ch#7889;ng l#7841;i m#7897;t ý th#7913;c h#7879; c#7913;ng nh#7855;c nào #273;ó mà là #273;#432;#7907;c c#7889; g#7855;ng th#7921;c hi#7879;n trong m#7897;t th#7871; gi#7899;i th#7921;c, n#417;i mà các t#432; t#432;#7903;ng, các gi#7843;i pháp #273;ó #273;#432;#7907;c mang ra bàn lu#7853;n và có th#7875; b#7883; thay #273;#7893;i, #273;#432;#7907;c ch#7845;p nh#7853;n hay b#7883; lo#7841;i b#7887;.
S#7921; t#7921; qu#7843;n c#361;ng không th#7875; tránh #273;#432;#7907;c các sai l#7847;m hay ch#7845;m d#7913;t #273;#432;#7907;c các #273;#7845;u tranh v#7873; s#7855;c t#7897;c ho#7863;c #273;#7843;m b#7843;o s#7921; th#7883;nh v#432;#7907;ng cho kinh t#7871;. Tuy nhiên, nó cho phép tranh lu#7853;n và ki#7875;m #273;#7883;nh l#7841;i #273;#7875; có th#7875; th#7845;y rõ sai l#7847;m và giúp cho các nhóm, các t#7893; ch#7913;c g#7863;p g#7905; nhau #273;#7875; gi#7843;i quy#7871;t các khác bi#7879;t và t#7841;o ra các c#417; h#7897;i cho #273;#7893;i m#7899;i và #273;#7847;u t#432; là các #273;#7897;ng l#7921;c chính cho s#7921; phát tri#7875;n kinh t#7871;.
*****
VII.- CHÍNH PH#7910; DÂN CH#7910;
* Dân ch#7911; và Quy#7873;n l#7921;c
Nh#7919;ng ng#432;#7901;i theo ch#7911; ngh#297;a #273;#7897;c #273;oán và m#7897;t s#7889; nhà phê bình th#432;#7901;ng có m#7897;t nh#7853;n th#7913;c sai l#7847;m chung là dân ch#7911; s#7869; không #273;#7911; s#7913;c m#7841;nh #273;#7875; tr#7845;n áp và không #273;#7911; quy#7873;n l#7921;c cho chính ph#7911; #273;#7875; lãnh #273;#7841;o. Quan #273;i#7875;m này sai l#7847;m v#7873; c#417; b#7843;n: các th#7875; ch#7871; dân ch#7911; ch#7881; yêu c#7847;u s#7921; gi#7899;i h#7841;n cho chính ph#7911; ch#7913; không yêu c#7847;u chính ph#7911; ph#7843;i y#7871;u #273;i. Xem l#7841;i dòng l#7883;ch s#7917;, th#7921;c t#7871; khi m#7899;i xu#7845;t hi#7879;n các n#7873;n dân ch#7911; #273;#7873;u y#7871;u #7899;t và l#7867; t#7867;, th#7853;m chí ngay c#7843; vào th#7901;i #273;i#7875;m thu#7853;n l#7907;i trong th#7853;p k#7927; tr#7895;i d#7853;y c#7911;a dân ch#7911;. Các n#7873;n dân ch#7911; c#361;ng không th#7875; ch#7889;ng l#7841;i #273;#432;#7907;c qui lu#7853;t c#7911;a
l#7883;ch s#7917;, nó c#361;ng b#7883; suy s#7909;p do các th#7845;t b#7841;i v#7873; chính tr#7883;, b#7883; thua cu#7897;c do các chia r#7869; n#7897;i b#7897; hay b#7883; phá h#7911;y do n#7841;n ngo#7841;i xâm. Tuy nhiên, th#7901;i gian qua các n#7873;n dân ch#7911; c#361;ng #273;ã ch#7913;ng t#7887; #273;#432;#7907;c s#7921; h#7891;i sinh k#7923; di#7879;u c#7911;a nó và ch#7913;ng minh r#7857;ng: b#7857;ng s#7921; cam k#7871;t và s#7921; #7911;ng h#7897; c#7911;a các công dân, nó có th#7875; v#432;#7907;t qua #273;#432;#7907;c các khó kh#259;n kh#7855;c nghi#7879;t v#7873; kinh t#7871;, hòa gi#7843;i #273;#432;#7907;c các chia r#7869; dân t#7897;c và xã h#7897;i và khi c#7847;n thi#7871;t th#7875; ch#7871; dân ch#7911; c#361;ng chi#7871;n th#7855;ng trong các cu#7897;c chi#7871;n.
#272;ó th#7921;c s#7921; là nh#7919;ng v#7845;n #273;#7873; v#7873; dân ch#7911; #273;#432;#7907;c các nhà phê bình #273;#7873; c#7853;p nhi#7873;u nh#7845;t, và #273;ó c#361;ng chính là các y#7871;u t#7889; làm cho dân ch#7911; #273;#432;#7907;c h#7891;i sinh. Các quá trình tranh lu#7853;n, b#7845;t #273;#7891;ng và th#7887;a hi#7879;p mà m#7897;t s#7889; ng#432;#7901;i cho là #273;i#7875;m y#7871;u thì chính #273;ó l#7841;i là các #273;i#7875;m r#7845;t m#7841;nh c#7911;a dân ch#7911;. Ch#7855;c ch#7855;n, ch#432;a có ai k#7871;t t#7897;i dân ch#7911; vì #273;ã #273;#7841;t #273;#432;#7907;c hi#7879;u qu#7843; #273;#7863;c bi#7879;t khi cân nh#7855;c các v#7845;n #273;#7873; trong tranh lu#7853;n: quá trình quy#7871;t #273;#7883;nh theo cách dân ch#7911; trong m#7897;t xã h#7897;i l#7899;n và ph#7913;c t#7841;p có th#7875; di#7877;n ra h#7895;n #273;#7897;n, m#7879;t m#7887;i và tiêu t#7889;n nhi#7873;u th#7901;i gian. Nh#432;ng cu#7889;i cùng, chính ph#7911; #273;#432;#7907;c
thành l#7853;p d#7921;a trên s#7921; nh#7845;t trí c#7911;a nhân dân có th#7875; phát ngôn và hành #273;#7897;ng v#7899;i s#7921; t#7921; tin và quy#7873;n l#7921;c mà nh#7919;ng #273;i#7873;u này không có trong m#7897;t ch#7871; #273;#7897; mà s#7913;c m#7841;nh c#7911;a nó #273;#432;#7907;c #273;#7863;t b#7845;p bênh trên s#7913;c m#7841;nh quân s#7921; ho#7863;c trên m#7897;t b#7897; máy c#7911;a #273;#7843;ng không #273;#432;#7907;c dân b#7847;u.
* Ki#7875;m tra và Cân b#7857;ng
M#7897;t trong nh#7919;ng #273;óng góp quan tr#7885;ng nh#7845;t cho vi#7879;c th#7921;c hi#7879;n dân ch#7911; là s#7921; phát tri#7875;n h#7879; th#7889;ng Ki#7875;m tra và Cân b#7857;ng nh#7857;m #273;#7843;m b#7843;o quy#7873;n l#7921;c chính tr#7883; #273;#432;#7907;c phân tán, phi t#7853;p trung. #272;ó là h#7879; th#7889;ng #273;#432;#7907;c thi#7871;t l#7853;p trên ni#7873;m tin sâu s#7855;c là chính ph#7911; #432;u vi#7879;t nh#7845;t khi các kh#7843; n#259;ng l#7841;m d#7909;ng quy#7873;n h#7841;n c#7911;a nó b#7883; kh#7889;ng ch#7871; và khi nó càng g#7847;n g#361;i dân chúng.
Theo thu#7853;t ng#7919; thông th#432;#7901;ng thì Ki#7875;m tra và Cân b#7857;ng có 02 ngh#297;a: ch#7871; #273;#7897; liên bang và phân quy#7873;n.
Ch#7871; #273;#7897; liên bang là s#7921; phân chia lãnh #273;#7841;o #7903; các m#7913;c #273;#7897; #273;#7883;a ph#432;#417;ng, t#7881;nh l#7925;, các bang và qu#7889;c gia. Ví d#7909;, Hoa k#7923; là m#7897;t n#432;#7899;c c#7897;ng hòa liên bang bao g#7891;m nhi#7873;u bang, m#7895;i bang #273;#7873;u có lu#7853;t pháp riêng và quy#7873;n l#7921;c #273;#7897;c l#7853;p v#7899;i chính ph#7911; liên bang. Không gi#7889;ng nh#432; ki#7875;u phân tán chính tr#7883; #7903; các qu#7889;c gia Anh, Pháp, các n#432;#7899;c này #273;#7873;u có m#7897;t c#7845;u trúc chính tr#7883; nh#7845;t th#7875;, các bang c#7911;a Hoa k#7923; không th#7875; b#7883; xóa b#7887; ho#7863;c thay #273;#7893;i b#7903;i chính ph#7911; liên bang. M#7863;c dù s#7913;c m#7841;nh #7903; c#7845;p #273;#7897; qu#7889;c gia t#7841;i Hoa k#7923; t#259;ng lên r#7845;t nhi#7873;u so v#7899;i quy#7873;n l#7921;c c#7911;a các bang trong th#7871; k#7927; 20, các bang v#7851;n l#297;nh các trách nhi#7879;m l#7899;n trong
các l#297;nh v#7921;c nh#432; giáo d#7909;c, s#7913;c kh#7887;e, giao thông và th#7921;c thi pháp lu#7853;t. Trong các h#7879; th#7889;ng chính tr#7883; t#7853;p trung ho#7863;c nh#7845;t th#7875;, các l#297;nh v#7921;c #273;ó do chính ph#7911; qu#7889;c gia qu#7843;n lý. #272;#7893;i l#7841;i, m#7895;i bang c#7911;a Hoa k#7923; th#432;#7901;ng ph#7843;i tuân theo ki#7875;u m#7851;u c#7911;a liên bang b#7857;ng cách #7911;y quy#7873;n nhi#7873;u ch#7913;c n#259;ng nh#432; tr#432;#7901;ng h#7885;c, s#7903; c#7843;nh sát cho các c#7897;ng #273;#7891;ng #273;#7883;a ph#432;#417;ng. S#7921; phân chia s#7913;c m#7841;nh và quy#7873;n l#7921;c trong m#7897;t h#7879; th#7889;ng liên bang ch#432;a bao gi#7901; di#7877;n ra m#7897;t cách suôn s#7867;, tr#7853;t t#7921;. Ví d#7909;, các t#7893; ch#7913;c liên bang, bang và #273;#7883;a ph#432;#417;ng có th#7875; có các k#7871; ho#7841;ch trùng nhau ho#7863;c mâu thu#7851;n v#7899;i nhau. Nh#432;ng chính quy#7873;n liên bang v#7851;n mu#7889;n
t#259;ng t#7889;i #273;a các c#417; h#7897;i cho công dân c#7911;a mình tham gia tích c#7921;c vào các ho#7841;t #273;#7897;ng c#7911;a xã h#7897;i dân ch#7911;.
#7902; ngh#297;a th#7913; hai, Ki#7875;m tra và Cân b#7857;ng nh#7857;m nói #273;#7871;n s#7921; chia tách quy#7873;n l#7921;c mà các nhà xây d#7921;ng hi#7871;n pháp Hoa k#7923; 1789 #273;ã dày công d#7921;ng lên #273;#7875; #273;#7843;m b#7843;o s#7913;c m#7841;nh chính tr#7883; s#7869; không b#7883; t#7853;p trung vào trong m#7897;t nhóm th#7871; l#7921;c c#7911;a chính ph#7911; qu#7889;c gia. James Madison, ng#432;#7901;i #273;#432;#7907;c coi là gi#7919; vai trò chính trong vi#7879;c so#7841;n th#7843;o b#7843;n hi#7871;n pháp Hoa k#7923;, sau này là t#7893;ng th#7889;ng th#7913; 04 c#7911;a Hoa k#7923;, #273;ã vi#7871;t: “S#7921; t#7853;p trung t#7845;t c#7843; quy#7873;n l#7921;c, quy#7873;n l#7853;p pháp, hành pháp và t#432; pháp vào trong cùng m#7897;t bàn tay có th#7875; chính th#7913;c #273;#432;#7907;c g#7885;i là s#7921; b#7845;t công và b#7841;o tàn."
Phân chia quy#7873;n l#7921;c là m#7897;t thu#7853;t ng#7919; gây hi#7875;u sai trong m#7897;t s#7889; cách dùng vì h#7879; th#7889;ng b#7883; phân chia b#7903;i Madison và nh#7919;ng ng#432;#7901;i so#7841;n th#7843;o Hi#7871;n pháp khác #273;#7873; c#7853;p #273;#7871;n có ý ngh#297;a là m#7897;t h#7879; th#7889;ng bao g#7891;m nhi#7873;u ph#7847;n h#417;n là quy#7873;n l#7921;c b#7883; tách bi#7879;t. Ví d#7909;, quy#7873;n l#7853;p pháp là thu#7897;c qu#7889;c h#7897;i, nh#432;ng các lu#7853;t #273;ã #273;#432;#7907;c thông qua qu#7889;c h#7897;i có th#7875; b#7883; ph#7911; quy#7871;t b#7903;i t#7893;ng th#7889;ng. Ng#432;#7907;c l#7841;i, #273;#7875; ph#7911; quy#7871;t l#7841;i quy#7871;t #273;#7883;nh c#7911;a t#7893;ng th#7889;ng, qu#7889;c h#7897;i bu#7897;c ph#7843;i t#7853;p h#7907;p #273;#7911; 2/3 #273;a s#7889; bi#7875;u quy#7871;t trong c#7843; h#7841; vi#7879;n l#7851;n th#432;#7907;ng vi#7879;n. T#7893;ng th#7889;ng ch#7881; #273;#7883;nh các #273;#7841;i s#7913;,
các thành viên chính ph#7911; và ch#7883;u trách nhi#7879;m #273;àm phán các hi#7879;p #432;#7899;c qu#7889;c t#7871;, nh#432;ng t#7845;t c#7843; các quy#7871;t #273;#7883;nh #273;ó ph#7843;i có s#7921; ch#7845;p thu#7853;n c#7911;a th#432;#7907;ng ngh#7883; vi#7879;n. Vi#7879;c ch#7885;n các th#7849;m phán c#361;ng t#432;#417;ng t#7921; nh#432; th#7871;. V#7899;i m#7897;t ví d#7909; khác, hi#7871;n pháp qui #273;#7883;nh ch#7881; có qu#7889;c h#7897;i m#7899;i có quy#7873;n